📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "भाप" के ८ परिणाम
अमरकोश १.१.५९ — स्वर्गवर्गः
स्यात्सुधर्मा देवसभा पीयूषममृतं सुधा ।मन्दाकिनी वियद्गङ्गा स्वर्णदी सुरदीर्घिका ॥
देवताओं की सभा 'सुधर्मा' कहलाती है। अमृत के नाम — पीयूष, अमृत, सुधा। आकाश-गंगा के नाम — मन्दाकिनी, वियद्गंगा, स्वर्णदी, सुरदीर्घिका।
अमरकोश १.३.९ — दिग्वर्गः
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ।घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः ॥
बादल के और नाम — धाराधर, जलधर, तडित्वान्, वारिद, अम्बुभृत्, घन, जीमूत, मुदिर, जलमुच्, धूमयोनि।
अमरकोश २.४.५६ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ।मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥
प्रियंगु के और नाम — विष्वक्सेना, गन्धफली, कारम्भा, प्रियक। सोनापाठा के नाम — मण्डूकपर्ण, पत्रोर्ण, नट, कट्वंग, टुण्टुक —
अमरकोश २.४.९२ — वनौषधिवर्गः
रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा ।पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यङ्घ्रिवल्लिका ॥
जवासा के और नाम — रोदनी, कच्छुरा, अनन्ता, समुद्रान्ता, दुरालभा। पिठवन (पृश्निपर्णी) के नाम — पृश्निपर्णी, पृथक्पर्णी, चित्रपर्णी, अंघ्रिवल्लिका —
अमरकोश २.९.३१ — वैश्यवर्गः
क्लीबेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्वा स्वेदनी स्त्रियाम् ।अलिञ्जरः स्यान्मणिकः कर्कर्यालुर्गलन्तिका ॥
भूनने का पात्र (भाड़) — अम्बरीष (नपुं॰), भ्राष्ट्र (पुं॰)। भाप देने का पात्र — कन्दु (पुं॰/स्त्री॰), स्वेदनी (स्त्री॰)। बड़ा घड़ा (माट) — अलिंजर, मणिक। झारी/करवा — कर्करी, आलु, गलन्तिका।
अमरकोश ३.३.१३८ — नानार्थवर्गः
बाष्पमूष्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम् ।तल्पं शय्याट्टदारेषु स्तम्बेऽपि विटपोऽस्त्रियाम् ॥
बाष्प — भाप (गर्मी), आँसू। कशिपु — अन्न, वस्त्र (बिछौना)। तल्प — शय्या, अटारी, पत्नी। विटप (पुं॰/नपुं॰) — झाड़ी/गुच्छा भी (शाखा/वृक्ष भी)।
अमरकोश ३.३.२३८ — नानार्थवर्गः
त्विट् शोभापि त्रिषु परे न्यक्षं कार्त्स्न्यनिकृष्टयोः ।प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्यक्षो रूक्षस्त्वप्रेम्ण्यचिक्कणे ॥
त्विष् — शोभा भी (कान्ति भी)। (आगे तीनों लिङ्ग।) न्यक्ष — सम्पूर्ण, निकृष्ट। अध्यक्ष — प्रत्यक्ष (आँखों के सामने), अधिकारी। रूक्ष — प्रेम-रहित, रूखा।
अमरकोश ३.५.९ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
पिच्छा वितण्डा काकिण्यश्चूर्णिः शाणी द्रुणी दरत् ।सातिः कन्था तथासन्दी नाभी राजसभापि च ॥
(स्त्रीलिङ्ग —) पिच्छा, वितण्डा (कुतर्क), काकिणी (कौड़ी), चूर्णि, शाणी (सन का वस्त्र), द्रुणी, दरत्, साति, कन्था (गुदड़ी), आसन्दी (मचिया), नाभी, राजसभा —