🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:02:07 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "मणि" के २२ परिणाम

अमरकोश १.१.३३ — स्वर्गवर्गः
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनम् ।कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥
लक्ष्मीपति (विष्णु) का शंख पाञ्चजन्य, चक्र सुदर्शन, गदा कौमोदकी, खड्ग नन्दक और मणि कौस्तुभ है।
अमरकोश १.१.४४ — स्वर्गवर्गः
विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा ।अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ॥
विभूति, भूति और ऐश्वर्य — ये अणिमा आदि आठ प्रकार की (सिद्धियों) के नाम हैं; (वे हैं) अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा —
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.३.३४ — दिग्वर्गः
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्लोकबन्धुस्त्रयीतनुः ।प्रद्योतनो दिनमणिः खद्योतो लोकबान्धवः ॥
सूर्य के और नाम — कर्मसाक्षी, जगच्चक्षु, लोकबन्धु, त्रयीतनु, प्रद्योतन, दिनमणि, खद्योत, लोकबान्धव।
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश १.७.१८ — नाट्यवर्गः
शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः ।बीभत्सरौद्रौ च रसाः शृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः ॥
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र — ये (आठ) रस हैं। शृंगार रस के नाम — शृंगार, शुचि, उज्ज्वल।
अमरकोश २.६.८२ — मनुष्यवर्गः
मणीबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः ।पञ्चशाखः शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी ॥
कलाई से छोटी उँगली तक हाथ का बाहरी भाग — करभ। हाथ — पंचशाख, शय, पाणि। तर्जनी उँगली — तर्जनी, प्रदेशिनी।
अमरकोश २.६.९६ — मनुष्यवर्गः
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ।चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः ॥
सिर — उत्तमांग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धा (पुं॰), मस्तक (पुं॰/नपुं॰)। बाल — चिकुर, कुन्तल, वाल, कच, केश, शिरोरुह।
अमरकोश २.६.१०३ — मनुष्यवर्गः
मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुन्नपुंसकम् ।चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ॥
गहने का और नाम — मण्डन। मुकुट — मुकुट, किरीट (पुं॰/नपुं॰)। सिर पर पहनी मणि — चूडामणि, शिरोरत्न। हार के बीच की मणि — तरल।
अमरकोश २.७.४२ — ब्रह्मवर्गः
औपवस्तं तूपवासो विवेकः पृथगात्मता ।स्याद्ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनर्द्धिरथाञ्जलिः ॥
उपवास — औपवस्त, उपवास। (आत्मा-अनात्मा का) भेद-ज्ञान — विवेक, पृथगात्मता। सदाचार और वेदाध्ययन से प्राप्त तेज — ब्रह्मवर्चस, वृत्ताध्ययनर्द्धि। अंजलि —
अमरकोश २.९.३१ — वैश्यवर्गः
क्लीबेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्वा स्वेदनी स्त्रियाम् ।अलिञ्जरः स्यान्मणिकः कर्कर्यालुर्गलन्तिका ॥
भूनने का पात्र (भाड़) — अम्बरीष (नपुं॰), भ्राष्ट्र (पुं॰)। भाप देने का पात्र — कन्दु (पुं॰/स्त्री॰), स्वेदनी (स्त्री॰)। बड़ा घड़ा (माट) — अलिंजर, मणिक। झारी/करवा — कर्करी, आलु, गलन्तिका।
अमरकोश २.९.९२ — वैश्यवर्गः
गारुत्मतं मरकतमश्मगर्भो हरिन्मणिः ।शोणरत्नं लोहितकः पद्मरागोऽथ मौक्तिकम् ॥
पन्ना — गारुत्मत, मरकत, अश्मगर्भ, हरिन्मणि। माणिक्य — शोणरत्न, लोहितक, पद्मराग। मोती — मौक्तिक —
अमरकोश २.९.९३ — वैश्यवर्गः
मुक्ताथ विद्रुमः पुंसि प्रवालं पुन्नपुंसकम् ।रत्नं मणिर्द्वयोरश्मजातौ मुक्तादिकेऽपि च ॥
मोती — मुक्ता। मूँगा — विद्रुम (पुं॰), प्रवाल (पुं॰/नपुं॰)। रत्न — रत्न, मणि (पुं॰/स्त्री॰) — पत्थर के रत्नों और मोती आदि दोनों के लिये।
अमरकोश २.१०.२८ — शूद्रवर्गः
पुंसि वेमा वायदण्डः सूत्राणि नरि तन्तवः ।वाणिर्व्यूतिः स्त्रियौ तुल्ये पुस्तं लेप्यादिकर्मणि ॥
करघे का डण्डा — वेमन् (पुं॰), वायदण्ड। धागे — सूत्र, तन्तु (पुं॰)। बुनाई — वाणि, व्यूति (स्त्री॰)। लेप-मिट्टी आदि से बनी (मूर्ति आदि) कृति — पुस्त।
अमरकोश ३.३.१९ — नानार्थवर्गः
पाकौ पक्तिशिशू मध्यरत्ने नेतरि नायकः ।पर्यङ्कः स्यात्परिकरे स्याद्व्याघ्रेऽपि च लुब्धकः ॥
पाक — पकाना, शिशु। नायक — हार के बीच की मणि, नेता। पर्यंक — पलंग, (कमर की) पेटी/परिकर। लुब्धक — बाघ भी (शिकारी भी)।
अमरकोश ३.३.४१ — नानार्थवर्गः
शिपिविष्टस्तु खलतौ दुश्चर्मणि महेश्वरे ।देवशिल्पिन्यपि त्वष्टा दिष्टं दैवेऽपि न द्वयोः ॥
शिपिविष्ट — गंजा, चर्मरोगी, शिव (और विष्णु)। त्वष्टा — देवताओं का शिल्पी भी (बढ़ई भी)। दिष्ट — भाग्य भी (उपदिष्ट भी; पुं॰-नपुं॰ दोनों नहीं, केवल नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.९० — नानार्थवर्गः
द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ॥
शुक्त — खट्टा, कठोर। शिति — सफ़ेद, काला (दोनों!)। सत् — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य।
अमरकोश ३.३.९९ — नानार्थवर्गः
गोष्ठाध्यक्षेऽपि गोविन्दो हर्षेऽप्यामोदवन्मदः ।प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदोऽस्त्रियाम् ॥
गोविन्द — गोशाला का स्वामी भी (श्रीकृष्ण भी)। मद, आमोद — हर्ष भी (मद = नशा, आमोद = सुगन्ध भी)। ककुद (पुं॰/नपुं॰) — प्रधानता, राजचिह्न (छत्र आदि), बैल का कूबड़।
अमरकोश ३.३.१३४ — नानार्थवर्गः
रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि वने सलिलकानने ।तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिङ्गं तथोत्तरे ॥
रत्न — अपनी जाति में श्रेष्ठ भी (मणि भी)। वन — जल, जंगल। तलिन — विरल, थोड़ा (और आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश ३.३.२४२ — नानार्थवर्गः
शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरेऽपि शेखरे ॥
रस — शृंगार आदि (नौ रस), विष, शक्ति, गुण (स्वाद), प्रेम, द्रव (और पारा)। उत्तंस/अवतंस (पुं॰) — कान का आभूषण, सिर का आभूषण (शिरोमणि)।
अमरकोश ३.५.१६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
द्वन्द्वेऽश्ववडवावश्ववडवा न समाहृते ।कान्तः सूर्येन्दुपर्यायपूर्वोऽयः पूर्वकोऽपि च ॥
द्वन्द्व समास में 'अश्ववडवौ' (घोड़ा-घोड़ी) पुल्लिंग, पर समाहार द्वन्द्व में नहीं। सूर्य और चन्द्र के पर्याय जिसके पहले हों, ऐसा 'कान्त' (सूर्यकान्त, चन्द्रकान्त मणि) और 'अयस्कान्त' (चुम्बक) भी पुल्लिंग —
अमरकोश ३.५.४५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कृतः कर्तर्यसंज्ञायां कृत्याः कर्तरि कर्मणि ।अणाद्यन्तास्तेन रक्ताद्यर्थे नानार्थभेदकाः ॥
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) संज्ञा न होने पर कर्ता अर्थ के कृत्-प्रत्ययान्त (कर्ता, कारकः); कर्ता या कर्म अर्थ में कृत्य-प्रत्ययान्त (कर्तव्य, करणीय); 'उससे रँगा' आदि अर्थ में अण् आदि तद्धितान्त (काषायं वस्त्रम्); …
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें