📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "भावन" के ८ परिणाम
अमरकोश १.५.३ — धीवर्गः
चित्ताभोगा मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ।विमर्शो भावना चैव वासना च निगद्यते ॥
मन का किसी विषय में तत्पर होना — चित्ताभोग, मनस्कार; विचार करना — चर्चा, संख्या, विचारणा; संस्कार/भावना — विमर्श, भावना, वासना कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.२७ — नाट्यवर्गः
पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥
पछतावे के नाम — पश्चात्ताप, अनुताप, विप्रतीसार। क्रोध के नाम — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध् (अन्तिम दो स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश २.६.१३५ — मनुष्यवर्गः
चूर्णानि वासयोगाः स्युर्भावितं वासितं त्रिषु ।संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥
सुगन्धित चूर्ण — चूर्ण, वासयोग। सुगन्ध से बसाया हुआ — भावित, वासित (तीनों लिङ्ग)। गन्ध, माला आदि से किया गया संस्कार — अधिवासन।
अमरकोश २.८.१०१ — क्षत्रियवर्गः
आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभावनात्मनि ।अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परं यो भवत्यहङ्कारः ॥
घमण्ड से अपने को बड़ा मानना — आहोपुरुषिका ('अहो, मैं पुरुष हूँ!')। आपस में 'मैं-मैं' का अहंकार (प्रतिस्पर्धा) — अहमहमिका।
अमरकोश ३.३.२७ — नानार्थवर्गः
गजेऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस्तिलकेऽपि च ।सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु ॥
नाग, मातंग — हाथी भी (नाग = साँप; मातंग = चाण्डाल भी)। अपांग — तिलक भी (आँख का कोना भी)। सर्ग — स्वभाव, त्याग (छोड़ना), निश्चय, अध्याय, सृष्टि।
अमरकोश ३.३.२६४ — नानार्थवर्गः
गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि ।उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्धे जुगुप्सिते ॥
'अपि' — निन्दा, समुच्चय (भी), प्रश्न, शंका, सम्भावना। 'वा' — उपमा (जैसे), विकल्प (या)। 'सामि' — आधा, निन्दित।
अमरकोश ३.३.२६६ — नानार्थवर्गः
तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किं पृच्छायां जुगुप्सने ।नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने ॥
'जोषम्' — चुपचाप, सुख से। 'किम्' — प्रश्न, निन्दा ('किं राजा यो न रक्षति'?)। 'नाम' — प्रसिद्धि, सम्भावना, क्रोध, स्वीकृति, निन्दा।
अमरकोश ३.३.२६९ — नानार्थवर्गः
ऊरर्यूरी चोररी च विस्तारेऽङ्गीकृतौ त्रयम् ।स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भाव्ययोः किल ॥
'ऊररी/ऊरी/उररी' — विस्तार, स्वीकार ('उररीकृत' = स्वीकृत)। 'स्वर्' — स्वर्ग, परलोक। 'किल' — कहते हैं (लोक-वार्ता), सम्भावना।