📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "मण्" के ४६ परिणाम
अमरकोश १.१.७७ — स्वर्गवर्गः
हृदि प्राणो गुदोऽपानः समानो नाभिमण्डले ।उदानः कण्ठदेशे स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः ॥
हृदय में प्राण, गुदा में अपान, नाभि-मण्डल में समान, कण्ठ में उदान और सम्पूर्ण शरीर में व्यान रहता है।
अमरकोश १.३.८ — दिग्वर्गः
अभ्यन्तरं त्वन्तरालं चक्रवालं तु मण्डलम् ।अभ्र मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः ॥
बीच का स्थान — अभ्यन्तर, अन्तराल; गोल घेरा — चक्रवाल, मण्डल। बादल के नाम — अभ्र, मेघ, वारिवाह, स्तनयित्नु, बलाहक।
अमरकोश १.३.१७ — दिग्वर्गः
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः ।कला तु षोडशो भागो बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ॥
चन्द्रमा के और नाम — द्विजराज, शशधर, नक्षत्रेश, क्षपाकर। (चन्द्रमा का) सोलहवाँ भाग 'कला' कहलाता है। (सूर्य-चन्द्र का) गोला — बिम्ब (पुं॰/नपुं॰), मण्डल (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.३.२९ — दिग्वर्गः
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः ।राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेषवृषादयः ॥
मरीचि, अत्रि आदि सप्तर्षि 'चित्रशिखण्डी' कहलाते हैं। राशियों का उदय 'लग्न' कहलाता है, और वे (राशियाँ) मेष, वृष आदि हैं।
अमरकोश १.३.३६ — दिग्वर्गः
सूरसूतो अरुणोऽनूरुः काश्यपिर्गरुडाग्रजः ।परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥
सूर्य के सारथी के नाम — सूरसूत, अरुण, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज। (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा — परिवेष, परिधि, उपसूर्यक, मण्डल।
अमरकोश १.७.१५ — नाट्यवर्गः
अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ राजश्यालस्तु राष्ट्रियः ।अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः ॥
न मारने योग्य (ब्राह्मण आदि) पर अत्याचार की घोषणा 'अब्रह्मण्यम्' (हाय! अन्याय!) से; राजा का साला 'राष्ट्रिय'; माता 'अम्बा'; बालिका 'वासू'; और आदरणीय व्यक्ति 'आर्य' या 'मारिष' कहलाता है।
अमरकोश १.७.२३ — नाट्यवर्गः
गर्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः ।दर्पोऽवलेपोऽवष्टम्भश्चित्तोद्रेकः स्मयो मदः ॥
अहंकार के नाम — गर्व, अभिमान, अहंकार; आत्म-सम्मान — मान, चित्तसमुन्नति; घमण्ड — दर्प, अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद।
अमरकोश १.१०.२४ — वारिवर्गः
भेके मण्डूकवर्षाभूशालूरप्लवदर्दुराः ।शिली गण्डूपदी भेकी वर्षाभ्वी कमठी डुलिः ॥
मेंढक — भेक, मण्डूक, वर्षाभू, शालूर, प्लव, दर्दुर; छोटा केंचुआ — शिली, गण्डूपदी; मादा मेंढक — भेकी, वर्षाभ्वी; मादा कछुआ — कमठी, डुलि।
अमरकोश १.१०.२६ — वारिवर्गः
आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये ।पुंस्येवान्धुः प्रहिः कूप उदपानं तु पुंसि वा ॥
कुएँ के पास (पशुओं के पानी पीने के लिये) बना हौज़ — आहाव, निपान; कुएँ के नाम — अन्धु, प्रहि, कूप (केवल पुं॰), उदपान (पुं॰ या नपुं॰)।
अमरकोश २.२.९ — पुरवर्गः
कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूश्चन्द्रशाला शिरोगृहम् ।वातायनं गवाक्षोऽथ मण्डपोऽस्त्री जनाश्रयः ॥
पत्थर से जड़ा फ़र्श — कुट्टिम (पुं॰/नपुं॰); छत पर बना कक्ष — चन्द्रशाला, शिरोगृह; खिड़की — वातायन, गवाक्ष; मण्डप — मण्डप (पुं॰/नपुं॰), जनाश्रय।
अमरकोश २.३.९ — शैलवर्गः
निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे ॥
लताओं आदि से ढका हुआ भीतरी स्थान — निकुंज, कुंज (पुं॰ या नपुं॰) कहलाता है।
अमरकोश २.४.४१ — वनौषधिवर्गः
क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्पट्टी लाक्षाप्रसादनः ।तूदस्तु यूपः क्रमुको ब्रह्मण्यो ब्रह्मदारु च ॥
लाल लोध के नाम — क्रमुक, पट्टिकाख्य, पट्टी, लाक्षाप्रसादन। शहतूत के नाम — तूद, यूप, क्रमुक, ब्रह्मण्य, ब्रह्मदारु —
अमरकोश २.४.५१ — वनौषधिवर्गः
एरण्ड उरुबूकश्च रुचकश्चित्रकश्च सः ।चञ्चुः पञ्चाङ्गुलो मण्डवर्धमानव्यडम्बकाः ॥
अरण्डी (एरण्ड) के और नाम — एरण्ड, उरुबूक, रुचक, चित्रक, चंचु, पंचांगुल, मण्ड, वर्धमान, व्यडम्बक।
अमरकोश २.४.५६ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ।मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥
प्रियंगु के और नाम — विष्वक्सेना, गन्धफली, कारम्भा, प्रियक। सोनापाठा के नाम — मण्डूकपर्ण, पत्रोर्ण, नट, कट्वंग, टुण्टुक —
अमरकोश २.४.९१ — वनौषधिवर्गः
मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि ।यासो यवासो दुःस्पर्शो धन्वयासः कुनाशकः ॥
मजीठ के और नाम — मण्डूकपर्णी, भण्डीरी, भण्डी, योजनवल्ली। जवासा के नाम — यास, यवास, दुःस्पर्श, धन्वयास, कुनाशक —
अमरकोश २.६.५४ — मनुष्यवर्गः
व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः क्लीबे नाडीव्रणः पुमान् ।कोठो मण्डलकं कुष्ठश्वित्रे दुर्नामकार्शसी ॥
घाव — व्रण (पुं॰/नपुं॰), ईर्म, अरुस् (नपुं॰); नासूर — नाडीव्रण (पुं॰)। गोल चकत्तों वाला चर्मरोग — कोठ, मण्डलक। कोढ़ — कुष्ठ, श्वित्र। बवासीर — दुर्नामक, अर्शस्।
अमरकोश २.६.८७ — मनुष्यवर्गः
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥
कोहनी से फैली उँगलियों के सिरे तक का माप — हस्त (हाथ)। बँधी मुट्ठी तक — रत्नि। छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक — अरत्नि।
अमरकोश २.६.१०१ — मनुष्यवर्गः
दशैते त्रिष्वलङ्कर्तालङ्करिष्णुश्च मण्डितः ।प्रसाधितोऽलङ्कृतश्च भूषितश्च परिष्कृतः ॥
(यहाँ से आगे के) ये दस शब्द तीनों लिङ्गों में — सजने-सजाने के स्वभाव वाला — अलंकर्ता, अलंकरिष्णु। सजा हुआ — मण्डित, प्रसाधित, अलंकृत, भूषित, परिष्कृत।
अमरकोश २.६.१०३ — मनुष्यवर्गः
मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुन्नपुंसकम् ।चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ॥
गहने का और नाम — मण्डन। मुकुट — मुकुट, किरीट (पुं॰/नपुं॰)। सिर पर पहनी मणि — चूडामणि, शिरोरत्न। हार के बीच की मणि — तरल।
अमरकोश २.६.१२१ — मनुष्यवर्गः
अस्त्री वितानमुल्लोचो दूष्याद्यं वस्त्रवेश्मनि ।प्रतिसीरा जवनिका स्यात्तिरस्करिणी च सा ॥
चँदोवा (वितान) — वितान (पुं॰/नपुं॰), उल्लोच। कपड़े का घर (तम्बू) — दूष्य, वस्त्रवेश्म। पर्दा — प्रतिसीरा, जवनिका, तिरस्करिणी।
अमरकोश २.७.५० — ब्रह्मवर्गः
अस्त्री कमण्डलुः कुण्डी व्रतिनामासनं वृषी ।अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री भैक्षं भिक्षाकदम्बकम् ॥
कमण्डल — कमण्डलु (पुं॰/नपुं॰), कुण्डी। व्रतियों (तपस्वियों) का आसन — वृषी। मृगचर्म — अजिन, चर्म, कृत्ति (स्त्री॰)। भिक्षा का समूह — भैक्ष।
अमरकोश २.८.२ — क्षत्रियवर्गः
राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः ।चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः ॥
जिसके सामने सभी सामन्त झुकें, वह राजा — अधीश्वर। समस्त भूमि का सम्राट् — चक्रवर्ती, सार्वभौम। (एक प्रदेश का) अन्य राजा — मण्डलेश्वर।
अमरकोश २.८.३ — क्षत्रियवर्गः
येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः ।शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः स सम्राडथ राजकम् ॥
जिसने राजसूय यज्ञ किया हो, जो (द्वादश राजाओं के) मण्डल का स्वामी हो, और जो (अन्य) राजाओं पर आज्ञा से शासन करे — वह सम्राट् है। राजाओं का समूह — राजक —
अमरकोश २.८.९ — क्षत्रियवर्गः
शण्ढो वर्षवरस्तुल्यौ सेवकार्थ्यनुजीविनः ।विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम् ॥
अन्तःपुर के नपुंसक सेवक — शण्ढ, वर्षवर। सेवक — सेवक, अर्थी, अनुजीवी। अपने राज्य से सटा राजा — शत्रु (स्वाभाविक); उसके आगे का (शत्रु का पड़ोसी) — मित्र।
अमरकोश २.८.८९ — क्षत्रियवर्गः
तूण्यां खड्गे तु निस्त्रिंशचन्द्रहासासिरिष्टयः ।कौक्षेयको मण्डलाग्रः करवालः कृपाणवत् ॥
तरकश — तूणी (स्त्री॰)। तलवार — खड्ग, निस्त्रिंश, चन्द्रहास, असि, रिष्टि, कौक्षेयक, मण्डलाग्र, करवाल, कृपाण।
अमरकोश २.८.१०१ — क्षत्रियवर्गः
आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभावनात्मनि ।अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परं यो भवत्यहङ्कारः ॥
घमण्ड से अपने को बड़ा मानना — आहोपुरुषिका ('अहो, मैं पुरुष हूँ!')। आपस में 'मैं-मैं' का अहंकार (प्रतिस्पर्धा) — अहमहमिका।
अमरकोश २.९.४९ — वैश्यवर्गः
भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री सदीदिविः ।भिस्सटा दग्धिका सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम् ॥
भात (पका चावल) — भिस्सा (स्त्री॰), भक्त, अन्धस्, अन्न, ओदन (पुं॰/नपुं॰), दीदिवि। जला भात (खुरचन) — भिस्सटा, दग्धिका। सब रसों का सार (ऊपरी भाग) — मण्ड (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.५० — वैश्यवर्गः
मासराचामनिस्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे ।यवागूरुष्णिका श्राणा विलेपी तरला च सा ॥
भात का माँड — मासर, आचाम, निस्राव। (पतली) लपसी/दलिया — यवागू, उष्णिका, श्राणा, विलेपी, तरला।
अमरकोश २.९.५५ — वैश्यवर्गः
मण्डं दधिभवं मस्तु पीयूषोऽभिनवं पयः ।अशनाया बुभुक्षा क्षुद्ग्रासस्तु कवलः पुमान् ॥
दही का पानी (तोड़) — मस्तु। ब्याई गाय का पहला दूध (खीस) — पीयूष। भूख — अशनाया, बुभुक्षा, क्षुध्। कौर — ग्रास, कवल (पुं॰)।
अमरकोश २.९.९८ — वैश्यवर्गः
लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी ।अश्मसारोऽथ मण्डूरं सिंहाणमपि तन्मले ॥
लोहा — लोह (पुं॰/नपुं॰), शस्त्रक, तीक्ष्ण, पिण्ड, कालायस, अयस्, अश्मसार। लोहे का मैल (कीट) — मण्डूर, सिंहाण।
अमरकोश २.१०.३ — शूद्रवर्गः
माहिष्योऽर्याक्षत्रिययोः क्षत्तार्याशूद्रयोः सुतः ।ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतस्तस्यां वैदेहको विशः ॥
क्षत्रिय पिता और वैश्या माता का पुत्र — माहिष्य; शूद्र पिता और वैश्या माता का — क्षत्ता; क्षत्रिय पिता और ब्राह्मणी माता का — सूत; वैश्य पिता और ब्राह्मणी माता का — वैदेहक।
अमरकोश २.१०.४ — शूद्रवर्गः
रथकारस्तु माहिष्यात्करण्यां यस्य संभवः ।स्याच्चण्डालस्तु जनितो ब्राह्मण्यां वृषलेन यः ॥
माहिष्य पिता और करणी माता का पुत्र — रथकार; शूद्र पिता और ब्राह्मणी माता का पुत्र — चण्डाल।
अमरकोश २.१०.१० — शूद्रवर्गः
क्षुरी मुण्डी दिवाकीर्तिनापितान्तावसायिनः ।निर्णेजकः स्याद्रजकः शौण्डिको मण्डहारकः ॥
नाई — क्षुरी, मुण्डी, दिवाकीर्ति, नापित, अन्तावसायी। धोबी — निर्णेजक, रजक। कलवार (मद्य बेचने वाला) — शौण्डिक, मण्डहारक।
अमरकोश २.१०.३८ — शूद्रवर्गः
निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ।कर्मण्या तु विधाभृत्याभृतयो भर्म वेतनम् ॥
(समास के अन्त में 'के समान' अर्थ में) — निभ, संकाश, नीकाश, प्रतीकाश, उपम आदि। वेतन — कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्म, वेतन —
अमरकोश २.१०.४३ — शूद्रवर्गः
कारोत्तरः सुरामण्ड आपानं पानगोष्ठिका ।चषकोऽस्त्री पानपात्रं सरकोऽप्यनुतर्षणम् ॥
मदिरा का ऊपरी भाग — कारोत्तर, सुरामण्ड। मद्यपान की गोष्ठी — आपान, पानगोष्ठिका। प्याला — चषक (पुं॰/नपुं॰), पानपात्र। (बार-बार) पीना — सरक, अनुतर्षण।
अमरकोश ३.१.२९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
उत्पतिष्णुस्तूत्पतितालङ्करिष्णुस्तु मण्डनः ।भूष्णुर्भविष्णुर्भविता वर्तिष्णुर्वर्तनः समौ ॥
ऊपर उड़ने वाला — उत्पतिष्णु, उत्पतिता। सजने वाला — अलंकरिष्णु, मण्डन। होने वाला — भूष्णु, भविष्णु, भविता। रहने/बरतने वाला — वर्तिष्णु, वर्तन।
अमरकोश ३.१.४० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आत्तगर्वोऽभिभूतः स्याद्दापितः साधितः समौ ।प्रत्यादिष्टो निरस्तः स्यात्प्रत्याख्यातो निराकृतः ॥
जिसका घमण्ड छीन लिया गया (पराभूत) — आत्तगर्व, अभिभूत। (ऋण आदि) दिलवाया हुआ — दापित, साधित। ठुकराया हुआ — प्रत्यादिष्ट, निरस्त, प्रत्याख्यात, निराकृत।
अमरकोश ३.२.४१ — सङ्कीर्णवर्गः
हल्या हलानां ब्राह्मण्यवाडव्ये तु द्विजन्मनाम् ।द्वे पर्शुकानां पृष्ठानां पार्श्वं पृष्ठ्यमनुक्रमात् ॥
हलों का समूह — हल्या। ब्राह्मणों का समूह — ब्राह्मण्य, वाडव्य। पसलियों का समूह — पार्श्व; पीठों का समूह — पृष्ठ्य।
अमरकोश ३.३.६ — नानार्थवर्गः
उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः ।कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायकः ॥
पेचक — उल्लू, हाथी की पूँछ की जड़ का भाग। करक — कमण्डल (और ओला)। विनायक — बुद्ध (सुगत) भी (गणेश और गरुड़ भी)।
अमरकोश ३.३.२२ — नानार्थवर्गः
करिण्यां चापि गणिका दारकौ बालभेदकौ ।अन्धेऽप्यनेडमूकः स्याट्टङ्कौ दर्पाश्मदारणौ ॥
गणिका — हथिनी भी। दारक — बालक, फाड़ने वाला। अनेडमूक — अन्धा भी (गूँगा-बहरा भी)। टंक — घमण्ड, पत्थर तोड़ने की टाँकी।
अमरकोश ३.३.१०४ — नानार्थवर्गः
पर्याहारश्च मार्गश्च विवधौ वीवधौ च तौ ।परिधिर्यज्ञियतरोः शाखायामुपसूर्यके ॥
विवध/वीवध — बहँगी (कन्धे पर बोझ), मार्ग। परिधि — यज्ञ-वृक्ष (पलाश) की शाखा (जो वेदी के चारों ओर रखी जाए), सूर्य-चन्द्र के चारों ओर का मण्डल (प्रभामण्डल)।
अमरकोश ३.३.१११ — नानार्थवर्गः
अतस्त्रिषु समुन्नद्धौ पण्डितम्मन्यगर्वितौ ।ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशेऽथावलम्बितः ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) समुन्नद्ध — अपने को पण्डित मानने वाला, घमण्डी। ब्रह्मबन्धु — (नीच) ब्राह्मण के लिये निन्दा-सूचक, ब्राह्मण का नाम-निर्देश। अवलम्बित —
अमरकोश ३.३.११७ — नानार्थवर्गः
आत्मायत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च ।शक्रो घातुकमत्तेभो वर्षुकाब्दो घनाघनः ॥
आत्मा — प्रयत्न, धैर्य, बुद्धि, स्वभाव, ब्रह्म (परमात्मा), शरीर। घनाघन — इन्द्र, मारने वाला मतवाला हाथी, बरसने वाला बादल।
अमरकोश ३.३.११८ — नानार्थवर्गः
अभिमानोऽर्थादिदर्पे ज्ञाने प्रणयहिंसयोः ।घनो मेघे मूर्तिगुणे त्रिषु मूर्ते निरन्तरे ॥
अभिमान — धन आदि का घमण्ड, ज्ञान (आत्म-बोध), प्रेम (प्रणय-मान), हिंसा। घन — बादल, ठोसपन (गुण); ठोस, घना (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१४४ — नानार्थवर्गः
स्याद्भेर्यां दुन्दुभिः पुंसि स्यादक्षे दुन्दुभिः स्त्रियाम् ।स्यान्महारजते क्लीबं कुसुम्भं करके पुमान् ॥
दुन्दुभि — नगाड़ा (पुं॰); पासा (स्त्री॰)। कुसुम्भ — केसर/कुसुम (नपुं॰); कमण्डलु (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.२२० — नानार्थवर्गः
उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः ।अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ॥
उत्सव — घमण्ड, क्रोध, इच्छा का फैलाव, त्योहार। अनुभाव — प्रभाव, सज्जनों का निश्चय (और रस-शास्त्र में भाव को प्रकट करने वाली चेष्टा)।