🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:22:05 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "भृत्" के १३ परिणाम

अमरकोश १.१.३८ — स्वर्गवर्गः
मृत्युञ्जयः कृत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः ।उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठः शितिकण्ठः कपालभृत् ॥
शिव के और नाम — मृत्युंजय, कृत्तिवासा, पिनाकी, प्रमथाधिप, उग्र, कपर्दी, श्रीकण्ठ, शितिकण्ठ, कपालभृत्।
अमरकोश १.३.९ — दिग्वर्गः
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ।घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः ॥
बादल के और नाम — धाराधर, जलधर, तडित्वान्, वारिद, अम्बुभृत्, घन, जीमूत, मुदिर, जलमुच्, धूमयोनि।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.३.१ — शैलवर्गः
महीध्रे शिखरिक्ष्माभृदहार्यधरपर्वताः ।अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः ॥
पर्वत के नाम — महीध्र, शिखरी, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर, पर्वत, अद्रि, गोत्र, गिरि, ग्रावन्, अचल, शैल, शिलोच्चय।
अमरकोश २.३.२ — शैलवर्गः
लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ ।अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्वतः ॥
पृथ्वी को घेरने वाला पौराणिक पर्वत — लोकालोक, चक्रवाल; लंका का पर्वत — त्रिकूट, त्रिककुद्; पश्चिमी पर्वत (जहाँ सूर्य डूबता है) — अस्त, चरमक्ष्माभृत्; पूर्वी पर्वत (जहाँ से सूर्य उदय होता है) — उदय, पूर्वपर्वत।
अमरकोश २.५.२२ — सिंहादिवर्गः
काके तु करटारिष्टबलिपुष्टसकृत्प्रजाः ।ध्वाङ्क्षात्मघोषपरभृद्बलिभुग्वायसा अपि ॥
कौवे के नाम — काक, करट, अरिष्ट, बलिपुष्ट, सकृत्प्रज, ध्वांक्ष, आत्मघोष, परभृत्, बलिभुज्, वायस।
अमरकोश २.७.२७ — ब्रह्मवर्गः
ध्रुवोपभृज्जुहूर्ना तु स्रुवो भेदाः स्रुचः स्त्रियः ।उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः ॥
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू — ये स्रुक् (बड़ी कलछी) के भेद हैं (स्त्री॰); स्रुव (छोटी कलछी) पुल्लिंग है। यज्ञ में मन्त्रपूर्वक अर्पित पशु — उपाकृत।
अमरकोश २.८.१ — क्षत्रियवर्गः
मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।राजा राट्पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः ॥
क्षत्रिय के नाम — मूर्धाभिषिक्त, राजन्य, बाहुज, क्षत्रिय, विराट्। राजा के नाम — राजा, राट्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्।
अमरकोश २.८.२७ — क्षत्रियवर्गः
द्विपाद्यो द्विगुणो दण्डो भागधेयः करो बलिः ।घट्टादिदेयं शुल्कोऽस्त्री प्राभृतं तु प्रदेशनम् ॥
दुगुना दण्ड (जुर्माना) — द्विपाद्य। कर — भागधेय, कर, बलि। घाट आदि पर दिया जाने वाला कर (चुंगी) — शुल्क (पुं॰/नपुं॰)। भेंट — प्राभृत, प्रदेशन।
अमरकोश २.१०.१७ — शूद्रवर्गः
भृत्ये दासेरदासेयदासगोप्यकचेटकाः ।नियोज्यकिङ्करप्रैष्यभुजिष्यपरिचारकाः ॥
सेवक — भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक, चेटक, नियोज्य, किंकर, प्रैष्य, भुजिष्य, परिचारक।
अमरकोश २.१०.३८ — शूद्रवर्गः
निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ।कर्मण्या तु विधाभृत्याभृतयो भर्म वेतनम् ॥
(समास के अन्त में 'के समान' अर्थ में) — निभ, संकाश, नीकाश, प्रतीकाश, उपम आदि। वेतन — कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्म, वेतन —
अमरकोश ३.३.३३ — नानार्थवर्गः
मूल्ये पूजाविधावर्घोऽहोदुःखव्यसनेष्वघम् ।त्रिष्विष्टेऽल्पे लघुः काचाः शिक्यभृद्भेददृग्रुजः ॥
अर्घ — मूल्य, पूजा-विधि (अर्घ्य)। अघ — पाप, दुःख, विपत्ति। लघु — प्रिय, थोड़ा/हल्का (तीनों लिङ्ग)। काच — छींका, (मिट्टी का) भेद, आँख का एक रोग (और काँच)।
अमरकोश ३.३.६८ — नानार्थवर्गः
स्थपतिः कारुभेदेऽपि भूभृद्भूमिधरे नृपे ।मूर्धाभिषिक्तो भूपेऽपि ऋतुः स्त्री कुसुमेऽपि च ॥
स्थपति — शिल्पी (मन्दिर-निर्माता) भी (बृहस्पति-यज्ञकर्ता भी)। भूभृत् — पर्वत, राजा। मूर्धाभिषिक्त — राजा भी (क्षत्रिय भी)। ऋतु — (स्त्री का) मासिक धर्म भी (छह ऋतुएँ भी)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें