🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:13 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "भाल" के १४ परिणाम

अमरकोश १.१.५० — स्वर्गवर्गः
षाण्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ।शृङ्गी भृङ्गी रिटिस्तुण्डी नन्दिको नन्दिकेश्वरः ॥
कार्तिकेय के और नाम — षाण्मातुर, शक्तिधर, कुमार, क्रौञ्चदारण। शिव के गणों के नाम — शृंगी, भृंगी, रिटि, तुण्डी, नन्दिक, नन्दिकेश्वर।
अमरकोश २.४.१२० — वनौषधिवर्गः
ताम्बूलवल्ली तम्बूली नागवल्ल्यप्यथ द्विजा ।हरेणू रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगन्धिनी ॥
पान की बेल — ताम्बूलवल्ली, ताम्बूली, नागवल्ली। रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम — द्विजा, हरेणु, रेणुका, कौन्ती, कपिला, भस्मगन्धिनी।
अमरकोश २.५.४ — सिंहादिवर्गः
कपिप्लवङ्गप्लवगशाखामृगवलीमुखाः ।मर्कटो वानरः कीशो वनौका अथ भल्लुके ॥
बन्दर के नाम — कपि, प्लवंग, प्लवग, शाखामृग, वलीमुख, मर्कट, वानर, कीश, वनौका। भालू के अर्थ में —
अमरकोश २.५.५ — सिंहादिवर्गः
ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ ।लुलायो महिषो वाहद्विषत्कासरसैरिभाः ॥
भालू — भल्लुक, ऋक्ष, अच्छभल्ल, भल्लूक; गैंडा — गण्डक, खड्ग, खड्गी; भैंसा — लुलाय, महिष, वाहद्विषत्, कासर, सैरिभ।
अमरकोश २.८.४ — क्षत्रियवर्गः
राजन्यकं च नृपतिक्षत्रियाणां गणे क्रमात् ।मन्त्री धीसचिवोऽमात्योऽन्ये कर्मसचिवास्ततः ॥
राजाओं का समूह — राजक; क्षत्रियों का समूह — राजन्यक। (सलाह देने वाला) मन्त्री — मन्त्री, धीसचिव, अमात्य। उनसे भिन्न (कार्य सँभालने वाले) — कर्मसचिव।
अमरकोश २.८.६९ — क्षत्रियवर्गः
धन्वी धनुष्मान्धानुष्को निषङ्ग्यस्त्री धनुर्धरः ।स्यात्काण्डवांस्तु काण्डीरः शाक्तीकः शक्तिहेतिकः ॥
धनुर्धर — धन्वी, धनुष्मान्, धानुष्क, निषंगी, अस्त्री, धनुर्धर। बाण लेकर चलने वाला — काण्डवान्, काण्डीर। शक्ति (भाला) चलाने वाला — शाक्तीक, शक्तिहेतिक।
अमरकोश २.८.७० — क्षत्रियवर्गः
याष्टीकपारश्वधिकौ यष्टिपर्श्वधहेतिकौ ।नैस्त्रिंशिकोऽसिहेतिः स्यात्समौ प्रासिककौन्तिकौ ॥
लाठी चलाने वाला — याष्टीक; फरसा चलाने वाला — पारश्वधिक; तलवार चलाने वाला — नैस्त्रिंशिक, असिहेति; प्रास (भाला) और कुन्त चलाने वाले — प्रासिक, कौन्तिक।
अमरकोश २.८.९१ — क्षत्रियवर्गः
द्रुघणो मुद्गरघनौ स्यादीली करवालिका ।भिन्दिपालः सृगस्तुल्यौ परिघः परिघातिनः ॥
मुगदर/हथौड़ा — द्रुघण, मुद्गर, घन। छोटी तलवार — ईली, करवालिका। भिन्दिपाल (पत्थर फेंकने का यन्त्र/भाला) — भिन्दिपाल, सृग। लोहे का मोटा डण्डा — परिघ, परिघातन।
अमरकोश २.८.९३ — क्षत्रियवर्गः
वा पुंसि शल्यं शङ्कुर्ना सर्वला तोमरोऽस्त्रियाम् ।प्रासस्तु कुन्तः कोणस्तु स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः ॥
बर्छी/शूल — शल्य (पुं॰/नपुं॰), शंकु (पुं॰)। तोमर (फेंकने का भाला) — सर्वला, तोमर (पुं॰/नपुं॰)। भाला — प्रास, कुन्त। तलवार आदि की धार/कोना — कोण, पाली, अश्रि, कोटि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.७१ — वैश्यवर्गः
काल्योपसर्या प्रजने प्रष्ठौही बालगर्भिणी ।स्यादचण्डी तु सुकरा बहुसूतिः परेष्टुका ॥
गर्भ-धारण के योग्य गाय — काल्या, उपसर्या। पहली बार गाभिन — प्रष्ठौही, बालगर्भिणी। सीधी (न मारने वाली) — अचण्डी, सुकरा। बहुत बार ब्याई — बहुसूति, परेष्टुका।
अमरकोश ३.३.१७ — नानार्थवर्गः
स्याद्दाम्भिकः कौक्कुटिको यश्चादूरेरितेक्षणः ।ललाटिकः प्रभोर्भालदर्शी कार्याक्षमश्च यः ॥
कौक्कुटिक — दम्भी, और पास ही (ज़मीन पर) नज़र गड़ाकर चलने वाला (पाखण्डी)। ललाटिक — स्वामी का मुँह (माथा) देखने वाला चाटुकार, और काम में असमर्थ।
अमरकोश ३.३.३५ — नानार्थवर्गः
अभिष्वङ्गे स्पृहायां च गभस्तौ च रुचिः स्त्रियाम् ।प्रसन्ने भल्लुकेऽप्यच्छो गुच्छः स्तबकहारयोः ॥
रुचि (स्त्री॰) — आसक्ति, इच्छा, किरण (और शोभा)। अच्छ — स्वच्छ, भालू भी। गुच्छ — फूलों का गुच्छा, हार।
अमरकोश ३.३.७३ — नानार्थवर्गः
कक्षान्तरेऽपि शुद्धान्तो नृपस्यासर्वगोचरे ।कासूसामर्थ्ययोः शक्तिर्मूर्तिः काठिन्यकाययोः ॥
शुद्धान्त — भीतरी कक्ष, राजा का (सबके लिये वर्जित) अन्तःपुर। शक्ति — एक भाला (कासू), सामर्थ्य। मूर्ति — कठोरता, शरीर (प्रतिमा भी)।
अमरकोश ३.५.२१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
वेतालभल्लमल्लाश्च पुराडाशोऽपि पट्टिशः ।कुल्माषो रभसश्चैव सकटाहः पतद्रहः ॥
(पुल्लिंग —) वेताल, भल्ल (भाला), मल्ल (पहलवान), पुरोडाश (यज्ञ की रोटी), पट्टिश (एक शस्त्र), कुल्माष, रभस (वेग), कटाह (कड़ाह) सहित पतद्ग्रह (पीकदान)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें