🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:22:15 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "भूमि" के ४४ परिणाम

अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.४.३३ — कालवर्गः
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥
मन के नाम — चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, हृद्, मानस, मनस् (सब नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.६.९ — शब्दादिवर्गः
विवादो व्यवहारः स्यादुपन्यासस्तु वाङ्मुखम् ।उपोद्धात उदाहारः शपनं शपथः पुमान् ॥
मुकदमा/विवाद — विवाद, व्यवहार; बात का आरम्भ — उपन्यास, वाङ्मुख; भूमिका — उपोद्घात, उदाहार; सौगन्ध — शपन, शपथ (पुं॰)।
अमरकोश १.८.२ — पातालभोगिवर्गः
छिद्रं निर्व्यथनं रोकं रन्ध्रं श्वभ्रं वपा शुषिः ।गर्तावटौ भुवि श्वभ्रे सरन्ध्रे सुषिरं त्रिषु ॥
छेद के और नाम — छिद्र, निर्व्यथन, रोक, रन्ध्र, श्वभ्र, वपा, शुषि। भूमि के गड्ढे — गर्त, अवट। छेद वाली वस्तु 'सुषिर' (तीनों लिङ्गों में) कहलाती है।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१.२ — भूमिवर्गः
भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा ।धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः ॥
पृथ्वी के नाम — भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री, धरणि, क्षोणि, ज्या, काश्यपी, क्षिति (सब स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश २.१.३ — भूमिवर्गः
सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा ।गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही ॥
पृथ्वी के और नाम — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथिवी, पृथ्वी, क्ष्मा, अवनि, मेदिनी, मही।
अमरकोश २.१.४ — भूमिवर्गः
विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा ।भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा ॥
पृथ्वी के और नाम — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा, जगती, सागराम्बरा।
अमरकोश २.१.५ — भूमिवर्गः
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका ।उर्वरा सर्वसस्याढ्या स्यादूषः क्षारमृत्तिका ॥
मिट्टी — मृद्, मृत्तिका; उत्तम मिट्टी — मृत्सा, मृत्स्ना; सब फ़सलों से भरपूर भूमि — उर्वरा; खारी मिट्टी — ऊष, क्षारमृत्तिका।
अमरकोश २.१.६ — भूमिवर्गः
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ।समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥
खारी भूमि वाला — ऊषवान्, ऊषर (विशेषण); प्राकृतिक भू-भाग — स्थल, स्थली; मरुस्थल — मरु, धन्वन्; बिना जोती भूमि — खिल, अप्रहत (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.१.११ — भूमिवर्गः
शाद्वलः शादहरिते सजम्बाले तु पङ्किलः ।जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः ॥
हरी घास से भरा प्रदेश — शाद्वल; कीचड़ वाला — पंकिल; जल-बहुल प्रदेश — अनूप; वैसा ही (जलप्राय तटीय प्रदेश) — कच्छ (पुं॰)।
अमरकोश २.१.१४ — भूमिवर्गः
सुराज्ञि देशे राजन्वान्स्यात्ततोऽन्यत्र राजवान् ।गोष्ठं गोस्थानकं तत्तु गौष्ठीनं भूतपूर्वकम् ॥
अच्छे राजा वाला देश 'राजन्वान्', अन्यथा (सामान्य राजा वाला) 'राजवान्' कहलाता है। गायों का स्थान — गोष्ठ, गोस्थानक; जो पहले गोशाला रहा हो — गौष्ठीन।
अमरकोश २.१.१५ — भूमिवर्गः
पर्यन्तभूः परिसरः सेतुरालौ स्त्रियां पुमान् ।वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुन्नपुंसकम् ॥
किनारे की भूमि — पर्यन्तभू, परिसर; बाँध/पुल — सेतु (पुं॰), आलि (स्त्री॰); बाँबी (दीमक का टीला) — वामलूर, नाकु, वल्मीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.१.२० — भूमिवर्गः
द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च रोदसी ।दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल्लवणाकरः ॥
आकाश और पृथ्वी (एक साथ) — द्यावापृथिवी, रोदसी, द्यावाभूमी, दिवस्पृथिवी (द्विवचन); नमक की खान — गञ्जा, रुमा, लवणाकर।
अमरकोश २.२.२० — पुरवर्गः
समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ।ग्रामान्तमुपशल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियामुभे ॥
गाँव — संवसथ, ग्राम (समानार्थक); घर बनाने की भूमि — वेश्मभू, वास्तु (पुं॰/नपुं॰); गाँव की सीमा के पास का भाग — ग्रामान्त, उपशल्य; सीमा — सीमा, सीमन् (दोनों स्त्री॰)।
अमरकोश २.३.५ — शैलवर्गः
कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् ।उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः ॥
पर्वत का मध्य भाग (ढलान) — कटक (पुं॰/नपुं॰), नितम्ब; पर्वत का समतल भाग (पठार) — स्नु, प्रस्थ, सानु; जल का स्रोत — उत्स, प्रस्रवण; झरना — वारिप्रवाह, निर्झर, झर।
अमरकोश २.३.८ — शैलवर्गः
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥
पर्वत के नीचे की समीप भूमि (घाटी) — उपत्यका; पर्वत के ऊपर की भूमि (पठार) — अधित्यका; पर्वत के मनःशिला आदि खनिज — धातु; विशेष रूप से (लाल) गेरू — गैरिक।
अमरकोश २.४.१५ — वनौषधिवर्गः
वृक्षादीनां फलं सस्यं वृन्तं प्रसवबन्धनम् ।आमे फले शलाटुः स्याच्छुष्के वानमुभे त्रिषु ॥
वृक्ष का फल — फल, सस्य; फूल/फल का डण्ठल — वृन्त, प्रसवबन्धन; कच्चा फल — शलाटु; सूखा फल — वान (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.३८ — वनौषधिवर्गः
ऐरावतो नागरङ्गो नादेयी भूमिजम्बुका ।तिन्दुकः स्फूर्जकः कालस्कन्धश्च शितिसारके ॥
नारंगी के नाम — ऐरावत, नागरंग। भूमि-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका। तेंदू के नाम — तिन्दुक, स्फूर्जक, कालस्कन्ध, शितिसारक।
अमरकोश २.४.९१ — वनौषधिवर्गः
मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि ।यासो यवासो दुःस्पर्शो धन्वयासः कुनाशकः ॥
मजीठ के और नाम — मण्डूकपर्णी, भण्डीरी, भण्डी, योजनवल्ली। जवासा के नाम — यास, यवास, दुःस्पर्श, धन्वयास, कुनाशक —
अमरकोश २.४.११८ — वनौषधिवर्गः
ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ।स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा काकाङ्गी काकनासिका ॥
परवल की बेल — ज्योत्स्नी, पटोलिका, जाली; भू-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका; कलिहारी — लांगलिकी, अग्निशिखा; काकजंघा — काकांगी, काकनासिका।
अमरकोश २.५.११ — सिंहादिवर्गः
कृष्णसाररुरुन्यङ्कुरङ्कुशम्बररौहिषाः ।गोकर्णपृषतैणर्श्यरोहिताश्चमरो मृगाः ॥
कृष्णसार, रुरु, न्यंकु, रंकु, साँभर (शम्बर), रौहिष, गोकर्ण, चीतल (पृषत), एण, ऋश्य, रोहित और चमर (सुरा गाय) — ये पशुओं (मृगों) के भेद हैं।
अमरकोश २.६.२९ — मनुष्यवर्गः
जनयित्री प्रसूर्माता जननी भगिनी स्वसा ।ननान्दा तु स्वसा पत्युर्नप्त्री पौत्री सुतात्मजा ॥
माता — जनयित्री, प्रसू, माता, जननी। बहन — भगिनी, स्वसा। पति की बहन (ननद) — ननान्दा। पोती — नप्त्री, पौत्री, सुतात्मजा।
अमरकोश २.७.२० — ब्रह्मवर्गः
वेदिः परिष्कृता भूमिः समे स्थण्डिलचत्वरे ।चषालो यूपकटकः कुम्बा सुगहना वृतिः ॥
(यज्ञ के लिये) सँवारी गई भूमि — वेदि। यज्ञ के लिये संस्कृत भूमि — स्थण्डिल, चत्वर। यूप (यज्ञ-स्तम्भ) का कड़ा — चषाल, यूपकटक। यज्ञशाला का घना घेरा — कुम्बा।
अमरकोश २.७.४८ — ब्रह्मवर्गः
यः स्थण्डिले व्रतवशाच्छेते स्थण्डिलशाय्यसौ ।स्थाण्डिलश्चाथ विरजस्तमसः स्युर्द्वयातिगाः ॥
जो व्रत के कारण (बिना बिछौने) भूमि पर सोता है — स्थण्डिलशायी, स्थाण्डिल। रज और तम (गुणों) से रहित — विरजस्तमस्, द्वयातिग।
अमरकोश २.८.२ — क्षत्रियवर्गः
राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः ।चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः ॥
जिसके सामने सभी सामन्त झुकें, वह राजा — अधीश्वर। समस्त भूमि का सम्राट् — चक्रवर्ती, सार्वभौम। (एक प्रदेश का) अन्य राजा — मण्डलेश्वर।
अमरकोश २.८.१०० — क्षत्रियवर्गः
सा वीराशंसनं युद्धभूमिर्यातिभयप्रदा ।अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियाम् ॥
अत्यन्त भयानक युद्धभूमि — वीराशंसन। 'मैं पहले, मैं पहले' — ऐसी होड़ — अहंपूर्विका (स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.१०४ — क्षत्रियवर्गः
मृधमास्कन्दनं संख्यं समीकं सांपरायिकम् ।अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रहौ ॥
युद्ध के और नाम — मृध, आस्कन्दन, संख्य, समीक, साम्परायिक; समर, अनीक, रण (पुं॰/नपुं॰), कलह, विग्रह —
अमरकोश २.९.१ — वैश्यवर्गः
ऊरव्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः ।आजीवो जीविका वार्ता वृत्तिर्वर्तनजीवने ॥
वैश्य के नाम — ऊरव्य, ऊरुज, अर्य, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्। जीविका — आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन।
अमरकोश २.९.१५ — वैश्यवर्गः
ईषा लाङ्गलदण्डः स्यात्सीता लाङ्गलपद्धतिः ।पुंसि मेधिः खले दारु न्यस्तं यत्पशुबन्धने ॥
हल का लम्बा दण्ड — ईषा, लांगलदण्ड। हल से बनी रेखा (कूँड) — सीता, लांगलपद्धति। खलिहान में बैलों को बाँधने के लिये गड़ा खूँटा — मेधि (पुं॰)।
अमरकोश २.९.७३ — वैश्यवर्गः
द्रोणक्षीरा द्रोणदुग्धा धेनुष्या बन्धके स्थिता ।समांसमीना सा यैव प्रतिवर्षं प्रसूयते ॥
एक द्रोण (लगभग 10 सेर) दूध देने वाली — द्रोणक्षीरा, द्रोणदुग्धा। (ऋण के बदले) गिरवी रखी गाय — धेनुष्या। हर वर्ष ब्याने वाली — समांसमीना।
अमरकोश ३.१.१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विशेष्यनिघ्नैः सङ्कीर्णैर्नानार्थैरव्ययैरपि ।लिङ्गादिसङ्ग्रहैर्वर्गाः सामान्ये वर्गसंश्रयाः ॥
इस 'सामान्य काण्ड' (तृतीय काण्ड) में विशेष्यनिघ्न (विशेषण), संकीर्ण (मिश्रित), नानार्थ (अनेकार्थक), अव्यय और लिङ्गादि-संग्रह — इन नामों के वर्ग हैं।
अमरकोश ३.२.३४ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रेषणं यत्समाहूय तत्र स्यात्प्रतिशासनम् ।स संस्तावः क्रतुषु या स्तुतिभूमिर्द्विजन्मनाम् ॥
बुलाकर (सेवक को) भेजना — प्रतिशासन। यज्ञ में स्तुति करने वाले ब्राह्मणों के बैठने का स्थान — संस्ताव।
अमरकोश ३.३.३६ — नानार्थवर्गः
परिधानाञ्चले कच्छो जलप्रान्ते त्रिलिङ्गकः ।केकि तार्क्ष्यावहिभुजौ दन्तविप्राण्डजा द्विजाः ॥
कच्छ — धोती का पिछला छोर (काछ); जल के किनारे की भूमि (तीनों लिङ्ग)। अहिभुज (साँप खाने वाला) — मोर, गरुड़। द्विज — दाँत, ब्राह्मण, पक्षी।
अमरकोश ३.३.३७ — नानार्थवर्गः
अजा विष्णुहरच्छागा गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः ।धर्मराजौ जिनयमौ कुञ्जो दन्तेऽपि न स्त्रियाम् ॥
अज — विष्णु, शिव, बकरा (और ब्रह्मा, कामदेव)। व्रज — गोशाला, मार्ग, समूह। धर्मराज — जिन (बुद्ध/तीर्थंकर), यम (और युधिष्ठिर)। कुंज — (हाथी का) दाँत भी (लताओं का कुंज भी)।
अमरकोश ३.३.३८ — नानार्थवर्गः
वलजे क्षेत्रपूर्द्वारे वलजा वल्गुदर्शना ।समे क्ष्मांशे रणेऽप्याजिः प्रजा स्यात्सन्ततौ जने ॥
वलज — खेत, नगर-द्वार। वलजा — सुन्दर दिखने वाली स्त्री। आजि — समतल भूमि, युद्ध। प्रजा — सन्तान, जनता।
अमरकोश ३.३.६३ — नानार्थवर्गः
प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे ।सङ्कीर्णौ निचिताशुद्धाविरिणं शून्यमूषरम् ॥
प्रवण — ढलवाँ भूमि, विनम्र (तीनों लिङ्ग); चौराहा (पुं॰)। संकीर्ण — भरा हुआ, मिश्रित (अशुद्ध)। इरिण — सूना, ऊसर (बंजर)।
अमरकोश ३.३.६८ — नानार्थवर्गः
स्थपतिः कारुभेदेऽपि भूभृद्भूमिधरे नृपे ।मूर्धाभिषिक्तो भूपेऽपि ऋतुः स्त्री कुसुमेऽपि च ॥
स्थपति — शिल्पी (मन्दिर-निर्माता) भी (बृहस्पति-यज्ञकर्ता भी)। भूभृत् — पर्वत, राजा। मूर्धाभिषिक्त — राजा भी (क्षत्रिय भी)। ऋतु — (स्त्री का) मासिक धर्म भी (छह ऋतुएँ भी)।
अमरकोश ३.३.८१ — नानार्थवर्गः
वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च योषिति ।गुप्तिः क्षितिव्युदासेऽपि धृतिर्धारणधैर्ययोः ॥
वनिता — अत्यन्त प्रेम उपजाने वाली स्त्री (सामान्य स्त्री भी)। गुप्ति — भूमि खोदना (गड्ढा) भी (रक्षा भी)। धृति — धारण करना, धैर्य।
अमरकोश ३.३.९५ — नानार्थवर्गः
आस्थानी यत्नयोरास्था प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः ।शास्त्रद्रविणयोर्ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ ॥
आस्था — सभा, प्रयत्न (और श्रद्धा)। प्रस्थ (पुं॰/नपुं॰) — पर्वत की समतल भूमि, एक माप। ग्रन्थ — शास्त्र, धन। संस्था — आधार, स्थिति (मर्यादा), मृत्यु।
अमरकोश ३.३.११५ — नानार्थवर्गः
द्वौ सारथिहयारोहौ वाजिनोऽश्वेषु पक्षिणः ।कुलेऽप्यभिजनो जन्मभूम्यामप्यथ हायनाः ॥
सादी — सारथि, घुड़सवार। वाजी — घोड़े, पक्षी, बाण। अभिजन — कुल, जन्मभूमि। हायन —
अमरकोश ३.३.१७१ — नानार्थवर्गः
प्रकारौ भेदसादृश्ये आकाराविङ्गिताकृती ।किंशारू सस्यशूकेषु मरू धन्वधराधरौ ॥
प्रकार — भेद, समानता। आकार — इशारा (मुखाकृति), आकृति। किंशारु — अनाज का सींकुर, बाण। मरु — रेगिस्तान, पर्वत।
अमरकोश ३.५.३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम विद्युन्निशावल्लीवीणादिग्भूनदीह्रियाम् ।अदन्तैर्द्विगुरेकार्थो न स पात्रयुगादिभिः ॥
बिजली, रात, लता, वीणा, दिशा, भूमि, नदी और लज्जा के नाम (पर्याय) स्त्रीलिङ्ग होते हैं। अकारान्त शब्दों से बना समाहार-द्विगु स्त्रीलिङ्ग (त्रिलोकी), पर 'पात्र', 'युग' आदि से बना नहीं (पंचपात्रम्)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें