🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:25 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "मह" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१९ — स्वर्गवर्गः
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥
विष्णु के नाम — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव, माधव, स्वभू (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३४ — स्वर्गवर्गः
चापः शार्ङ्गंमुरारेस्तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम् ।अश्वाश्च शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥
मुरारि (विष्णु) का धनुष शार्ङ्ग, चिह्न श्रीवत्स है; और उनके (रथ के) घोड़े शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प और बलाहक हैं।
अमरकोश १.१.३६ — स्वर्गवर्गः
नागान्तको विष्णुरथः सुपर्णः पन्नगाशनः ।शम्भूरीशः पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः ॥
गरुड के और नाम — नागान्तक, विष्णुरथ, सुपर्ण, पन्नगाशन। शिव के नाम — शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूली, महेश्वर।
अमरकोश १.१.३९ — स्वर्गवर्गः
वामदेवो महादेवो विरूपाक्षस्त्रिलोचनः ।कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिर्नीललोहितः ॥
शिव के और नाम — वामदेव, महादेव, विरूपाक्ष, त्रिलोचन, कृशानुरेता, सर्वज्ञ, धूर्जटि, नीललोहित।
अमरकोश १.१.४१ — स्वर्गवर्गः
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः ।अहिर्बुध्न्योऽष्टमूर्तिश्च गजारिश्च महानटः ॥
शिव के और नाम — व्योमकेश, भव, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि, महानट।
अमरकोश १.१.४४ — स्वर्गवर्गः
विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा ।अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ॥
विभूति, भूति और ऐश्वर्य — ये अणिमा आदि आठ प्रकार की (सिद्धियों) के नाम हैं; (वे हैं) अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा —
अमरकोश १.१.४८ — स्वर्गवर्गः
अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः ।कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥
गणेश के और नाम — एकदन्त, हेरम्ब, लम्बोदर, गजानन। कार्तिकेय के नाम — कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मा, षडानन।
अमरकोश १.१.४९ — स्वर्गवर्गः
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गुहः ।बाहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः ॥
कार्तिकेय के और नाम — पार्वतीनन्दन, स्कन्द, सेनानी, अग्निभू, गुह, बाहुलेय, तारकजित्, विशाख, शिखिवाहन।
अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.१.७६ — स्वर्गवर्गः
प्रकम्पनो महावातो झञ्झावातः सवृष्टिकः ।प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥
तेज़ आँधी के नाम — प्रकम्पन, महावात; वर्षा सहित आँधी 'झंझावात' कहलाती है। प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान — ये (शरीर के) वायु हैं।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.२.३ — व्योमवर्गः
तारापथोऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम् ।विहायाः शकुने पुंसि गगने पुन्नपुंसकम् ॥
आकाश के और नाम — तारापथ, अन्तरिक्ष, मेघाध्वा, महाबिल। 'विहायस्' शब्द पक्षी के अर्थ में पुंलिङ्ग, और आकाश के अर्थ में पुंलिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग दोनों में है।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.६ — दिग्वर्गः
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ।करिण्योऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् ॥
(ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन,) पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक — ये (आठ) दिग्गज हैं। उनकी हथिनियाँ क्रमशः अभ्रमु, कपिला, पिंगला, अनुपमा —
अमरकोश १.३.२७ — दिग्वर्गः
शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः ।अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः ॥
शुक्र के नाम — शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशना, भार्गव, कवि। मंगल के नाम — अंगारक, कुज, भौम, लोहितांग, महीसुत।
अमरकोश १.४.२३ — कालवर्गः
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् ।मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ॥
देवताओं के दो हज़ार युग ब्रह्मा का एक दिन-रात है; और वे (दिन तथा रात) मनुष्यों के लिये (एक-एक) कल्प हैं। इकहत्तर दिव्य युगों का एक 'मन्वन्तर' होता है।
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.६.११ — शब्दादिवर्गः
अभिशापः प्रणादस्तु शब्दः स्यादनुरागजः ।यशः कीर्तिः समज्ञा च स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥
झूठे पाप का आरोप 'अभिशाप' भी कहलाता है। प्रेम से निकली ध्वनि 'प्रणाद'। यश के नाम — यशस्, कीर्ति, समज्ञा। स्तुति के — स्तव, स्तोत्र, स्तुति, नुति।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश १.७.२१ — नाट्यवर्गः
दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकम् ।भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रं तूग्रममी त्रिषु ॥
भयानक के और नाम — दारुण, भीषण, भीष्म, घोर, भीम, भयानक, भयंकर, प्रतिभय। रौद्र के — रौद्र, उग्र। ये सब तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.७.३६ — नाट्यवर्गः
स्यादाच्छुरितकं हासः सोत्प्रासः स मनाक्स्मितम् ।मध्यमः स्याद्विहसितं रोमाञ्चो रोमहर्षणम् ॥
व्यंग्यपूर्ण हँसी 'आच्छुरितक'; हल्की मुस्कान 'स्मित'; मध्यम हँसी 'विहसित'; रोंगटे खड़े होना — रोमांच, रोमहर्षण।
अमरकोश १.७.४० — नाट्यवर्गः
कम्पोऽथ क्षण उद्धर्षो मह उद्धव उत्सवः ॥
कम्पन — वेपथु, कम्प। उत्सव के नाम — क्षण, उद्धर्ष, मह, उद्धव, उत्सव।
अमरकोश १.८.११ — पातालभोगिवर्गः
समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् ।पुंसि क्लीबे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥
केंचुली — कंचुक, निर्मोक (समानार्थक)। विष के नाम — क्ष्वेड, गरल, विष। काकोल, कालकूट, हलाहल (पुं॰ और नपुं॰) —
अमरकोश १.९.१ — नरकवर्गः
स्यान्नारकस्तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम् ।तद्भेदास्तपनावीचिमहारौरवरौरवाः ॥
नरक के नाम — नारक, नरक, निरय, दुर्गति (स्त्री॰)। उसके भेद — तपन, अवीचि, महारौरव, रौरव —
अमरकोश १.१०.६ — वारिवर्गः
महत्सूल्लोलकल्लोलौ स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः ।पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम् ॥
बड़ी लहरें — उल्लोल, कल्लोल; जल का भँवर — आवर्त; जल की बूँदें — पृषत्, बिन्दु, पृषत (पुं॰), विप्रुष् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.१०.१५ — वारिवर्गः
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ।अगाधमतलस्पर्शे कैवर्ते दाशधीवरौ ॥
गहरा — निम्न, गभीर, गम्भीर; उसका उल्टा (उथला) — उत्तान; जिसका तल न छुआ जा सके — अगाध, अतलस्पर्श। मछुआरे के नाम — कैवर्त, दाश, धीवर।
अमरकोश १.१०.२१ — वारिवर्गः
स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ ।ग्राहोऽवहारो नक्रस्तु कुम्भीरोऽथ महीलता ॥
केकड़ा — कुलीर, कर्कटक; कछुआ — कूर्म, कमठ, कच्छप; ग्राह — ग्राह, अवहार; घड़ियाल — नक्र, कुम्भीर; केंचुआ — महीलता —
अमरकोश १.१०.२२ — वारिवर्गः
गण्डूपदः किञ्चुलको निहाका गोधिका समे ।रक्तपा तु जलौकायां स्त्रियां भूम्नि जलौकसः ॥
केंचुए के और नाम — गण्डूपद, किंचुलक। गोह — निहाका, गोधिका (समानार्थक)। जोंक — रक्तपा, जलौका, जलौकस् (स्त्री॰ बहुवचन में भी)।
अमरकोश १.१०.३७ — वारिवर्गः
सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसंध्यकम् ।स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च ॥
सफ़ेद सुगन्धित कमल — सौगन्धिक, कल्हार; लाल कुमुद — हल्लक, रक्तसन्ध्यक; कुवलय — उत्पल, कुवलय; नीलकमल — नीलाम्बुजन्म —
अमरकोश १.१०.४० — वारिवर्गः
वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम् ।सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम् ॥
कमल के नाम — पद्म (नपुं॰, विकल्प से पुं॰), नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, कमल, शतपत्र, कुशेशय।
अमरकोश २.१.३ — भूमिवर्गः
सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा ।गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही ॥
पृथ्वी के और नाम — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथिवी, पृथ्वी, क्ष्मा, अवनि, मेदिनी, मही।
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.२.१० — पुरवर्गः
हर्म्यादि धनिनां वासः प्रासादो देवभूभुजाम् ।सौधोऽस्त्री राजसदनमुपकार्योपकारिका ॥
धनिकों का निवास — हर्म्य आदि; देवताओं और राजाओं का भवन — प्रासाद; राजमहल — सौध (पुं॰/नपुं॰), राजसदन; राजा का (अस्थायी) भवन — उपकार्या, उपकारिका।
अमरकोश २.२.१२ — पुरवर्गः
स्त्र्यगारं भूभुजामन्तःपुरं स्यादवरोधनम् ।शुद्धान्तश्चावरोधश्च स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम् ॥
राजाओं का रनिवास — स्त्र्यगार, अन्तःपुर, अवरोधन, शुद्धान्त, अवरोध; महल के ऊपर का कक्ष (अटारी) — अट्ट, क्षौम (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.३.१ — शैलवर्गः
महीध्रे शिखरिक्ष्माभृदहार्यधरपर्वताः ।अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः ॥
पर्वत के नाम — महीध्र, शिखरी, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर, पर्वत, अद्रि, गोत्र, गिरि, ग्रावन्, अचल, शैल, शिलोच्चय।
अमरकोश २.४.१ — वनौषधिवर्गः
अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥
वन के नाम — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, कानन, वन। विशाल वन — महारण्य, अरण्यानी। घर के उद्यान — गृहाराम, निष्कुट।
अमरकोश २.४.३ — वनौषधिवर्गः
पुमानाक्रीड उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम् ।स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितम् ॥
राजा का सबके लिये (सार्वजनिक) उद्यान — आक्रीड (पुं॰), उद्यान; वही रनिवास के योग्य हो तो 'प्रमदवन' कहलाता है।
अमरकोश २.४.५ — वनौषधिवर्गः
वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः ।अनोकहः कुटः शालः पलाशी द्रुद्रुमागमाः ॥
वृक्ष के नाम — वृक्ष, महीरुह, शाखी, विटपी, पादप, तरु, अनोकह, कुट, शाल, पलाशी, द्रु, द्रुम, अगम।
अमरकोश २.४.२७ — वनौषधिवर्गः
वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ ।आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ ॥
तिनिश के और नाम — वंजुल, चित्रकृत्। अमड़ा (आम्रातक) के नाम — पीतन, कपीतन। महुआ के नाम — मधूक, गुडपुष्प, मधुद्रुम —
अमरकोश २.४.२८ — वनौषधिवर्गः
वानप्रस्थमधुष्ठीलौ जलजेऽत्र मधूलकः ।पीलौ गुडफलः स्रंसी तस्मिंस्तु गिरिसम्भवे ॥
महुआ के और नाम — वानप्रस्थ, मधुष्ठील; जल के पास उगने वाला महुआ — मधूलक। पीलू के नाम — पीलु, गुडफल, स्रंसी। पर्वत पर उगने वाले (पीलू) के —
अमरकोश २.४.५५ — वनौषधिवर्गः
कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी श्यामा तु महिलाह्वया ।लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली ॥
पाढ़र के और नाम — कृष्णवृन्ता, कुबेराक्षी। प्रियंगु के नाम — श्यामा, महिला (नाम वाली), लता, गोवन्दनी, गुन्द्रा, प्रियंगु, फलिनी, फली —
अमरकोश २.४.७३ — वनौषधिवर्गः
माध्यं कुन्दं रक्तकस्तु बन्धूको बन्धुजीवकः ।सहा कुमारी तरणिरम्लानस्तु महासहा ॥
कुन्द के नाम — माध्य, कुन्द। दुपहरिया (बन्धूक) के नाम — रक्तक, बन्धूक, बन्धुजीवक। घीकुमार के नाम — सहा, कुमारी, तरणि। अम्लान/कटसरैया — अम्लान, महासहा।
अमरकोश २.४.१०० — वनौषधिवर्गः
शृङ्गी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ।शतमूली बहुसुताभीरूरिन्दीवरी वरी ॥
अतीस के और नाम — शृंगी, महौषध। दुधी — क्षीरावी, दुग्धिका (समानार्थक)। शतावरी के नाम — शतमूली, बहुसुता, अभीरु, इन्दीवरी, वरी —
अमरकोश २.४.११० — वनौषधिवर्गः
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्टी च या सिता ।अन्या क्षीरविदारी स्यान्महाश्वेतर्क्षगन्धिका ॥
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम — विदारी, क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्टी, सिता। दूसरी (बड़ी) — क्षीरविदारी, महाश्वेता, ऋक्षगन्धिका।
अमरकोश २.४.११७ — वनौषधिवर्गः
गाङ्गेरुकी नागबला झषा ह्रस्वगवेधुका ।धामार्गवो घोषकः स्यान्महाजाली स पीतकः ॥
नागबला के नाम — गांगेरुकी, नागबला, झषा, ह्रस्वगवेधुका। तोरई (घोषक) के नाम — धामार्गव, घोषक; पीले फूलों वाली — महाजाली।
अमरकोश २.४.१२४ — वनौषधिवर्गः
महेरणा कुन्दुरुकी सल्लकी ह्लादिनीति च ।अग्निज्वालासुभिक्षे तु धातकी धातुपुष्पिका ॥
सलई के और नाम — महेरणा, कुन्दुरुकी, सल्लकी, ह्लादिनी। धाय के नाम — अग्निज्वाला, सुभिक्षा, धातकी, धातुपुष्पिका।
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.४.१३८ — वनौषधिवर्गः
पटुपर्णी हैमवती स्वर्णक्षीरी हिमावती ।हयपुच्छी तु काम्बोजी माषपर्णी महासहा ॥
सत्यानाशी/स्वर्णक्षीरी के नाम — पटुपर्णी, हैमवती, स्वर्णक्षीरी, हिमावती। माषपर्णी (जंगली उड़द) — हयपुच्छी, काम्बोजी, माषपर्णी, महासहा।
अमरकोश २.४.१४८ — वनौषधिवर्गः
लतार्कदुद्रुमौ तत्र हरितेऽथ महौषधम् ।लशुनं गृञ्जनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः ॥
हरा प्याज़ — लतार्क, दुद्रुम। लहसुन के नाम — महौषध, लशुन, गृंजन, अरिष्ट, महाकन्द, रसोनक।
अमरकोश २.४.१५५ — वनौषधिवर्गः
सुषवी चाथ कुलकं पतोलस्तिक्तकः पटुः ।कूष्माण्डकस्तु कर्कारुरुर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ ॥
करेले का और नाम — सुषवी। परवल के नाम — कुलक, पटोल, तिक्तक, पटु। कुम्हड़ा/पेठा — कूष्माण्डक, कर्कारु। ककड़ी — उर्वारु, कर्कटी (स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.१६१ — वनौषधिवर्गः
शतपर्वा यवफलो वेणुमस्करतेजनाः ।वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः ॥
बाँस के और नाम — शतपर्वा, यवफल, वेणु, मस्कर, तेजन। जो बाँस हवा से हिलकर बजते हैं, वे 'कीचक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.५ — सिंहादिवर्गः
ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ ।लुलायो महिषो वाहद्विषत्कासरसैरिभाः ॥
भालू — भल्लुक, ऋक्ष, अच्छभल्ल, भल्लूक; गैंडा — गण्डक, खड्ग, खड्गी; भैंसा — लुलाय, महिष, वाहद्विषत्, कासर, सैरिभ।
अमरकोश २.५.२६ — सिंहादिवर्गः
हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसौकसः ।राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः ॥
हंस के नाम — हंस, श्वेतगरुत्, चक्रांग, मानसौकस्। लाल चोंच और पैरों वाले सफ़ेद हंस 'राजहंस' कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.२७ — सिंहादिवर्गः
मलिनैर्मल्लिकाक्षास्ते धार्तराष्ट्राः सितेतरैः ।शरारिराटिराडिश्च बलाका बिसकण्ठिका ॥
मटमैली चोंच-पैरों वाले हंस 'मल्लिकाक्ष', और काली चोंच-पैरों वाले 'धार्तराष्ट्र' कहलाते हैं। आडि पक्षी — शरारि, आटि, आडि। बगुले की पंक्ति/छोटा बगुला — बलाका, बिसकण्ठिका।
अमरकोश २.६.२ — मनुष्यवर्गः
स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः ।प्रतीपदर्शिनी वामा वनिता महिला तथा ॥
स्त्री के नाम — स्त्री, योषित्, अबला, योषा, नारी, सीमन्तिनी, वधू, प्रतीपदर्शिनी, वामा, वनिता, महिला।
अमरकोश २.६.५ — मनुष्यवर्गः
कृताभिषेका महिषी भोगिन्योऽन्या नृपस्त्रियः ।पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी ॥
राज्याभिषेक वाली रानी — महिषी (पटरानी); राजा की अन्य स्त्रियाँ — भोगिनी। पत्नी के नाम — पत्नी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी —
अमरकोश २.६.१३ — मनुष्यवर्गः
शूद्री शूद्रस्य भार्या स्याच्छूद्रा तज्जातिरेव च ।आभीरी तु महाशूद्री जातिपुंयोगयोः समा ॥
शूद्र की पत्नी — शूद्री; शूद्र जाति की स्त्री — शूद्रा। अहीर स्त्री — आभीरी, महाशूद्री (जाति और पत्नी, दोनों अर्थों में समान)।
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.१८ — मनुष्यवर्गः
सैरन्ध्री परवेश्मस्था स्ववशा शिल्पकारिका ।असिक्नी स्यादवृद्धा या प्रेष्यान्तःपुरचारिणी ॥
दूसरे के घर में रहकर भी स्वतन्त्र रहने वाली, शिल्प (शृंगार आदि) करने वाली स्त्री — सैरन्ध्री। अन्तःपुर में काम करने वाली युवा दासी — असिक्नी।
अमरकोश २.६.२४ — मनुष्यवर्गः
कानीनः कन्यकाजातः सुतोऽथ सुभगासुतः ।सौभागिनेयः स्यात्पारस्त्रैणेयस्तु परस्त्रियाः ॥
अविवाहित कन्या से उत्पन्न पुत्र — कानीन, कन्यकाजात। सौभाग्यवती (प्रिय पत्नी) का पुत्र — सुभगासुत, सौभागिनेय। पराई स्त्री का पुत्र — पारस्त्रैणेय।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.३९ — मनुष्यवर्गः
सूतिमासो वैजननो गर्भो भ्रूण इमौ समौ ।तृतीया प्रकृतिः शण्ढः क्लीबः पण्डो नपुंसके ॥
प्रसव का महीना — सूतिमास, वैजनन। गर्भस्थ शिशु — गर्भ, भ्रूण। तृतीय प्रकृति (नपुंसक) — तृतीया प्रकृति, शण्ढ, क्लीब, पण्ड, नपुंसक।
अमरकोश २.६.६२ — मनुष्यवर्गः
किलासी सिध्मलोऽन्धोऽदृङ्मूर्च्छाले मूर्तमूर्च्छितौ ।शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च ॥
सफ़ेद दाग़ वाला — किलासी, सिध्मल। अन्धा — अन्ध, अदृश्। मूर्च्छित — मूर्च्छाल, मूर्त, मूर्च्छित। वीर्य — शुक्र, तेजस्, रेतस्, बीज, वीर्य, इन्द्रिय।
अमरकोश २.६.८१ — मनुष्यवर्गः
भुजबाहू प्रवेष्टो दोः स्यात्कफोणिस्तु कूर्परः ।अस्योपरि प्रगण्डः स्यात्प्रकोष्ठस्तस्य चाप्यधः ॥
बाँह — भुज, बाहु, प्रवेष्ट, दोस्। कोहनी — कफोणि, कूर्पर। कोहनी के ऊपर का भाग — प्रगण्ड; नीचे (कलाई तक) का भाग — प्रकोष्ठ।
अमरकोश २.६.८३ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंस्यङ्गुष्ठः प्रदेशिनी ।मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥
उँगलियाँ — अंगुली, करशाखा। उनके क्रम से नाम — अंगुष्ठ (अँगूठा, पुं॰), प्रदेशिनी (तर्जनी), मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठा।
अमरकोश २.६.१०० — मनुष्यवर्गः
तनूरुहं रोम लोम तद्वृद्धौ श्मश्रु पुम्मुखे ।आकल्पवेषौ नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥
शरीर के रोएँ — तनूरुह, रोम, लोम। पुरुष के मुख पर बढ़े बाल — श्मश्रु (दाढ़ी-मूँछ)। शृंगार/वेशभूषा — आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्म, प्रसाधन।
अमरकोश २.६.११४ — मनुष्यवर्गः
पत्रोर्णं धौतकौशेयं बहुमूल्यं महाधनम् ।क्षौमं दुकूलं स्याद्द्वे तु निवीतं प्रावृतं त्रिषु ॥
धुला रेशमी वस्त्र — पत्रोर्ण, धौतकौशेय। बहुमूल्य वस्त्र — बहुमूल्य, महाधन। बारीक रेशमी/अलसी का वस्त्र — क्षौम, दुकूल। ओढ़ा हुआ — निवीत, प्रावृत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.११६ — मनुष्यवर्गः
पटच्चरं जीर्णवस्त्रं समौ नक्तककर्पटौ ।वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम् ॥
फटा-पुराना वस्त्र — पटच्चर, जीर्णवस्त्र। चिथड़ा — नक्तक, कर्पट। वस्त्र — वस्त्र, आच्छादन, वासस्, चैल, वसन, अंशुक।
अमरकोश २.६.१२६ — मनुष्यवर्गः
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥
लाख — लाक्षा, राक्षा, जतु (नपुं॰), याव, अलक्त, द्रुमामय। लौंग — लवंग, देवकुसुम, श्रीसंज्ञ। एक सुगन्धित लकड़ी — जायक —
अमरकोश २.७.३ — ब्रह्मवर्गः
महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः ।ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये ॥
कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति — महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु। ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, भिक्षु (संन्यासी) — इन चारों के लिये —
अमरकोश २.७.१६ — ब्रह्मवर्गः
पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः ।एते पञ्चमहायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकाः ॥
वेदपाठ, होम, अतिथियों की सेवा, तर्पण और बलि (प्राणियों को अन्न) — ये ब्रह्मयज्ञ आदि नामों वाले 'पंच महायज्ञ' हैं।
अमरकोश २.७.२४ — ब्रह्मवर्गः
ऋक्सामिधेनी धाय्या च या स्यादग्निसमिन्धने ।गायत्रीप्रमुखं छन्दो हव्यपाके चरुः पुमान् ॥
अग्नि प्रज्वलित करने के समय पढ़ी जाने वाली ऋचा — सामिधेनी, धाय्या। गायत्री आदि — छन्द। हवन के लिये पकाया अन्न — चरु (पुं॰)।
अमरकोश २.७.४० — ब्रह्मवर्गः
व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ।आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥
व्यास के नाम — व्यास, द्वैपायन, पाराशर्य, सत्यवतीसुत। क्रम — आनुपूर्वी (स्त्री॰), आवृत्, परिपाटी, अनुक्रम —
अमरकोश २.८.१ — क्षत्रियवर्गः
मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।राजा राट्पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः ॥
क्षत्रिय के नाम — मूर्धाभिषिक्त, राजन्य, बाहुज, क्षत्रिय, विराट्। राजा के नाम — राजा, राट्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्।
अमरकोश २.८.५ — क्षत्रियवर्गः
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ।द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ॥
मुख्य अधिकारी — महामात्र, प्रधान। राजपुरोहित — पुरोधस्, पुरोहित। मुक़दमों का निर्णय करने वाला (न्यायाधीश) — प्राड्विवाक, अक्षदर्शक।
अमरकोश २.८.१४ — क्षत्रियवर्गः
सांवत्सरो ज्यौतिषिको दैवज्ञगणकावपि ।स्युर्मौहूर्तिकमौहूर्तज्ञानिकार्तान्तिका अपि ॥
ज्योतिषी के नाम — सांवत्सर, ज्यौतिषिक, दैवज्ञ, गणक, मौहूर्तिक, मौहूर्त, ज्ञानी, कार्तान्तिक।
अमरकोश २.८.३० — क्षत्रियवर्गः
अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम् ।महीभुजामहिभयं स्वपक्षप्रभवं भयम् ॥
आग, बाढ़ आदि (दैवी आपदाओं) का भय — अदृष्ट। अपनी या शत्रु की सेना से भय — दृष्ट। राजाओं को अपने ही पक्ष से उत्पन्न भय — अहिभय।
अमरकोश २.८.३९ — क्षत्रियवर्गः
अधः कुम्भस्य वाहित्थं प्रतिमानमधोऽस्य यत् ।आसनं स्कन्धदेशः स्यात्पद्मकं बिन्दुजालकम् ॥
कुम्भ के नीचे का भाग — वाहित्थ; उसके नीचे (दाँतों के बीच) — प्रतिमान। कन्धे का भाग (जहाँ महावत बैठता है) — आसन। (मुख पर) बिन्दुओं का समूह — पद्मक।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें