🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:19:08 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "भूषा" के ७ परिणाम

अमरकोश १.७.१७ — नाट्यवर्गः
अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकाभिनयौ समौ ।निर्वृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके ॥
नृत्य की अंग-गति — अंगहार, अंगविक्षेप; भाव प्रकट करना — व्यंजक, अभिनय (समानार्थक)। शरीर के अंगों से किया गया अभिनय 'आंगिक' और मन (सत्त्व) से उत्पन्न 'सात्त्विक' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.६.१०० — मनुष्यवर्गः
तनूरुहं रोम लोम तद्वृद्धौ श्मश्रु पुम्मुखे ।आकल्पवेषौ नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥
शरीर के रोएँ — तनूरुह, रोम, लोम। पुरुष के मुख पर बढ़े बाल — श्मश्रु (दाढ़ी-मूँछ)। शृंगार/वेशभूषा — आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्म, प्रसाधन।
अमरकोश २.६.१०२ — मनुष्यवर्गः
विभ्राड्भ्राजिष्णुरोचिष्णू भूषणं स्यादलङ्क्रिया ।अलङ्कारस्त्वाभरणं परिष्कारो विभूषणम् ॥
चमकने वाला (शोभायमान) — विभ्राज्, भ्राजिष्णु, रोचिष्णु। सजाना — भूषा, अलंक्रिया। गहना — अलंकार, आभरण, परिष्कार, विभूषण —
अमरकोश २.६.१०५ — मनुष्यवर्गः
ग्रैवेयकं कण्ठभूषा लम्बनं स्याल्ललन्तिका ।स्वर्णैः प्रालम्बिकाथोरः सूत्रिका मौक्तिकैः कृता ॥
गले का गहना — ग्रैवेयक, कण्ठभूषा। लटकने वाला हार — लम्बन, ललन्तिका। सोने का लम्बा हार — प्रालम्बिका। मोतियों से बनी छाती की माला — उरःसूत्रिका।
अमरकोश २.६.१२० — मनुष्यवर्गः
अर्धोरुकं वरस्त्रीणां स्याच्चण्डातकमस्त्रियाम् ।स्यात्त्रिष्वाप्रपदीनं तत्प्राप्नोत्याप्रपदं हि यत् ॥
स्त्रियों का घुटनों तक का वस्त्र (लहँगा) — अर्धोरुक, चण्डातक (पुं॰/नपुं॰)। पैरों के पंजों तक पहुँचने वाला (लम्बा) वस्त्र — आप्रपदीन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.६३ — क्षत्रियवर्गः
कञ्चुको वारबाणोऽस्त्री यत्तु मध्ये सकञ्चुकाः ।बध्नन्ति तत्सारसनमधिकाङ्गोऽथ शीर्षकम् ॥
(योद्धा का) अंगरखा — कंचुक, वारबाण (पुं॰/नपुं॰)। कवच के ऊपर कमर पर बाँधी पेटी — सारसन, अधिकांग। सिर का कवच — शीर्षक —
अमरकोश ३.३.१५२ — नानार्थवर्गः
ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु ।सूक्ष्ममध्यात्ममप्याद्ये प्रधाने प्रथमस्त्रिषु ॥
ललाम — पूँछ, तिलक, घोड़े का आभूषण, श्रेष्ठता, ध्वज। सूक्ष्म — अध्यात्म भी (बारीक भी)। प्रथम — पहला, प्रधान (तीनों लिङ्ग)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें