🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:47:10 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "मश्" के १८ परिणाम

अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.७.१ — नाट्यवर्गः
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम — ये सात स्वर हैं, जो वीणा के तारों और कण्ठ से उत्पन्न होते हैं।
अमरकोश २.४.२० — वनौषधिवर्गः
विदार्याद्यास्तु मूलेऽपि पुष्पे क्लीबेऽपि पाटला ।बोधिद्रुमश्चलदलः पिप्पलः कुञ्जराशनः ॥
विदारी आदि (स्त्रीलिङ्ग शब्द) जड़ के अर्थ में भी वैसे ही रहते हैं; पाटला का फूल नपुंसक में भी। पीपल के नाम — बोधिद्रुम, चलदल, पिप्पल, कुंजराशन —
अमरकोश २.६.९४ — मनुष्यवर्गः
लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी ।दृग्दृष्टी चास्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्रमश्रु च ॥
आँख — लोचन, नयन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि। आँसू — अस्रु, नेत्राम्बु, रोदन, अस्र, अश्रु।
अमरकोश २.६.१०० — मनुष्यवर्गः
तनूरुहं रोम लोम तद्वृद्धौ श्मश्रु पुम्मुखे ।आकल्पवेषौ नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥
शरीर के रोएँ — तनूरुह, रोम, लोम। पुरुष के मुख पर बढ़े बाल — श्मश्रु (दाढ़ी-मूँछ)। शृंगार/वेशभूषा — आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्म, प्रसाधन।
अमरकोश २.७.१६ — ब्रह्मवर्गः
पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः ।एते पञ्चमहायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकाः ॥
वेदपाठ, होम, अतिथियों की सेवा, तर्पण और बलि (प्राणियों को अन्न) — ये ब्रह्मयज्ञ आदि नामों वाले 'पंच महायज्ञ' हैं।
अमरकोश २.८.४३ — क्षत्रियवर्गः
वीतं त्वसारं हस्त्यश्वं वारी तु गजबन्धनी ।घोटके वीतितुरगतुरङ्गाश्वतुरङ्गमाः ॥
निकम्मे (युद्ध के अयोग्य) हाथी-घोड़े — वीत। हाथियों का बाड़ा — वारी, गजबन्धनी। घोड़े के नाम — घोटक, वीति, तुरग, तुरंग, अश्व, तुरंगम —
अमरकोश २.८.४७ — क्षत्रियवर्गः
त्रिष्वाश्वीनं यदश्वेन दिनेनैकेन गम्यते ।कश्यं तु मध्यमश्वानां हेषा ह्रेषा च निस्वनः ॥
घोड़े से एक दिन में तय की जाने वाली दूरी — आश्वीन (तीनों लिङ्ग)। घोड़े का मध्य भाग — कश्य। घोड़े की हिनहिनाहट — हेषा, ह्रेषा।
अमरकोश २.८.४८ — क्षत्रियवर्गः
निगालस्तु गलोद्देशो वृन्दे त्वश्वीयमश्ववत् ।आस्कन्दितं धौरितकं रेचितं वल्गितं प्लुतम् ॥
घोड़े के गले का भाग — निगाल। घोड़ों का झुण्ड — अश्वीय, आश्व। आस्कन्दित, धौरितक, रेचित, वल्गित, प्लुत —
अमरकोश २.९.९२ — वैश्यवर्गः
गारुत्मतं मरकतमश्मगर्भो हरिन्मणिः ।शोणरत्नं लोहितकः पद्मरागोऽथ मौक्तिकम् ॥
पन्ना — गारुत्मत, मरकत, अश्मगर्भ, हरिन्मणि। माणिक्य — शोणरत्न, लोहितक, पद्मराग। मोती — मौक्तिक —
अमरकोश २.९.१०४ — वैश्यवर्गः
गैरेयमर्थ्यं गिरिजमश्मजं च शिलाजतु ।वोलगन्धरसप्राणपिण्डगोपरसाः समाः ॥
शिलाजीत — गैरेय, अर्थ्य, गिरिज, अश्मज, शिलाजतु। बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) — बोल, गन्धरस, प्राण, पिण्ड, गोप, रस।
अमरकोश ३.१.५८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परार्ध्याग्रप्राग्रहरप्राग्र्याग्र्याग्रीयमग्रियम् ।श्रेयाञ्श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्सत्तमश्चातिशोभने ॥
श्रेष्ठ के और नाम — परार्ध्य, अग्र, प्राग्रहर, प्राग्र्य, अग्र्य, अग्रीय, अग्रिय। अत्यन्त श्रेष्ठ — श्रेयान्, श्रेष्ठ, पुष्कल, सत्तम, अतिशोभन।
अमरकोश ३.३.१७ — नानार्थवर्गः
स्याद्दाम्भिकः कौक्कुटिको यश्चादूरेरितेक्षणः ।ललाटिकः प्रभोर्भालदर्शी कार्याक्षमश्च यः ॥
कौक्कुटिक — दम्भी, और पास ही (ज़मीन पर) नज़र गड़ाकर चलने वाला (पाखण्डी)। ललाटिक — स्वामी का मुँह (माथा) देखने वाला चाटुकार, और काम में असमर्थ।
अमरकोश ३.३.५० — नानार्थवर्गः
काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु ।स्याद्भाण्डमश्वाभरणेऽमत्रे मूलवणिग्धने ॥
काण्ड (पुं॰/नपुं॰) — डण्डा (तना), बाण, निन्दित, वर्ग (अध्याय), अवसर, जल। भाण्ड — घोड़े का आभूषण, बर्तन, व्यापारी की पूँजी।
अमरकोश ३.३.१२३ — नानार्थवर्गः
आतञ्चनं प्रतीवापजवनाप्यायनार्थकम् ।व्यञ्जनं लाञ्छनं श्मश्रु निष्ठानावयवेष्वपि ॥
आतंचन — (दूध में) जामन डालना, वेग, तृप्त करना। व्यंजन — चिह्न, दाढ़ी-मूँछ, कढ़ी आदि व्यंजन, (शरीर के) अंग (और क, ख आदि वर्ण)।
अमरकोश ३.३.१७३ — नानार्थवर्गः
प्रदरा भङ्गनारीरुक्बाणा अस्राः कचा अपि ।अजातशृङ्गो गौः कालेऽप्यश्मश्रुर्ना च तूवरौ ॥
प्रदर — टूटना, स्त्री-रोग, बाण। अस्र — बाल भी (आँसू, रक्त भी)। तूवर — बिना सींग का बैल, और समय पर भी दाढ़ी-मूँछ न आने वाला पुरुष।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें