📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "भारत" के ७८ परिणाम
अमरकोश १.१.३४ — स्वर्गवर्गः
चापः शार्ङ्गंमुरारेस्तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम् ।अश्वाश्च शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥
मुरारि (विष्णु) का धनुष शार्ङ्ग, चिह्न श्रीवत्स है; और उनके (रथ के) घोड़े शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प और बलाहक हैं।
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश १.४.१५ — कालवर्गः
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा ।नाम्ना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'पौषी' कहलाती है; जिस मास में वह हो, वह 'पौष' मास है। इसी प्रकार माघ आदि शेष ग्यारह मासों के नाम (पूर्णिमा के नक्षत्र से) हैं।
अमरकोश १.६.१ — शब्दादिवर्गः
ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती ।व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः ॥
वाणी के नाम — ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, वाणी, सरस्वती। कथन/वचन के नाम — व्याहार, उक्ति, लपित, भाषित, वचन, वचस्।
अमरकोश १.७.१ — नाट्यवर्गः
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम — ये सात स्वर हैं, जो वीणा के तारों और कण्ठ से उत्पन्न होते हैं।
अमरकोश १.७.४ — नाट्यवर्गः
समन्वितलयस्त्वेकतालो वीणा तु वल्लकी ।विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥
गीत, वाद्य और लय का एक-साथ मेल 'एकताल' कहलाता है। वीणा के नाम — वीणा, वल्लकी, विपंची; सात तारों वाली वीणा 'परिवादिनी' कहलाती है।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.११ — नाट्यवर्गः
ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तने ।तौर्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यं नाट्यमिदं त्रयम् ॥
नृत्य के नाम — ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नृत्य, नर्तन। नृत्य, गीत और वाद्य — इन तीनों का मेल 'तौर्यत्रिक' या 'नाट्य' कहलाता है।
अमरकोश १.७.२१ — नाट्यवर्गः
दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकम् ।भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रं तूग्रममी त्रिषु ॥
भयानक के और नाम — दारुण, भीषण, भीष्म, घोर, भीम, भयानक, भयंकर, प्रतिभय। रौद्र के — रौद्र, उग्र। ये सब तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.७.२५ — नाट्यवर्गः
मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सापत्रपान्यतः ।क्षान्तिस्तितिक्षाभिध्या तु परस्य विषये स्पृहा ॥
लज्जा के नाम — मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, व्रीडा, लज्जा; दूसरों (बड़ों) के कारण आई लज्जा 'अपत्रपा'। क्षमा — क्षान्ति, तितिक्षा। दूसरे के धन की इच्छा 'अभिध्या' कहलाती है।
अमरकोश १.१०.१२ — वारिवर्गः
सांयात्रिकः पोतवणिक्कर्णधारस्तु नाविकः ।नियामकाः पोतवाहाः कूपको गुणवृक्षकः ॥
जहाज़ से व्यापार करने वाला — सांयात्रिक, पोतवणिज्; मल्लाह — कर्णधार, नाविक; जहाज़ चलाने वाले — नियामक, पोतवाह; नाव का मस्तूल — कूपक, गुणवृक्षक।
अमरकोश १.१०.१३ — वारिवर्गः
नौकादण्डः क्षेपणी स्यादरित्रं केनिपातकः ।अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः सेकपात्रं तु सेचनम् ॥
नाव का चप्पू — नौकादण्ड, क्षेपणी; पतवार — अरित्र, केनिपातक; लकड़ी की कुदाल — अभ्रि (स्त्री॰), काष्ठकुद्दाल; नाव से पानी उलीचने का पात्र — सेकपात्र, सेचन।
अमरकोश १.१०.१५ — वारिवर्गः
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ।अगाधमतलस्पर्शे कैवर्ते दाशधीवरौ ॥
गहरा — निम्न, गभीर, गम्भीर; उसका उल्टा (उथला) — उत्तान; जिसका तल न छुआ जा सके — अगाध, अतलस्पर्श। मछुआरे के नाम — कैवर्त, दाश, धीवर।
अमरकोश १.१०.२८ — वारिवर्गः
पद्माकरस्तडागोऽस्त्री कासारः सरसी सरः ।वेशन्तः पल्वलं चाल्पसरो वापी तु दीर्घिका ॥
कमलों वाला बड़ा तालाब — पद्माकर, तडाग (पुं॰/नपुं॰); सरोवर — कासार, सरसी, सरस्; छोटा तालाब — वेशन्त, पल्वल, अल्पसरस्; बावड़ी — वापी, दीर्घिका।
अमरकोश १.१०.३५ — वारिवर्गः
शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।कावेरी सरितोऽन्याश्च सम्भेदः सिन्धुसङ्गमः ॥
शरावती, वेत्रवती (बेतवा), चन्द्रभागा (चिनाब), सरस्वती, कावेरी तथा अन्य नदियाँ हैं। नदियों का संगम — सम्भेद, सिन्धुसंगम।
अमरकोश १.१०.३७ — वारिवर्गः
सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसंध्यकम् ।स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च ॥
सफ़ेद सुगन्धित कमल — सौगन्धिक, कल्हार; लाल कुमुद — हल्लक, रक्तसन्ध्यक; कुवलय — उत्पल, कुवलय; नीलकमल — नीलाम्बुजन्म —
अमरकोश १.१०.४० — वारिवर्गः
वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम् ।सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम् ॥
कमल के नाम — पद्म (नपुं॰, विकल्प से पुं॰), नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, कमल, शतपत्र, कुशेशय।
अमरकोश २.१.७ — भूमिवर्गः
त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् ।लोकोऽयं भारतं वर्षं शरावत्यास्तु योऽवधेः ॥
लोक/संसार के नाम — जगती, लोक, विष्टप, भुवन, जगत्। शरावती नदी की सीमा से (समुद्र तक) यह लोक 'भारतवर्ष' कहलाता है।
अमरकोश २.१.८ — भूमिवर्गः
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ।प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' कहलाता है; सीमान्त प्रदेश 'प्रत्यन्त' या 'म्लेच्छदेश'; और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम'।
अमरकोश २.२.११ — पुरवर्गः
स्वस्तिकः सर्वतोभद्रो नन्द्यावर्तादयोऽपि च ।विच्छन्दकः प्रभेदा हि भवन्तीश्वरसद्मनाम् ॥
स्वस्तिक, सर्वतोभद्र, नन्द्यावर्त, विच्छन्दक आदि — ये धनिकों/राजाओं के भवनों के प्रकार हैं।
अमरकोश २.२.१७ — पुरवर्गः
तोरणोऽस्त्री बहिर्द्वारं पुरद्वारं तु गोपुरम् ।कूटं पूर्द्वारि यद्धस्तिनखस्तस्मिन्नथ त्रिषु ॥
बाहरी सजावटी द्वार — तोरण (पुं॰/नपुं॰), बहिर्द्वार; नगर का मुख्य द्वार — गोपुर; नगर-द्वार पर बना मिट्टी का ढलान (चढ़ाई) — हस्तिनख। आगे (तीनों लिङ्गों में) —
अमरकोश २.२.२० — पुरवर्गः
समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ।ग्रामान्तमुपशल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियामुभे ॥
गाँव — संवसथ, ग्राम (समानार्थक); घर बनाने की भूमि — वेश्मभू, वास्तु (पुं॰/नपुं॰); गाँव की सीमा के पास का भाग — ग्रामान्त, उपशल्य; सीमा — सीमा, सीमन् (दोनों स्त्री॰)।
अमरकोश २.३.३ — शैलवर्गः
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान्पारियात्रिकः ।गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥
हिमवान् (हिमालय), निषध, विन्ध्य, माल्यवान्, पारियात्र, गन्धमादन तथा हेमकूट आदि अन्य पर्वत हैं।
अमरकोश २.४.१९ — वनौषधिवर्गः
बार्हतं च फले जम्ब्वा जम्बूः स्त्री जम्बु जाम्बवम् ।पुष्पे जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गाः व्रीहयः फले ॥
बृहती का फल — बार्हत; जामुन का फल — जम्बू (स्त्री॰), जम्बु, जाम्बव। चमेली आदि फूलों के अर्थ में अपने ही लिङ्ग में रहते हैं; धान आदि (वृक्ष-नाम ही) फल के अर्थ में भी।
अमरकोश २.४.४३ — वनौषधिवर्गः
गर्दभाण्डे कन्दरालकपीतनसुपार्श्वकाः ।प्लक्षश्च तिन्तिडी चिञ्चाम्लिकाथो पीतसारके ॥
पारस-पीपल (गर्दभाण्ड) के नाम — कन्दराल, कपीतन, सुपार्श्वक, प्लक्ष। इमली के नाम — तिन्तिडी, चिंचा, अम्लिका। अब विजयसार के अर्थ में —
अमरकोश २.४.९४ — वनौषधिवर्गः
प्रचोदनी कुली क्षुद्रा दुःस्पर्शा राष्ट्रिकेत्यपि ।नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपर्णिका ॥
कटेरी के और नाम — प्रचोदनी, कुली, क्षुद्रा, दुःस्पर्शा, राष्ट्रिका। नील के पौधे के नाम — नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका —
अमरकोश २.४.११६ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ।भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः ॥
कपास के पौधे के नाम — तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता, कार्पासी, बदरा; जंगली कपास — भारद्वाजी। ऋषभक औषधि — शृंगी, ऋषभ, वृष।
अमरकोश २.४.१२० — वनौषधिवर्गः
ताम्बूलवल्ली तम्बूली नागवल्ल्यप्यथ द्विजा ।हरेणू रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगन्धिनी ॥
पान की बेल — ताम्बूलवल्ली, ताम्बूली, नागवल्ली। रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम — द्विजा, हरेणु, रेणुका, कौन्ती, कपिला, भस्मगन्धिनी।
अमरकोश २.४.१२५ — वनौषधिवर्गः
पृथ्वीका चन्द्रवालैला निष्कुटिर्बहिलाथ सा ।सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः ॥
बड़ी इलायची के नाम — पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटि, बहुला। छोटी इलायची के नाम — उपकुंचिका, तुत्था, कोरंगी, त्रिपुटा, त्रुटि।
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.४.१६१ — वनौषधिवर्गः
शतपर्वा यवफलो वेणुमस्करतेजनाः ।वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः ॥
बाँस के और नाम — शतपर्वा, यवफल, वेणु, मस्कर, तेजन। जो बाँस हवा से हिलकर बजते हैं, वे 'कीचक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.४.१६३ — वनौषधिवर्गः
इक्षुगन्धा पोटगलः पुंसि भूम्नि तु बल्वजाः ।रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः ॥
काँस के और नाम — इक्षुगन्धा, पोटगल (पुं॰)। बबई घास — बल्वज (बहुवचन)। गन्ने के नाम — रसाल, इक्षु; उसके भेद — पुण्ड्र, कान्तारक आदि।
अमरकोश २.५.२७ — सिंहादिवर्गः
मलिनैर्मल्लिकाक्षास्ते धार्तराष्ट्राः सितेतरैः ।शरारिराटिराडिश्च बलाका बिसकण्ठिका ॥
मटमैली चोंच-पैरों वाले हंस 'मल्लिकाक्ष', और काली चोंच-पैरों वाले 'धार्तराष्ट्र' कहलाते हैं। आडि पक्षी — शरारि, आटि, आडि। बगुले की पंक्ति/छोटा बगुला — बलाका, बिसकण्ठिका।
अमरकोश २.५.३२ — सिंहादिवर्गः
द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः ।मयूरो बर्हिणो बर्ही नीलकण्ठो भुजङ्गभुक् ॥
भौंरे के और नाम — द्विरेफ, पुष्पलिह्, भृंग, षट्पद, भ्रमर, अलि। मोर के नाम — मयूर, बर्हिण, बर्ही, नीलकण्ठ, भुजंगभुक् —
अमरकोश २.६.२ — मनुष्यवर्गः
स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः ।प्रतीपदर्शिनी वामा वनिता महिला तथा ॥
स्त्री के नाम — स्त्री, योषित्, अबला, योषा, नारी, सीमन्तिनी, वधू, प्रतीपदर्शिनी, वामा, वनिता, महिला।
अमरकोश २.६.७ — मनुष्यवर्गः
कृतसापत्निकाध्यूढाधिविन्नाथ स्वयंवरा ।पतिंवरा च वर्याथ कुलस्त्री कुलपालिका ॥
जिसके पति ने दूसरा विवाह कर लिया हो (पहली पत्नी) — कृतसापत्निका, अध्यूढा, अधिविन्ना। स्वयं पति चुनने वाली — स्वयंवरा, पतिंवरा, वर्या। कुल की मर्यादा रखने वाली — कुलस्त्री, कुलपालिका।
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.२४ — मनुष्यवर्गः
कानीनः कन्यकाजातः सुतोऽथ सुभगासुतः ।सौभागिनेयः स्यात्पारस्त्रैणेयस्तु परस्त्रियाः ॥
अविवाहित कन्या से उत्पन्न पुत्र — कानीन, कन्यकाजात। सौभाग्यवती (प्रिय पत्नी) का पुत्र — सुभगासुत, सौभागिनेय। पराई स्त्री का पुत्र — पारस्त्रैणेय।
अमरकोश २.६.३० — मनुष्यवर्गः
भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् ।प्रजावती भ्रातृजाया मातुलानी तु मातुली ॥
भाइयों की पत्नियाँ आपस में — यातृ (देवरानी-जेठानी)। भाई की पत्नी (भाभी) — प्रजावती, भ्रातृजाया। मामी — मातुलानी, मातुली।
अमरकोश २.६.१०५ — मनुष्यवर्गः
ग्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बनं स्याल्ललन्तिका ।स्वर्णैः प्रालम्बिकाथोरः सूत्रिका मौक्तिकैः कृता ॥
गले का गहना — ग्रैवेयक, कण्ठभूषा। लटकने वाला हार — लम्बन, ललन्तिका। सोने का लम्बा हार — प्रालम्बिका। मोतियों से बनी छाती की माला — उरःसूत्रिका।
अमरकोश २.६.१११ — मनुष्यवर्गः
हंसकः पादकटकः किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका ।त्वक्फलकृमिरोमाणि वस्त्रयोनिर्दश त्रिषु ॥
पैरों का कड़ा — हंसक, पादकटक। घुँघरू — किंकिणी, क्षुद्रघण्टिका। वस्त्र के स्रोत — छाल, फल (कपास), कीड़े (रेशम), रोएँ (ऊन)। (आगे के) दस शब्द तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश २.६.११८ — मनुष्यवर्गः
अन्तरीयोपसंव्यानपरिधानान्यधोंशुके ।द्वौ प्रावारोत्तरासङ्गौ समौ बृहतिका तथा ॥
नीचे पहनने का वस्त्र (धोती) — अन्तरीय, उपसंव्यान, परिधान, अधोंशुक। ऊपर ओढ़ने का वस्त्र (चादर) — प्रावार, उत्तरासंग, बृहतिका —
अमरकोश २.६.१३२ — मनुष्यवर्गः
गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम् ।तैलपर्णिकगोशीर्षे हरिचन्दनमस्त्रियाम् ॥
चन्दन — गन्धसार, मलयज, भद्रश्री, चन्दन (पुं॰/नपुं॰)। विशेष (पीला) चन्दन — तैलपर्णिक, गोशीर्ष, हरिचन्दन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.१३४ — मनुष्यवर्गः
कर्पूरागुरुकस्तूरीकक्कोलैर्यक्षकर्दमः ।गात्रानुलेपनी वर्तिर्वर्णकं स्याद्विलेपनम् ॥
कपूर, अगर, कस्तूरी और कंकोल को मिलाकर बना लेप — यक्षकर्दम। शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप — गात्रानुलेपनी, वर्ति, वर्णक, विलेपन।
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.७.८ — ब्रह्मवर्गः
नैयायिकस्त्वक्षपादः स्यात्स्याद्वादिक आर्हकः ।चार्वाकलौकायतिकौ सत्कार्ये सांख्यकापिलौ ॥
न्याय-दर्शन का अनुयायी — नैयायिक, अक्षपाद; स्याद्वादी (जैन) — आर्हक; भौतिकवादी — चार्वाक, लौकायतिक; सत्कार्यवादी — सांख्य, कापिल।
अमरकोश २.७.४० — ब्रह्मवर्गः
व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ।आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥
व्यास के नाम — व्यास, द्वैपायन, पाराशर्य, सत्यवतीसुत। क्रम — आनुपूर्वी (स्त्री॰), आवृत्, परिपाटी, अनुक्रम —
अमरकोश २.७.४५ — ब्रह्मवर्गः
समे तु पादग्रहणमभिवादनमित्युभे ।भिक्षुः परिव्राट्कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी ॥
चरण छूकर प्रणाम — पादग्रहण, अभिवादन। संन्यासी — भिक्षु, परिव्राज्, कर्मन्दी, पाराशरी, मस्करी।
अमरकोश २.७.६२ — ब्रह्मवर्गः
त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः ।सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥
धर्म, अर्थ, काम — त्रिवर्ग; मोक्ष सहित — चतुर्वर्ग (चार पुरुषार्थ); बल सहित इन चारों से — चतुर्भद्र। वर के स्नेही (बाराती) — जन्य।
अमरकोश २.८.९ — क्षत्रियवर्गः
शण्ढो वर्षवरस्तुल्यौ सेवकार्थ्यनुजीविनः ।विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम् ॥
अन्तःपुर के नपुंसक सेवक — शण्ढ, वर्षवर। सेवक — सेवक, अर्थी, अनुजीवी। अपने राज्य से सटा राजा — शत्रु (स्वाभाविक); उसके आगे का (शत्रु का पड़ोसी) — मित्र।
अमरकोश २.८.२४ — क्षत्रियवर्गः
अभ्रेषन्यायकल्पास्तु देशरूपं समञ्जसम् ।युक्तमौपयिकं लभ्यं भजमानाभिनीतवत् ॥
न्याय/उचित व्यवस्था — अभ्रेष, न्याय, कल्प, देशरूप, समंजस। न्यायोचित — युक्त, औपयिक, लभ्य, भजमान, अभिनीत —
अमरकोश २.८.४५ — क्षत्रियवर्गः
वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजा बाह्लिका हयाः ।ययुरश्वोऽश्वमेधीयो जवनस्तु जवाधिकः ॥
वनायु (अरब), पारसीक (फ़ारस), काम्बोज और बाह्लीक (बल्ख) देशों के घोड़े (प्रसिद्ध हैं)। अश्वमेध का घोड़ा — ययु। बहुत तेज़ घोड़ा — जवन।
अमरकोश २.८.६० — क्षत्रियवर्गः
सव्येष्ठदक्षिणस्थौ च संज्ञा रथकुटुम्बिनः ।रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु सादिनः ॥
सारथि के और नाम — सव्येष्ठ, दक्षिणस्थ, रथकुटुम्बी। रथ पर चढ़कर लड़ने वाले — रथी, स्यन्दनारोह। घुड़सवार — अश्वारोह, सादी।
अमरकोश २.८.६७ — क्षत्रियवर्गः
पद्गश्च पदिकश्चाथ पादातं पत्तिसंहतिः ।शस्त्राजीवे काण्डपृष्ठायुधीयायुधिकाः समाः ॥
पैदल के और नाम — पद्ग, पदिक। पैदल सेना का समूह — पादात। शस्त्रों से जीविका चलाने वाला — शस्त्राजीव, काण्डपृष्ठ, आयुधीय, आयुधिक।
अमरकोश २.८.७९ — क्षत्रियवर्गः
व्यूहस्तु बलविन्यासो भेदादण्डादयो युधि ।प्रत्यासारो व्यूहपार्ष्णिः सैन्यपृष्ठे प्रतिग्रहः ॥
सेना की रचना — व्यूह, बलविन्यास; युद्ध में दण्ड-व्यूह आदि इसके भेद हैं। व्यूह का पिछला भाग — प्रत्यासार, व्यूहपार्ष्णि। सेना के पीछे की रक्षक टुकड़ी — प्रतिग्रह।
अमरकोश २.८.८० — क्षत्रियवर्गः
एकेभैकरथा त्र्यश्वा पत्तिः पञ्चपदातिका ।पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरम् ॥
एक हाथी, एक रथ, तीन घोड़े और पाँच पैदल — यह 'पत्ति' (सबसे छोटी इकाई) है। इसके सभी अंगों को क्रमशः तिगुना करते जाने पर आगे के नाम होते हैं —
अमरकोश २.८.८१ — क्षत्रियवर्गः
सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः ।अनीकिनी दशानीकिन्यक्षौहिण्यथ सम्पदि ॥
(क्रमशः) सेनामुख, गुल्म, गण, वाहिनी, पृतना, चमू, अनीकिनी; दस अनीकिनी मिलकर — अक्षौहिणी। सम्पत्ति के नाम —
अमरकोश २.८.९८ — क्षत्रियवर्गः
संशप्तकास्तु समयात्संग्रामादनिवर्तिनः ।रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः ॥
शपथ लेकर युद्ध से न लौटने वाले योद्धा — संशप्तक। धूल — रेणु (पुं॰/स्त्री॰), धूलि (स्त्री॰), पांसु (पुं॰), रजस् (नपुं॰)।
अमरकोश २.९.८ — वैश्यवर्गः
मौद्गीनकौद्रवीणादि शेषधान्योद्भवक्षमम् ।शाकक्षेत्रादिके शाकशाकटं शाकशाकिनम् ॥
बाकी अनाजों के योग्य खेत — मौद्गीन (मूँग का), कौद्रवीण (कोदों का) आदि। साग-सब्ज़ी का खेत — शाकशाकट, शाकशाकिन।
अमरकोश २.९.३६ — वैश्यवर्गः
तिन्तिडीकं च चुक्रं च वृक्षाम्लमथ वेल्लजम् ।मरीचं कोलकं कृष्णमूषणं धर्मपत्तनम् ॥
इमली (की खटाई) — तिन्तिडीक, चुक्र, वृक्षाम्ल। काली मिर्च — वेल्लज, मरीच, कोलक, कृष्ण, ऊषण, धर्मपत्तन।
अमरकोश २.९.८८ — वैश्यवर्गः
कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः ।अस्त्रियामाढकद्रोणौ खारी वाहो निकुञ्चकः ॥
(एक कर्ष चाँदी का) सिक्का — कार्षापण, कार्षिक। एक कर्ष ताँबे का सिक्का — पण। (आयतन के माप) — आढक, द्रोण (पुं॰/नपुं॰), खारी, वाह, निकुंचक —
अमरकोश २.९.९९ — वैश्यवर्गः
सर्वं च तैजसं लौहं विकारस्त्वयसः कुशी ।क्षारः काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे ॥
हर धातु की वस्तु — तैजस, लौह। लोहे का बना (हल का फाल) — कुशी। काँच — क्षार, काच। पारा — चपल, रस, सूत, पारद।
अमरकोश २.१०.२ — शूद्रवर्गः
शूद्राविशोस्तु करणोऽम्बष्ठो वैश्याद्विजन्मनोः ।शूद्राक्षत्रिययोरुग्रो मागधः क्षत्रियाविशोः ॥
वैश्य पिता और शूद्रा माता का पुत्र — करण; ब्राह्मण पिता और वैश्या माता का — अम्बष्ठ; क्षत्रिय पिता और शूद्रा माता का — उग्र; वैश्य पिता और क्षत्रिया माता का — मागध।
अमरकोश २.१०.५ — शूद्रवर्गः
कारुः शिल्पी संहतैस्तैर्द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः ।कुलकः स्यात्कुलश्रेष्ठी मालाकारस्तु मालिकः ॥
कारीगर — कारु, शिल्पी। एक ही शिल्प के कारीगरों का संघ — श्रेणि (पुं॰/स्त्री॰)। संघ का मुखिया — कुलक, कुलश्रेष्ठी। माली — मालाकार, मालिक।
अमरकोश २.१०.१४ — शूद्रवर्गः
जीवान्तकः शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिकौ ।वैतंसिकः कौटिकश्च मांसिकश्च समं त्रयम् ॥
पक्षियों का शिकारी (बहेलिया) — जीवान्तक, शाकुनिक। जाल से (पशु) पकड़ने वाला — वागुरिक, जालिक। मांस बेचने वाला — वैतंसिक, कौटिक, मांसिक।
अमरकोश २.१०.२९ — शूद्रवर्गः
पाञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वस्त्रदन्तादिभिः कृता ।जतुत्रपुविकारे तु जातुषं त्रापुषं त्रिषु ॥
कपड़े, हाथीदाँत आदि से बनी गुड़िया — पांचालिका, पुत्रिका। लाख से बनी वस्तु — जातुष; राँगे से बनी — त्रापुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.१०.४५ — शूद्रवर्गः
द्यूतोऽस्त्रियामक्षवती कैतवं पण इत्यपि ।पणोऽक्षेषु ग्लहोऽक्षास्तु देवनाः पाशकाश्च ते ॥
जुआ — द्यूत (पुं॰/नपुं॰), अक्षवती, कैतव, पण। जुए का दाँव — ग्लह। पासे — अक्ष, देवन, पाशक।
अमरकोश ३.१.३० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्यात्सान्द्रस्निग्धस्तु मेदुरः ।ज्ञाता तु विदुरो विन्दुर्विकासी तु विकस्वरः ॥
हटाने/तिरस्कार करने वाला — निराकरिष्णु, क्षिप्नु। घना और चिकना — सान्द्रस्निग्ध, मेदुर। जानने वाला — ज्ञाता, विदुर, विन्दु। खिलने वाला — विकासी, विकस्वर।
अमरकोश ३.१.३१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विसृत्वरो विसृमरः प्रसारी च विसारिणि ।सहिष्णुः सहनः क्षन्ता तितिक्षुः क्षमिता क्षमी ॥
फैलने वाला — विसृत्वर, विसृमर, प्रसारी, विसारी। सहनशील — सहिष्णु, सहन, क्षन्ता, तितिक्षु, क्षमिता, क्षमी।
अमरकोश ३.१.५६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्णिक्तं शोधितं मृष्टं निःशोध्यमनवस्करम् ।असारं फल्गु शून्यं तु वशिकं तुच्छरिक्तके ॥
साफ़ किया हुआ — निर्णिक्त, शोधित, मृष्ट, निःशोध्य, अनवस्कर। सार-हीन — असार, फल्गु। ख़ाली — शून्य, वशिक, तुच्छ, रिक्तक।
अमरकोश ३.३.६८ — नानार्थवर्गः
स्थपतिः कारुभेदेऽपि भूभृद्भूमिधरे नृपे ।मूर्धाभिषिक्तो भूपेऽपि ऋतुः स्त्री कुसुमेऽपि च ॥
स्थपति — शिल्पी (मन्दिर-निर्माता) भी (बृहस्पति-यज्ञकर्ता भी)। भूभृत् — पर्वत, राजा। मूर्धाभिषिक्त — राजा भी (क्षत्रिय भी)। ऋतु — (स्त्री का) मासिक धर्म भी (छह ऋतुएँ भी)।
अमरकोश ३.३.८० — नानार्थवर्गः
प्रकृतिर्योनिलिङ्गे च कैशिक्याद्याश्च वृत्तयः ।सिकताः स्युर्वालुकापि वेदे श्रवसि च श्रुतिः ॥
प्रकृति — योनि, लिंग (और स्वभाव, मूल प्रकृति)। वृत्ति — कैशिकी आदि (नाट्य-शैलियाँ; और जीविका)। सिकता — बालू (बहुवचन)। श्रुति — वेद, कान।
अमरकोश ३.३.८९ — नानार्थवर्गः
ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे ।विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूढसोच्छ्रयौ ॥
प्रतीत — प्रसिद्ध, प्रसन्न। अभिजात — कुलीन, विद्वान्। विविक्त — पवित्र, एकान्त। मूर्च्छित — मूढ़ (बेहोश), बढ़ा हुआ।
अमरकोश ३.३.१२९ — नानार्थवर्गः
तिथिभेदे क्षणे पर्व वर्त्म नेत्रच्छदेऽध्वनि ।अकार्यगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रते ॥
पर्व — विशेष तिथि (पूर्णिमा आदि), उत्सव (और गाँठ, अध्याय)। वर्त्म — पलक, मार्ग। कौपीन — अनुचित कर्म, गुप्तांग (लंगोटी)। मैथुन — संगति (जोड़ा), रति।
अमरकोश ३.३.१३४ — नानार्थवर्गः
रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि वने सलिलकानने ।तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिङ्गं तथोत्तरे ॥
रत्न — अपनी जाति में श्रेष्ठ भी (मणि भी)। वन — जल, जंगल। तलिन — विरल, थोड़ा (और आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश ३.३.१९१ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि भूरिचन्द्रौ द्वौ द्वारमात्रेऽपि गोपुरम् ।गुहादम्भौ गह्वरे द्वे रहोऽन्तिकमुपह्वरे ॥
भूरि, चन्द्र — सोना भी। गोपुर — कोई भी द्वार (नगर/मन्दिर का मुख्य द्वार)। गह्वर — गुफा, दम्भ। उपह्वर — एकान्त, निकट।
अमरकोश ३.३.२३७ — नानार्थवर्गः
स्याद्वृष्टौ लोकधात्वंशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम् ।प्रेक्षा नृत्येक्षणं प्रज्ञा भिक्षा सेवार्थना भृतिः ॥
वर्ष (पुं॰/नपुं॰) — वर्षा, (पृथ्वी का) खण्ड (भारतवर्ष), साल। प्रेक्षा — नृत्य देखना, बुद्धि। भिक्षा — सेवा, माँगना, वेतन।
अमरकोश ३.३.२४७ — नानार्थवर्गः
छन्दः पद्येऽभिलाषे च तपः कृच्छ्रादिकर्म च ।सहो बलं सहा मार्गो नभः खं श्रावणो नभाः ॥
छन्दस् — पद्य (छन्द, वेद), इच्छा। तपस् — कृच्छ्र आदि (कठोर व्रत) कर्म (और माघ मास)। सहस् — बल। सहस् (पुं॰) — मार्गशीर्ष मास। नभस् — आकाश (नपुं॰); श्रावण मास (पुं॰)।