🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:04:19 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "मद" के ७० परिणाम

अमरकोश १.१.२७ — स्वर्गवर्गः
मदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः ।कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥
कामदेव के नाम — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग, काम, पञ्चशर, स्मर।
अमरकोश १.१.२८ — स्वर्गवर्गः
शम्बरारिर्मनसिजः कुसुमेषुरनन्यजः ।पुष्पधन्वा रतिपतिर्मकरध्वज आत्मभूः ॥
कामदेव के और नाम — शम्बरारि, मनसिज, कुसुमेषु, अनन्यज, पुष्पधन्वा, रतिपति, मकरध्वज, आत्मभू।
अमरकोश १.१.२९ — स्वर्गवर्गः
अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका ।नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल — ये पाँच कामदेव (पञ्चबाण) के बाण हैं।
अमरकोश १.१.३० — स्वर्गवर्गः
उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्भनस्तथा ।संमोहनश्च कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन — ये कामदेव के पाँच बाण (उनके प्रभाव के अनुसार) कहे गये हैं।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३९ — स्वर्गवर्गः
वामदेवो महादेवो विरूपाक्षस्त्रिलोचनः ।कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिर्नीललोहितः ॥
शिव के और नाम — वामदेव, महादेव, विरूपाक्ष, त्रिलोचन, कृशानुरेता, सर्वज्ञ, धूर्जटि, नीललोहित।
अमरकोश १.१.४० — स्वर्गवर्गः
हरः स्मरहरो भर्गस्त्र्यम्बकस्त्रिपुरान्तकः ।गङ्गाधरोऽन्धकरिपुः क्रतुध्वंसी वृषध्वजः ॥
शिव के और नाम — हर, स्मरहर, भर्ग, त्र्यम्बक, त्रिपुरान्तक, गंगाधर, अन्धकरिपु, क्रतुध्वंसी, वृषध्वज।
अमरकोश १.३.१२ — दिग्वर्गः
स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषो मेघज्योतिरिरम्मदः ।इन्द्रायुधं शक्रधनुस्तदेव ऋजुरोहितम् ॥
बिजली की कड़क — स्फूर्जथु, वज्रनिर्घोष; बादल की आग — मेघज्योति, इरम्मद; इन्द्रधनुष — इन्द्रायुध, शक्रधनुस्; वही सीधा (बिना वक्रता के) हो तो 'रोहित' कहलाता है।
अमरकोश १.३.३० — दिग्वर्गः
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः ॥
सूर्य के नाम — सूर, सूर्य, अर्यमा, आदित्य, द्वादशात्मा, दिवाकर, भास्कर, अहस्कर, ब्रध्न, प्रभाकर, विभाकर।
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.७.२३ — नाट्यवर्गः
गर्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः ।दर्पोऽवलेपोऽवष्टम्भश्चित्तोद्रेकः स्मयो मदः ॥
अहंकार के नाम — गर्व, अभिमान, अहंकार; आत्म-सम्मान — मान, चित्तसमुन्नति; घमण्ड — दर्प, अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, स्मय, मद।
अमरकोश १.१०.१९ — वारिवर्गः
क्षुद्राण्डमत्स्यसङ्घातः पोताधानमथो झषाः ।रोहितो मद्गुरः शालो राजीवः शकुलस्तिमिः ॥
अण्डों से निकली छोटी मछलियों का समूह — पोताधान। मछलियों के भेद — रोहित, मद्गुर, शाल, राजीव, शकुल, तिमि —
अमरकोश १.१०.२५ — वारिवर्गः
मद्गुरस्य प्रिया शृङ्गी दुर्नामा दीर्घकोशिका ।जलाशयो जलाधारस्तत्रागाधजलो ह्रदः ॥
मद्गुर मछली की मादा — शृंगी; जोंक जैसा जलचर — दुर्नामा, दीर्घकोशिका। जलाशय के नाम — जलाशय, जलाधार; उनमें अथाह जल वाला — ह्रद।
अमरकोश १.१०.३३ — वारिवर्गः
रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका ।करतोया सदानीरा बाहुदा सैतवाहिनी ॥
नर्मदा के नाम — रेवा, नर्मदा, सोमोद्भवा, मेकलकन्यका। करतोया नदी — करतोया, सदानीरा। बाहुदा नदी — बाहुदा, सैतवाहिनी।
अमरकोश २.१.१८ — भूमिवर्गः
अपन्थास्त्वपथं तुल्ये शृङ्गाटकचतुष्पथे ।प्रान्तरं दूरशून्योऽध्वा कान्तारं वर्त्म दुर्गमम् ॥
मार्ग का अभाव (बिना रास्ता) — अपथ; चौराहा — शृंगाटक, चतुष्पथ; छाया-जल रहित लम्बा सुनसान मार्ग — प्रान्तर; दुर्गम (चोरों आदि से भरा) मार्ग — कान्तार।
अमरकोश २.२.८ — पुरवर्गः
मठश्छात्रादिनिलयो गञ्जा तु मदिरागृहम् ।गर्भागारं वासगृहमरिष्टं सूतिकागृहम् ॥
विद्यार्थियों आदि का निवास — मठ; मदिरालय — गंजा, मदिरागृह; घर का भीतरी भाग (शयनकक्ष) — गर्भागार, वासगृह; प्रसूति-गृह — अरिष्ट, सूतिकागृह।
अमरकोश २.२.१३ — पुरवर्गः
प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके ।गृहावग्रहणी देहल्यङ्गणं चत्वराजिरे ॥
बाहरी द्वार के पास का बरामदा — प्रघाण, प्रघण, अलिन्द; चौखट/देहरी — गृहावग्रहणी, देहली; आँगन — अंगण, चत्वर, अजिर।
अमरकोश २.४.३ — वनौषधिवर्गः
पुमानाक्रीड उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम् ।स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितम् ॥
राजा का सबके लिये (सार्वजनिक) उद्यान — आक्रीड (पुं॰), उद्यान; वही रनिवास के योग्य हो तो 'प्रमदवन' कहलाता है।
अमरकोश २.४.२२ — वनौषधिवर्गः
उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः ।कोविदारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः ॥
गूलर के नाम — उदुम्बर, जन्तुफल, यज्ञांग, हेमदुग्धक। कचनार के नाम — कोविदार, चमरिक, कुद्दाल, युगपत्रक।
अमरकोश २.४.४१ — वनौषधिवर्गः
क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्पट्टी लाक्षाप्रसादनः ।तूदस्तु यूपः क्रमुको ब्रह्मण्यो ब्रह्मदारु च ॥
लाल लोध के नाम — क्रमुक, पट्टिकाख्य, पट्टी, लाक्षाप्रसादन। शहतूत के नाम — तूद, यूप, क्रमुक, ब्रह्मण्य, ब्रह्मदारु —
अमरकोश २.४.५३ — वनौषधिवर्गः
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥
मैनफल के और नाम — शल्य, मदन। देवदारु के नाम — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु, दारु —
अमरकोश २.४.७८ — वनौषधिवर्गः
मातुलो मदनश्चास्य फले मातुलपुत्रकः ।फलपूरो बीजपूरो रुचको मातुलुङ्गके ॥
धतूरे के और नाम — मातुल, मदन; उसका फल — मातुलपुत्रक। बिजौरा नींबू के नाम — फलपूर, बीजपूर, रुचक, मातुलुंगक।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.१२८ — वनौषधिवर्गः
कुणिः कच्छः कान्तलको नन्दिवृक्षोऽथ राक्षसी ।चण्डा धनहरी क्षेमदुष्पत्रगणहासकाः ॥
तुन के और नाम — कुणि, कच्छ, कान्तलक, नन्दिवृक्ष। चण्डा (गन्धद्रव्य) के नाम — राक्षसी, चण्डा, धनहरी, क्षेम, दुष्पत्र, गणहासक —
अमरकोश २.४.१४५ — वनौषधिवर्गः
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे ॥
अजवाइन/अजमोद के नाम — अजमोदा, उग्रगन्धा, ब्रह्मदर्भा, यवानिका। पुष्करमूल के नाम — पुष्कर, काश्मीर, पद्मपत्र, पौष्कर।
अमरकोश २.४.१६६ — वनौषधिवर्गः
अस्त्री कुशं कुथो दर्भः पवित्रमथ कत्तृणम् ।पौरसौगन्धिकध्यामदेवजग्धकरौहिषम् ॥
कुश के नाम — कुश (पुं॰/नपुं॰), कुथ, दर्भ, पवित्र। रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम — कत्तृण, पौर, सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष।
अमरकोश २.५.३७ — सिंहादिवर्गः
तेषां विशेषा हारीतो मद्गुः कारण्डवः प्लवः ।तित्तिरिः कुक्कुभो लावो जीवञ्जीवश्च कोरकः ॥
उनके (पक्षियों के) भेद — हारीत (हरियल), मद्गु (जलकौवा), कारण्डव (बत्तख-भेद), प्लव, तित्तिरि (तीतर), कुक्कुभ, लाव (बटेर), जीवंजीव (चकोर), कोरक —
अमरकोश २.६.३ — मनुष्यवर्गः
विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना ।प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम — अंगना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, प्रमदा, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी —
अमरकोश २.६.८६ — मनुष्यवर्गः
द्वौ संहतौ संहतलप्रतलौ वामदक्षिणौ ।पाणिर्निकुब्जः प्रसृतिस्तौ युतावञ्जलिः पुमान् ॥
दोनों (बायाँ-दायाँ) हथेलियाँ फैलाकर मिलाना — संहतल, प्रतल। अधमुड़ा (कटोरी जैसा) एक हाथ — प्रसृति। वैसे दो हाथ जोड़ने पर — अंजलि (पुं॰)।
अमरकोश २.६.१३० — मनुष्यवर्गः
श्रीवासो वृकधूपोऽपि श्रीवेष्टसरलद्रवौ ।मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी चाथ कोलकम् ॥
चीड़ (सरल) के गोंद (तारपीन) के और नाम — श्रीवास, वृकधूप, श्रीवेष्ट, सरलद्रव। कस्तूरी — मृगनाभि, मृगमद, कस्तूरी। कंकोल (शीतलचीनी) —
अमरकोश २.८.२० — क्षत्रियवर्गः
स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम् ।भेदो दण्डः साम दानमित्युपायचतुष्टयम् ॥
कोष और सेना से उत्पन्न तेज — प्रताप, प्रभाव। भेद, दण्ड, साम और दान — ये चार उपाय हैं।
अमरकोश २.८.३५ — क्षत्रियवर्गः
इभः स्तम्बेरमः पद्मी यूथनाथस्तु यूथपः ।मदोत्कटो मदकलः कलभः करिशावकः ॥
हाथी के और नाम — इभ, स्तम्बेरम, पद्मी। झुण्ड का नायक हाथी — यूथनाथ, यूथप। मद से मस्त हाथी — मदोत्कट, मदकल। हाथी का बच्चा — कलभ, करिशावक।
अमरकोश २.८.३६ — क्षत्रियवर्गः
प्रभिन्नो गर्जितो मत्तः समावुद्वान्तनिर्मदौ ।हास्तिकं गजता वृन्दे करिणी धेनुका वशा ॥
मद वाला हाथी — प्रभिन्न, गर्जित, मत्त। मद-रहित हाथी — उद्वान्त, निर्मद। हाथियों का झुण्ड — हास्तिक, गजता। हथिनी — करिणी, धेनुका, वशा।
अमरकोश २.८.३७ — क्षत्रियवर्गः
गण्डः कटो मदो दानं वमथुः करशीकरः ।कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् ॥
हाथी की कनपटी — गण्ड, कट। मदजल — मद, दान। सूँड से फेंका पानी — वमथु, करशीकर। सिर के दो उभरे भाग — कुम्भ; उनके बीच का भाग — विदु (पुं॰)।
अमरकोश २.८.६४ — क्षत्रियवर्गः
शीर्षण्यं च शिरस्त्रेऽथ तनुत्रं वर्म दंशनम् ।उरश्छदः कङ्कटको जागरः कवचोऽस्त्रियाम् ॥
शिरस्त्राण (टोप) — शीर्षक, शीर्षण्य, शिरस्त्र। कवच — तनुत्र, वर्म, दंशन, उरश्छद, कंकटक, जागर, कवच (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.७५ — क्षत्रियवर्गः
सोऽभ्यमित्रोऽभ्यमित्रीयोऽप्यभ्यमित्रीण इत्यपि ।ऊर्जस्वलः स्यादूर्जस्वी य ऊर्जातिशयान्वितः ॥
शत्रु के सामने डटकर जाने वाला — अभ्यमित्र्य, अभ्यमित्रीय, अभ्यमित्रीण। अत्यधिक बल वाला — ऊर्जस्वल, ऊर्जस्वी।
अमरकोश २.८.९३ — क्षत्रियवर्गः
वा पुंसि शल्यं शङ्कुर्ना सर्वला तोमरोऽस्त्रियाम् ।प्रासस्तु कुन्तः कोणस्तु स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः ॥
बर्छी/शूल — शल्य (पुं॰/नपुं॰), शंकु (पुं॰)। तोमर (फेंकने का भाला) — सर्वला, तोमर (पुं॰/नपुं॰)। भाला — प्रास, कुन्त। तलवार आदि की धार/कोना — कोण, पाली, अश्रि, कोटि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.१०.१० — शूद्रवर्गः
क्षुरी मुण्डी दिवाकीर्तिनापितान्तावसायिनः ।निर्णेजकः स्याद्रजकः शौण्डिको मण्डहारकः ॥
नाई — क्षुरी, मुण्डी, दिवाकीर्ति, नापित, अन्तावसायी। धोबी — निर्णेजक, रजक। कलवार (मद्य बेचने वाला) — शौण्डिक, मण्डहारक।
अमरकोश २.१०.२२ — शूद्रवर्गः
शुनको भषकः श्वा स्यादलर्कस्तु स योगितः ।श्वा विश्वकद्रुर्मृगयाकुशलः सरमा शुनी ॥
कुत्ते के और नाम — शुनक, भषक (भौंकने वाला), श्वान्। पागल कुत्ता — अलर्क, योगित। शिकार में कुशल कुत्ता — विश्वकद्रु। कुतिया — सरमा, शुनी।
अमरकोश २.१०.३९ — शूद्रवर्गः
भरण्यं भरणं मूल्यं निर्वेशः पण इत्यपि ।सुरा हलिप्रिया हाला परिस्रुद्वरुणात्मजा ॥
वेतन के और नाम — भरण्य, भरण, मूल्य, निर्वेश, पण। मदिरा — सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा —
अमरकोश २.१०.४० — शूद्रवर्गः
गन्धोत्तमाप्रसन्नेराकादम्बर्यः परिस्रुता ।मदिरा कश्यमद्ये चाप्यवदंशस्तु भक्षणम् ॥
मदिरा के और नाम — गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, इरा, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य, मद्य। (मद्य के साथ) खाया जाने वाला चटपटा पदार्थ — अवदंश।
अमरकोश २.१०.४१ — शूद्रवर्गः
शुण्डापानं मदस्थानं मधुवारा मधुक्रमाः ।मध्वासवो माधवको मधु माध्वीकमद्वयोः ॥
मधुशाला — शुण्डा, पान, मदस्थान। बार-बार पीने का क्रम — मधुवार, मधुक्रम। महुए के फूलों का आसव — मध्वासव, माधवक, मधु, माध्वीक।
अमरकोश २.१०.४२ — शूद्रवर्गः
मैरेयमासवः सीधुर्मेन्दको जगलः समौ ।सन्धानं स्यादभिषवः किण्वं पुंसि तु नग्नहूः ॥
गन्ने आदि से बनी मदिरा — मैरेय, आसव, सीधु। मदिरा की तलछट — मेदक, जगल। (मदिरा) बनाने की क्रिया — सन्धान, अभिषव। ख़मीर (बीज) — किण्व, नग्नहू (पुं॰)।
अमरकोश २.१०.४३ — शूद्रवर्गः
कारोत्तरः सुरामण्ड आपानं पानगोष्ठिका ।चषकोऽस्त्री पानपात्रं सरकोऽप्यनुतर्षणम् ॥
मदिरा का ऊपरी भाग — कारोत्तर, सुरामण्ड। मद्यपान की गोष्ठी — आपान, पानगोष्ठिका। प्याला — चषक (पुं॰/नपुं॰), पानपात्र। (बार-बार) पीना — सरक, अनुतर्षण।
अमरकोश ३.१.२३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सोन्मादस्तून्मदिष्णुः स्यादविनीतः समुद्धतः ।मत्ते शौण्डोत्कटक्षीबाः कामुके कमितानुकः ॥
उन्माद वाला — सोन्माद, उन्मदिष्णु। उद्दण्ड — अविनीत, समुद्धत। मतवाला — मत्त, शौण्ड, उत्कट, क्षीब। कामी — कामुक, कमिता, अनुक।
अमरकोश ३.१.६२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यमदभ्रं बहुलं बहु ।पुरुहूः पुरु भूयिष्ठं स्फारं भूयश्च भूरि च ॥
बहुत/प्रचुर — प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु, पुरुहू, पुरु, भूयिष्ठ, स्फार, भूयस्, भूरि।
अमरकोश ३.१.६४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विश्वमशेषं कृत्स्नं समस्तनिखिलाखिलानि निःशेषम् ।समग्रं सकलं पूर्णमखण्डं स्यादनूनके ॥
सम्पूर्ण के और नाम — विश्व, अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल, पूर्ण, अखण्ड, अनूनक।
अमरकोश ३.२.१२ — सङ्कीर्णवर्गः
उन्नाय उन्नये श्रायः श्रयणे जयने जयः ।निगादो निगदे मादो मद उद्वेग उद्भ्रमे ॥
ऊपर ले जाना — उन्नाय, उन्नय। आश्रय लेना — श्राय, श्रयण। जीत — जय, जयन। कहना — निगाद, निगद। मद — माद, मद। घबराहट — उद्वेग, उद्भ्रम।
अमरकोश ३.२.४० — सङ्कीर्णवर्गः
आपूपिकं शाष्कुलिकमेवमाद्यमचेतसाम् ।माणवानां तु माणव्यं सहायानां सहायता ॥
अचेतन वस्तुओं के समूह — पुओं का 'आपूपिक', पूड़ियों का 'शाष्कुलिक' आदि। बालकों का समूह — माणव्य। सहायकों का समूह — सहायता।
अमरकोश ३.३.२२ — नानार्थवर्गः
करिण्यां चापि गणिका दारकौ बालभेदकौ ।अन्धेऽप्यनेडमूकः स्याट्टङ्कौ दर्पाश्मदारणौ ॥
गणिका — हथिनी भी। दारक — बालक, फाड़ने वाला। अनेडमूक — अन्धा भी (गूँगा-बहरा भी)। टंक — घमण्ड, पत्थर तोड़ने की टाँकी।
अमरकोश ३.३.३७ — नानार्थवर्गः
अजा विष्णुहरच्छागा गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः ।धर्मराजौ जिनयमौ कुञ्जो दन्तेऽपि न स्त्रियाम् ॥
अज — विष्णु, शिव, बकरा (और ब्रह्मा, कामदेव)। व्रज — गोशाला, मार्ग, समूह। धर्मराज — जिन (बुद्ध/तीर्थंकर), यम (और युधिष्ठिर)। कुंज — (हाथी का) दाँत भी (लताओं का कुंज भी)।
अमरकोश ३.३.५८ — नानार्थवर्गः
तृष्णे स्पृहापिपासे द्वे जुगुप्साकरुणे घृणे ।वणिक्पथे च विपणिः सुरा प्रत्यक्च वारुणी ॥
तृष्णा — लालसा, प्यास। घृणा — जुगुप्सा, करुणा (दया)। विपणि — बाज़ार (दुकानों की पंक्ति)। वारुणी — मदिरा, पश्चिम दिशा।
अमरकोश ३.३.९९ — नानार्थवर्गः
गोष्ठाध्यक्षेऽपि गोविन्दो हर्षेऽप्यामोदवन्मदः ।प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदोऽस्त्रियाम् ॥
गोविन्द — गोशाला का स्वामी भी (श्रीकृष्ण भी)। मद, आमोद — हर्ष भी (मद = नशा, आमोद = सुगन्ध भी)। ककुद (पुं॰/नपुं॰) — प्रधानता, राजचिह्न (छत्र आदि), बैल का कूबड़।
अमरकोश ३.३.११० — नानार्थवर्गः
सन्धा प्रतिज्ञा मर्यादा श्रद्धासम्प्रत्ययः स्पृहा ।मधु मद्ये पुष्परसे क्षौद्रेऽप्यन्धं तमस्यपि ॥
सन्धा — प्रतिज्ञा, मर्यादा। श्रद्धा — विश्वास, इच्छा। मधु — मदिरा, फूलों का रस, शहद (और वसन्त, चैत्र)। अन्ध — अन्धकार भी (अन्धा भी)।
अमरकोश ३.३.१२१ — नानार्थवर्गः
क्रतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके ।मन्देऽथ केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे ॥
वितान (पुं॰/नपुं॰) — यज्ञ, विस्तार (और चँदोवा); तुच्छ, मन्द (तीनों लिङ्ग)। केतन — कार्य, ध्वज, निमन्त्रण (और घर)।
अमरकोश ३.३.१३० — नानार्थवर्गः
प्रधानं परमात्मा धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः ।प्रसूनं पुष्पफलयोर्निधनं कुलनाशयोः ॥
प्रधान — परमात्मा (सांख्य की प्रकृति), बुद्धि (और मुख्य)। प्रज्ञान — बुद्धि, चिह्न। प्रसून — फूल, फल। निधन — कुल, मृत्यु।
अमरकोश ३.३.१३१ — नानार्थवर्गः
क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः ।गृहदेहत्विट्प्रभावा धामान्यथ चतुष्पथे ॥
क्रन्दन — रोना, ललकारना। वर्ष्म — शरीर, माप (ऊँचाई)। धाम — घर, शरीर, कान्ति, प्रभाव। चौराहे के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१४६ — नानार्थवर्गः
किरणप्रग्रहौ रश्मी कपिभेकौ प्लवङ्गमौ ।इच्छामनोभवौ कामौ शक्त्युद्योगौ पराक्रमौ ॥
रश्मि — किरण, लगाम। प्लवंगम — बन्दर, मेंढक। काम — इच्छा, कामदेव। पराक्रम — शक्ति, उद्यम।
अमरकोश ३.३.१६९ — नानार्थवर्गः
रूप्यं प्रशस्तरूपेऽपि वदान्यो वल्गुवागपि ।न्याय्येऽपि मध्यं सौम्यं तु सुन्दरे सोमदैवते ॥
रूप्य — सुन्दर रूप वाला भी (चाँदी भी)। वदान्य — मधुरभाषी भी (दानी भी)। मध्य — न्यायोचित भी (बीच भी)। सौम्य — सुन्दर (शान्त), चन्द्रमा जिसका देवता हो (बुध)।
अमरकोश ३.३.१८१ — नानार्थवर्गः
मत्सरोऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु ।देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक्प्रिये ॥
मत्सर — दूसरे की भलाई से द्वेष (ईर्ष्या; पुं॰); ईर्ष्यालु, कंजूस (तीनों लिङ्ग)। वर — देवता से माँगा वरदान (पुं॰); श्रेष्ठ (तीनों लिङ्ग); थोड़ा प्रिय (नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१८४ — नानार्थवर्गः
शर्करा कर्परांशेऽपि यात्रा स्याद्यापने गतौ ।इरा भूवाक्सुराप्सु स्यात्तन्द्रा निद्राप्रमीलयोः ॥
शर्करा — ठीकरे का टुकड़ा (कंकड़) भी (शक्कर भी)। यात्रा — (समय) बिताना, जाना (और उत्सव)। इरा — पृथ्वी, वाणी, मदिरा, जल। तन्द्रा — नींद, (थकान से) ऊँघना।
अमरकोश ३.३.२१५ — नानार्थवर्गः
स्त्रीभावावज्ञयोर्हेला हेलिः सूर्ये रणे हिलिः ।हालः स्यान्नृपतौ मद्ये शकलच्छदयोर्दलम् ॥
हेला — स्त्रियों का एक हाव-भाव (विलास), अवहेलना। हेलि — सूर्य। हिलि — युद्ध। हाल — राजा, मदिरा (और हल)। दल — टुकड़ा, पत्ता (और सेना)।
अमरकोश ३.३.२३९ — नानार्थवर्गः
व्याजसंख्याशरव्येषु लक्षं घोषौ रवव्रजौ ।कपिशीर्षं भित्तिशृङ्गेऽनुतर्षश्चषकः सुरा ॥
लक्ष — बहाना, लाख (संख्या), निशाना। घोष — शब्द, ग्वालों की बस्ती। कपिशीर्ष — दीवार का कंगूरा। अनुतर्ष — प्याला, मदिरा (और प्यास)।
अमरकोश ३.३.२६० — नानार्थवर्गः
प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः ।इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु ॥
'प्रति' — प्रतिनिधि (बदले में), प्रत्येक (वीप्सा — 'वृक्षं प्रति'), लक्षण आदि (प्रयोग से)। 'इति' — कारण, प्रकरण, उत्कर्ष, आरम्भ (आदि), समाप्ति।
अमरकोश ३.४.१७ — अव्ययवर्गः
अल्पे नीचैर्महत्युच्चैः प्रायो भूम्न्यद्रुते शनैः ।सना नित्ये बहिर्बाह्ये स्मातीतेऽस्तमदर्शने ॥
धीमे/नीचे — नीचैः। ऊँचे (ज़ोर से) — उच्चैः। प्रायः (अधिकतर) — प्रायः। धीरे — शनैः। सदा — सना। बाहर — बहिः। बीते काल में — स्म। अदृश्य — अस्तम्।
अमरकोश ३.४.२२ — अव्ययवर्गः
ह्यो गतेऽनागतेऽह्नि श्वः परश्वस्तु परेऽहनि ।तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा ॥
बीता कल — ह्यः। आने वाला कल — श्वः। परसों — परश्वः। तब — तदा, तदानीम्। एक साथ/एक बार — युगपत्, एकदा। सदा — सर्वदा, सदा।
अमरकोश ३.५.१८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कोट्टारघट्टहट्टाश्च पिण्डगोण्डपिचण्डवत् ।गडुः करण्डो लगुडो करण्डश्च किणो घुणः ॥
(पुल्लिंग —) कोट्ट (क़िला), अरघट्ट (रहट), हट्ट (हाट/बाज़ार), पिण्ड, गोण्ड, पिचण्ड (पेट), गडु (कूबड़), करण्ड (पिटारी), लगुड (लाठी), वरण्ड (बरामदा), किण (घट्टा), घुण (घुन) —
अमरकोश ३.५.३४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कुष्ठं मुण्डं शीधु बुस्तं क्ष्वेडितं क्षेमकुट्टिमम् ।संगमं शतमानार्मशम्बलाव्ययताण्डवम् ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कुष्ठ, मुण्ड, शीधु (मदिरा), बुस्त, क्ष्वेडित (सिंहनाद), क्षेम, कुट्टिम (फ़र्श), संगम, शतमान (एक माप), अर्म, शम्बल (पाथेय), अव्यय, ताण्डव —
अमरकोश ३.५.३५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कवियं कन्दकार्पासं पारावारं युगन्धरम् ।यूपं प्रग्रीवपात्रीवे यूषं चमसचिक्कसौ ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कविय (लगाम), कन्द, कार्पास (कपास), पारावार (समुद्र), युगन्धर, यूप, प्रग्रीव (बरामदा), पात्रीव, यूष (दाल का रस), चमस (यज्ञ-पात्र), चिक्कस (जौ का आटा)।
अमरकोश ३.५.४६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिङ्व्ययम् ।परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः ॥
'षट्'-संज्ञक संख्याएँ (पञ्च, षट् आदि), युष्मद् (तुम), अस्मद् (मैं), तिङन्त (क्रियापद) और अव्यय — तीनों लिङ्गों में समान रहते हैं। नियमों में विरोध हो तो बाद वाला नियम मान्य; और शेष (जो यहाँ नहीं कहा गया) शिष्ट जनों के प…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें