📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "भान" के १६ परिणाम
अमरकोश १.१.६६ — स्वर्गवर्गः
आश्रयाशो बृहद्भानुः कृशानुः पावकोऽनलः ।रोहिताश्वो वायुसखः शिखावानाशुशुक्षणिः ॥
अग्नि के और नाम — आश्रयाश, बृहद्भानु, कृशानु, पावक, अनल, रोहिताश्व, वायुसख, शिखावान्, आशुशुक्षणि।
अमरकोश १.१.६७ — स्वर्गवर्गः
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ।सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥
अग्नि के और नाम — हिरण्यरेता, हुतभुज्, दहन, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.२८ — दिग्वर्गः
रौहिणेयो बुधः सौम्यः समौ सौरिशनैश्चरौ ।तमस्तु राहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुन्तुदः ॥
बुध के नाम — रौहिणेय, बुध, सौम्य। शनि के — सौरि, शनैश्चर (समानार्थक)। राहु के — तम, राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.३.३३ — दिग्वर्गः
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥
सूर्य के और नाम — भानु, हंस, सहस्रांशु, तपन, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा।
अमरकोश १.३.३७ — दिग्वर्गः
किरणोऽस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥
किरण के नाम — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर, मरीचि (स्त्री॰/पुं॰), दीधिति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.७.३७ — नाट्यवर्गः
क्रन्दितं रुदितं क्रुष्टं जृम्भस्तु त्रिषु जृम्भणम् ।विप्रलम्भो विसंवादो रिङ्खणं स्खलनं समे ॥
रोना — क्रन्दित, रुदित, क्रुष्ट; जम्भाई — जृम्भ (तीनों लिङ्गों में), जृम्भण; वादा करके न निभाना — विप्रलम्भ, विसंवाद; फिसलना/चूकना — रिंखण, स्खलन (समानार्थक)।
अमरकोश २.६.३२ — मनुष्यवर्गः
श्यालाः स्युर्भ्रातरः पत्न्याः स्वामिनो देवृदेवरौ ।स्वस्रीयो भागिनेयः स्याज्जामाता दुहितुः पतिः ॥
पत्नी के भाई — श्याल (साला); पति के (छोटे) भाई — देवृ, देवर; बहन का पुत्र — स्वस्रीय, भागिनेय (भानजा); पुत्री का पति — जामाता (दामाद)।
अमरकोश २.७.१७ — ब्रह्मवर्गः
समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिसंसदः ।आस्थानी क्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः ॥
सभा के नाम — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान (नपुं॰), सदस् (स्त्री॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.७.५७ — ब्रह्मवर्गः
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा ।नष्टाग्निः कुहना लोभान्मिथ्येर्यापथकल्पना ॥
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन — प्राय (प्रायोपवेश)। (उपासना की) अग्नि नष्ट कर देने वाला — वीरहा, नष्टाग्नि। लोभवश झूठा तपस्वी-वेश बनाना — कुहना।
अमरकोश २.१०.३८ — शूद्रवर्गः
निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ।कर्मण्या तु विधाभृत्याभृतयो भर्म वेतनम् ॥
(समास के अन्त में 'के समान' अर्थ में) — निभ, संकाश, नीकाश, प्रतीकाश, उपम आदि। वेतन — कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्म, वेतन —
अमरकोश ३.१.२५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वश्यः प्रणेयो निभृतविनीतप्रश्रिताः समाः ।धृष्टे धृष्णग्वियातश्च प्रगल्भः प्रतिभान्विते ॥
वश में रहने वाला — वश्य, प्रणेय। विनम्र — निभृत, विनीत, प्रश्रित। ढीठ — धृष्ट, धृष्णज्, वियात। प्रतिभाशाली (हाज़िरजवाब) — प्रगल्भ, प्रतिभान्वित।
अमरकोश ३.१.५० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अहङ्कारवानहंयुः शुभंयुस्तु शुभान्वितः ।दिव्योपपादुका देवा नृगवाद्या जरायुजाः ॥
अहंकारी — अहंकारवान्, अहंयु। शुभ से युक्त — शुभंयु, शुभान्वित। देवता — दिव्योपपादुक (बिना गर्भ के प्रकट होने वाले)। मनुष्य, गाय आदि — जरायुज (झिल्ली/गर्भ से जन्मे)।
अमरकोश ३.३.११२ — नानार्थवर्गः
अविदूरोऽप्यवष्टब्धः प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ ।सूर्यवह्नी चित्रभानू भानू रश्मिदिवाकरौ ॥
अवष्टब्ध — सहारा लिया हुआ, निकट भी। प्रसिद्ध — विख्यात, सजा हुआ। चित्रभानु — सूर्य, अग्नि। भानु — किरण, सूर्य।
अमरकोश ३.३.२४६ — नानार्थवर्गः
तेजः पुरीषयोर्वर्चो महस्तूत्सवतेजसोः ।रजो गुणे च स्त्रीपुष्पे राहौ ध्वान्ते गुणे तमः ॥
वर्चस् — तेज, मल। महस् — उत्सव, तेज। रजस् — रजोगुण, स्त्री का मासिक धर्म (और धूल)। तमस् — राहु, अन्धकार, तमोगुण।