📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "महत्" के १८ परिणाम
अमरकोश १.१.१९ — स्वर्गवर्गः
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥
विष्णु के नाम — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव, माधव, स्वभू (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.६.१० — शब्दादिवर्गः
प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च प्रतिवाक्योत्तरे समे ।मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानमथ मिथ्याभिशंसनम् ॥
प्रश्न के नाम — प्रश्न, अनुयोग, पृच्छा; उत्तर के — प्रतिवाक्य, उत्तर; झूठा आरोप — मिथ्याभियोग, अभ्याख्यान; झूठा दोषारोपण — मिथ्याभिशंसन —
अमरकोश १.१०.६ — वारिवर्गः
महत्सूल्लोलकल्लोलौ स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः ।पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम् ॥
बड़ी लहरें — उल्लोल, कल्लोल; जल का भँवर — आवर्त; जल की बूँदें — पृषत्, बिन्दु, पृषत (पुं॰), विप्रुष् (स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.२७ — वनौषधिवर्गः
वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ ।आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ ॥
तिनिश के और नाम — वंजुल, चित्रकृत्। अमड़ा (आम्रातक) के नाम — पीतन, कपीतन। महुआ के नाम — मधूक, गुडपुष्प, मधुद्रुम —
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.८३ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंस्यङ्गुष्ठः प्रदेशिनी ।मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥
उँगलियाँ — अंगुली, करशाखा। उनके क्रम से नाम — अंगुष्ठ (अँगूठा, पुं॰), प्रदेशिनी (तर्जनी), मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठा।
अमरकोश २.८.१४ — क्षत्रियवर्गः
सांवत्सरो ज्यौतिषिको दैवज्ञगणकावपि ।स्युर्मौहूर्तिकमौहूर्तज्ञानिकार्तान्तिका अपि ॥
ज्योतिषी के नाम — सांवत्सर, ज्यौतिषिक, दैवज्ञ, गणक, मौहूर्तिक, मौहूर्त, ज्ञानी, कार्तान्तिक।
अमरकोश २.९.५ — वैश्यवर्गः
उत्तमर्णाधमर्णौ द्वौ प्रयोक्तृग्राहकौ क्रमात् ।कुसीदिको वार्धुषिको वृद्ध्याजीवश्च वार्धुषिः ॥
ऋण देने वाला — उत्तमर्ण; लेने वाला — अधमर्ण। सूद पर जीने वाला (साहूकार) — कुसीदिक, वार्धुषिक, वृद्ध्याजीव, वार्धुषि।
अमरकोश २.१०.१४ — शूद्रवर्गः
जीवान्तकः शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिकौ ।वैतंसिकः कौटिकश्च मांसिकश्च समं त्रयम् ॥
पक्षियों का शिकारी (बहेलिया) — जीवान्तक, शाकुनिक। जाल से (पशु) पकड़ने वाला — वागुरिक, जालिक। मांस बेचने वाला — वैतंसिक, कौटिक, मांसिक।
अमरकोश ३.१.५९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अप्राग्र्यं द्वयहीने द्वे अप्रधानोपसर्जने ।विशङ्कटं पृथु बृहद्विशालं पृथुलं महत् ॥
गौण (अप्रधान) — अप्राग्र्य, अप्रधान, उपसर्जन (नपुं॰)। विशाल — विशंकट, पृथु, बृहत्, विशाल, पृथुल, महत् —
अमरकोश ३.३.८२ — नानार्थवर्गः
बृहती क्षुद्रवार्ताकी छन्दोभेदे महत्यपि ।वासिता स्त्री करिण्योश्च वार्ता वृत्तौ जनश्रुतौ ॥
बृहती — कटेरी (छोटा बैंगन), एक छन्द (36 अक्षर), बड़ी। वासिता — स्त्री, हथिनी। वार्ता — जीविका (कृषि-व्यापार), लोक-चर्चा (समाचार)।
अमरकोश ३.३.८६ — नानार्थवर्गः
महद्राज्यं चावगीतं जन्ये स्याद्गर्हिते त्रिषु ।श्वेतं रूप्येऽपि रजतं हेम्नि रूप्ये सिते त्रिषु ॥
महत् — राज्य भी (बड़ा भी)। अवगीत — लोक-निन्दा (नपुं॰); निन्दित (तीनों लिङ्ग)। श्वेत — चाँदी भी। रजत — सोना, चाँदी; सफ़ेद (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२५९ — नानार्थवर्गः
खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे बत ।हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः ॥
'बत' — खेद, दया, सन्तोष, आश्चर्य, सम्बोधन। 'हन्त' — हर्ष, दया, वाक्य-आरम्भ, विषाद।
अमरकोश ३.४.९ — अव्ययवर्गः
व वा यथा तथेवैवं साम्येऽहो ही च विस्मये ।मौने तु तूष्णीं तूष्णीकां सद्यः सपदि तत्क्षणे ॥
समानता — व, वा, यथा, तथा, इव, एवम्। आश्चर्य — अहो, ही। चुप — तूष्णीम्, तूष्णीकाम्। उसी क्षण — सद्यः, सपदि।
अमरकोश ३.४.१७ — अव्ययवर्गः
अल्पे नीचैर्महत्युच्चैः प्रायो भूम्न्यद्रुते शनैः ।सना नित्ये बहिर्बाह्ये स्मातीतेऽस्तमदर्शने ॥
धीमे/नीचे — नीचैः। ऊँचे (ज़ोर से) — उच्चैः। प्रायः (अधिकतर) — प्रायः। धीरे — शनैः। सदा — सना। बाहर — बहिः। बीते काल में — स्म। अदृश्य — अस्तम्।