🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:15:12 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "महा" के ६९ परिणाम

अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.३४ — स्वर्गवर्गः
चापः शार्ङ्गंमुरारेस्तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम् ।अश्वाश्च शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥
मुरारि (विष्णु) का धनुष शार्ङ्ग, चिह्न श्रीवत्स है; और उनके (रथ के) घोड़े शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प और बलाहक हैं।
अमरकोश १.१.३९ — स्वर्गवर्गः
वामदेवो महादेवो विरूपाक्षस्त्रिलोचनः ।कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिर्नीललोहितः ॥
शिव के और नाम — वामदेव, महादेव, विरूपाक्ष, त्रिलोचन, कृशानुरेता, सर्वज्ञ, धूर्जटि, नीललोहित।
अमरकोश १.१.४१ — स्वर्गवर्गः
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः ।अहिर्बुध्न्योऽष्टमूर्तिश्च गजारिश्च महानटः ॥
शिव के और नाम — व्योमकेश, भव, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि, महानट।
अमरकोश १.१.४८ — स्वर्गवर्गः
अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः ।कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥
गणेश के और नाम — एकदन्त, हेरम्ब, लम्बोदर, गजानन। कार्तिकेय के नाम — कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मा, षडानन।
अमरकोश १.१.७६ — स्वर्गवर्गः
प्रकम्पनो महावातो झञ्झावातः सवृष्टिकः ।प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥
तेज़ आँधी के नाम — प्रकम्पन, महावात; वर्षा सहित आँधी 'झंझावात' कहलाती है। प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान — ये (शरीर के) वायु हैं।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.२.३ — व्योमवर्गः
तारापथोऽन्तरिक्षं च मेघाध्वा च महाबिलम् ।विहायाः शकुने पुंसि गगने पुन्नपुंसकम् ॥
आकाश के और नाम — तारापथ, अन्तरिक्ष, मेघाध्वा, महाबिल। 'विहायस्' शब्द पक्षी के अर्थ में पुंलिङ्ग, और आकाश के अर्थ में पुंलिङ्ग-नपुंसकलिङ्ग दोनों में है।
अमरकोश १.३.६ — दिग्वर्गः
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ।करिण्योऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् ॥
(ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन,) पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक — ये (आठ) दिग्गज हैं। उनकी हथिनियाँ क्रमशः अभ्रमु, कपिला, पिंगला, अनुपमा —
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश १.७.२१ — नाट्यवर्गः
दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकम् ।भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रं तूग्रममी त्रिषु ॥
भयानक के और नाम — दारुण, भीषण, भीष्म, घोर, भीम, भयानक, भयंकर, प्रतिभय। रौद्र के — रौद्र, उग्र। ये सब तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.८.११ — पातालभोगिवर्गः
समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् ।पुंसि क्लीबे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥
केंचुली — कंचुक, निर्मोक (समानार्थक)। विष के नाम — क्ष्वेड, गरल, विष। काकोल, कालकूट, हलाहल (पुं॰ और नपुं॰) —
अमरकोश १.९.१ — नरकवर्गः
स्यान्नारकस्तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम् ।तद्भेदास्तपनावीचिमहारौरवरौरवाः ॥
नरक के नाम — नारक, नरक, निरय, दुर्गति (स्त्री॰)। उसके भेद — तपन, अवीचि, महारौरव, रौरव —
अमरकोश १.१०.१५ — वारिवर्गः
निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये ।अगाधमतलस्पर्शे कैवर्ते दाशधीवरौ ॥
गहरा — निम्न, गभीर, गम्भीर; उसका उल्टा (उथला) — उत्तान; जिसका तल न छुआ जा सके — अगाध, अतलस्पर्श। मछुआरे के नाम — कैवर्त, दाश, धीवर।
अमरकोश १.१०.३७ — वारिवर्गः
सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसंध्यकम् ।स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च ॥
सफ़ेद सुगन्धित कमल — सौगन्धिक, कल्हार; लाल कुमुद — हल्लक, रक्तसन्ध्यक; कुवलय — उत्पल, कुवलय; नीलकमल — नीलाम्बुजन्म —
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.४.१ — वनौषधिवर्गः
अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥
वन के नाम — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, कानन, वन। विशाल वन — महारण्य, अरण्यानी। घर के उद्यान — गृहाराम, निष्कुट।
अमरकोश २.४.७३ — वनौषधिवर्गः
माध्यं कुन्दं रक्तकस्तु बन्धूको बन्धुजीवकः ।सहा कुमारी तरणिरम्लानस्तु महासहा ॥
कुन्द के नाम — माध्य, कुन्द। दुपहरिया (बन्धूक) के नाम — रक्तक, बन्धूक, बन्धुजीवक। घीकुमार के नाम — सहा, कुमारी, तरणि। अम्लान/कटसरैया — अम्लान, महासहा।
अमरकोश २.४.११० — वनौषधिवर्गः
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्टी च या सिता ।अन्या क्षीरविदारी स्यान्महाश्वेतर्क्षगन्धिका ॥
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम — विदारी, क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्टी, सिता। दूसरी (बड़ी) — क्षीरविदारी, महाश्वेता, ऋक्षगन्धिका।
अमरकोश २.४.११७ — वनौषधिवर्गः
गाङ्गेरुकी नागबला झषा ह्रस्वगवेधुका ।धामार्गवो घोषकः स्यान्महाजाली स पीतकः ॥
नागबला के नाम — गांगेरुकी, नागबला, झषा, ह्रस्वगवेधुका। तोरई (घोषक) के नाम — धामार्गव, घोषक; पीले फूलों वाली — महाजाली।
अमरकोश २.४.१३८ — वनौषधिवर्गः
पटुपर्णी हैमवती स्वर्णक्षीरी हिमावती ।हयपुच्छी तु काम्बोजी माषपर्णी महासहा ॥
सत्यानाशी/स्वर्णक्षीरी के नाम — पटुपर्णी, हैमवती, स्वर्णक्षीरी, हिमावती। माषपर्णी (जंगली उड़द) — हयपुच्छी, काम्बोजी, माषपर्णी, महासहा।
अमरकोश २.४.१४८ — वनौषधिवर्गः
लतार्कदुद्रुमौ तत्र हरितेऽथ महौषधम् ।लशुनं गृञ्जनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः ॥
हरा प्याज़ — लतार्क, दुद्रुम। लहसुन के नाम — महौषध, लशुन, गृंजन, अरिष्ट, महाकन्द, रसोनक।
अमरकोश २.४.१५५ — वनौषधिवर्गः
सुषवी चाथ कुलकं पतोलस्तिक्तकः पटुः ।कूष्माण्डकस्तु कर्कारुरुर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ ॥
करेले का और नाम — सुषवी। परवल के नाम — कुलक, पटोल, तिक्तक, पटु। कुम्हड़ा/पेठा — कूष्माण्डक, कर्कारु। ककड़ी — उर्वारु, कर्कटी (स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.१६१ — वनौषधिवर्गः
शतपर्वा यवफलो वेणुमस्करतेजनाः ।वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः ॥
बाँस के और नाम — शतपर्वा, यवफल, वेणु, मस्कर, तेजन। जो बाँस हवा से हिलकर बजते हैं, वे 'कीचक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.२७ — सिंहादिवर्गः
मलिनैर्मल्लिकाक्षास्ते धार्तराष्ट्राः सितेतरैः ।शरारिराटिराडिश्च बलाका बिसकण्ठिका ॥
मटमैली चोंच-पैरों वाले हंस 'मल्लिकाक्ष', और काली चोंच-पैरों वाले 'धार्तराष्ट्र' कहलाते हैं। आडि पक्षी — शरारि, आटि, आडि। बगुले की पंक्ति/छोटा बगुला — बलाका, बिसकण्ठिका।
अमरकोश २.६.१३ — मनुष्यवर्गः
शूद्री शूद्रस्य भार्या स्याच्छूद्रा तज्जातिरेव च ।आभीरी तु महाशूद्री जातिपुंयोगयोः समा ॥
शूद्र की पत्नी — शूद्री; शूद्र जाति की स्त्री — शूद्रा। अहीर स्त्री — आभीरी, महाशूद्री (जाति और पत्नी, दोनों अर्थों में समान)।
अमरकोश २.६.२४ — मनुष्यवर्गः
कानीनः कन्यकाजातः सुतोऽथ सुभगासुतः ।सौभागिनेयः स्यात्पारस्त्रैणेयस्तु परस्त्रियाः ॥
अविवाहित कन्या से उत्पन्न पुत्र — कानीन, कन्यकाजात। सौभाग्यवती (प्रिय पत्नी) का पुत्र — सुभगासुत, सौभागिनेय। पराई स्त्री का पुत्र — पारस्त्रैणेय।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.८१ — मनुष्यवर्गः
भुजबाहू प्रवेष्टो दोः स्यात्कफोणिस्तु कूर्परः ।अस्योपरि प्रगण्डः स्यात्प्रकोष्ठस्तस्य चाप्यधः ॥
बाँह — भुज, बाहु, प्रवेष्ट, दोस्। कोहनी — कफोणि, कूर्पर। कोहनी के ऊपर का भाग — प्रगण्ड; नीचे (कलाई तक) का भाग — प्रकोष्ठ।
अमरकोश २.६.११४ — मनुष्यवर्गः
पत्रोर्णं धौतकौशेयं बहुमूल्यं महाधनम् ।क्षौमं दुकूलं स्याद्द्वे तु निवीतं प्रावृतं त्रिषु ॥
धुला रेशमी वस्त्र — पत्रोर्ण, धौतकौशेय। बहुमूल्य वस्त्र — बहुमूल्य, महाधन। बारीक रेशमी/अलसी का वस्त्र — क्षौम, दुकूल। ओढ़ा हुआ — निवीत, प्रावृत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.१२६ — मनुष्यवर्गः
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥
लाख — लाक्षा, राक्षा, जतु (नपुं॰), याव, अलक्त, द्रुमामय। लौंग — लवंग, देवकुसुम, श्रीसंज्ञ। एक सुगन्धित लकड़ी — जायक —
अमरकोश २.७.३ — ब्रह्मवर्गः
महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः ।ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये ॥
कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति — महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु। ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, भिक्षु (संन्यासी) — इन चारों के लिये —
अमरकोश २.७.१६ — ब्रह्मवर्गः
पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः ।एते पञ्चमहायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकाः ॥
वेदपाठ, होम, अतिथियों की सेवा, तर्पण और बलि (प्राणियों को अन्न) — ये ब्रह्मयज्ञ आदि नामों वाले 'पंच महायज्ञ' हैं।
अमरकोश २.७.४० — ब्रह्मवर्गः
व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ।आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥
व्यास के नाम — व्यास, द्वैपायन, पाराशर्य, सत्यवतीसुत। क्रम — आनुपूर्वी (स्त्री॰), आवृत्, परिपाटी, अनुक्रम —
अमरकोश २.८.५ — क्षत्रियवर्गः
महामात्राः प्रधानानि पुरोधास्तु पुरोहितः ।द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ॥
मुख्य अधिकारी — महामात्र, प्रधान। राजपुरोहित — पुरोधस्, पुरोहित। मुक़दमों का निर्णय करने वाला (न्यायाधीश) — प्राड्विवाक, अक्षदर्शक।
अमरकोश २.८.३९ — क्षत्रियवर्गः
अधः कुम्भस्य वाहित्थं प्रतिमानमधोऽस्य यत् ।आसनं स्कन्धदेशः स्यात्पद्मकं बिन्दुजालकम् ॥
कुम्भ के नीचे का भाग — वाहित्थ; उसके नीचे (दाँतों के बीच) — प्रतिमान। कन्धे का भाग (जहाँ महावत बैठता है) — आसन। (मुख पर) बिन्दुओं का समूह — पद्मक।
अमरकोश २.८.४० — क्षत्रियवर्गः
पार्श्वभागः पक्षभागो दन्तभागस्तु योऽग्रतः ।द्वौ पूर्वपश्चाज्जङ्घादिदेशौ गात्रावरे क्रमात् ॥
बगल का भाग — पक्षभाग। आगे का भाग — दन्तभाग। जाँघ आदि के आगे और पीछे के भाग — क्रमशः गात्र और अवर।
अमरकोश २.८.५९ — क्षत्रियवर्गः
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः ।नियन्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः ॥
महावत — आधोरण, हस्तिपक, हस्त्यारोह, निषादी। सारथि — नियन्ता, प्राजिता, यन्ता, सूत, क्षत्ता, सारथि —
अमरकोश २.८.६० — क्षत्रियवर्गः
सव्येष्ठदक्षिणस्थौ च संज्ञा रथकुटुम्बिनः ।रथिनः स्यन्दनारोहा अश्वारोहास्तु सादिनः ॥
सारथि के और नाम — सव्येष्ठ, दक्षिणस्थ, रथकुटुम्बी। रथ पर चढ़कर लड़ने वाले — रथी, स्यन्दनारोह। घुड़सवार — अश्वारोह, सादी।
अमरकोश २.८.७९ — क्षत्रियवर्गः
व्यूहस्तु बलविन्यासो भेदादण्डादयो युधि ।प्रत्यासारो व्यूहपार्ष्णिः सैन्यपृष्ठे प्रतिग्रहः ॥
सेना की रचना — व्यूह, बलविन्यास; युद्ध में दण्ड-व्यूह आदि इसके भेद हैं। व्यूह का पिछला भाग — प्रत्यासार, व्यूहपार्ष्णि। सेना के पीछे की रक्षक टुकड़ी — प्रतिग्रह।
अमरकोश २.८.८१ — क्षत्रियवर्गः
सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः ।अनीकिनी दशानीकिन्यक्षौहिण्यथ सम्पदि ॥
(क्रमशः) सेनामुख, गुल्म, गण, वाहिनी, पृतना, चमू, अनीकिनी; दस अनीकिनी मिलकर — अक्षौहिणी। सम्पत्ति के नाम —
अमरकोश २.८.९८ — क्षत्रियवर्गः
संशप्तकास्तु समयात्संग्रामादनिवर्तिनः ।रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः ॥
शपथ लेकर युद्ध से न लौटने वाले योद्धा — संशप्तक। धूल — रेणु (पुं॰/स्त्री॰), धूलि (स्त्री॰), पांसु (पुं॰), रजस् (नपुं॰)।
अमरकोश २.९.२७ — वैश्यवर्गः
स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिलिञ्जकौ ।समानौ रसवत्यां तु पाकस्थानमहानसे ॥
कपड़े का थैला — स्यूत, प्रसेव। बाँस की टोकरी — कण्डोल, पिट। चटाई — कट, किलिंजक। रसोई — रसवती, पाकस्थान, महानस।
अमरकोश २.९.६२ — वैश्यवर्गः
वृषो महान्महोक्षः स्याद्वृद्धोक्षस्तु जरद्गवः ।उत्पन्न उक्षा जातोक्षः सद्यो जातस्तु तर्णकः ॥
बड़ा साँड़ — महोक्ष। बूढ़ा बैल — वृद्धोक्ष, जरद्गव। जवान हुआ बैल — जातोक्ष। तुरन्त जन्मा बछड़ा — तर्णक।
अमरकोश २.९.६६ — वैश्यवर्गः
धुर्वहे धुर्यधौरेयधुरीणाः सधुरन्धराः ।उभावेकधुरीणैकधुरावेकधुरावहे ॥
भार (जुआ) ढोने वाला बैल — धुर्वह, धुर्य, धौरेय, धुरीण, धुरन्धर। एक ही ओर का जुआ ढोने वाला — एकधुरीण, एकधुर, एकधुरावह।
अमरकोश २.९.७६ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रे क्रमेलकमयमहाङ्गाः करभः शिशुः ।करभाः स्युः शृङ्खलका दारवैः पादबन्धनैः ॥
ऊँट — उष्ट्र, क्रमेलक, मय, महांग। ऊँट का बच्चा — करभ। लकड़ी की बेड़ियों से बँधे ऊँट-बच्चे — शृंखलक।
अमरकोश २.९.९४ — वैश्यवर्गः
स्वर्णं सुवर्णं कनकं हिरण्यं हेमहाटकम् ।तपनीयं शातकुम्भं गाङ्गेयं भर्म कर्बुरम् ॥
सोने के नाम — स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, तपनीय, शातकुम्भ, गांगेय, भर्म, कर्बुर —
अमरकोश २.९.९५ — वैश्यवर्गः
चामीकरं जातरूपं महारजतकाञ्चने ।रुक्मं कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टापदोऽस्त्रियाम् ॥
सोने के और नाम — चामीकर, जातरूप, महारजत, कांचन, रुक्म, कार्तस्वर, जाम्बूनद, अष्टापद (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.१०६ — वैश्यवर्गः
रङ्गवङ्गे अथ पिचुस्तूलोऽथ कमलोत्तरम् ।स्यात्कुसुम्भं वह्निशिखं महारजनमित्यपि ॥
राँगे के और नाम — रंग, वंग। रुई — पिचु, तूल। कुसुम्भ (कुसुम का फूल, लाल रंग) — कमलोत्तर, कुसुम्भ, वह्निशिख, महारजन।
अमरकोश २.१०.१४ — शूद्रवर्गः
जीवान्तकः शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिकौ ।वैतंसिकः कौटिकश्च मांसिकश्च समं त्रयम् ॥
पक्षियों का शिकारी (बहेलिया) — जीवान्तक, शाकुनिक। जाल से (पशु) पकड़ने वाला — वागुरिक, जालिक। मांस बेचने वाला — वैतंसिक, कौटिक, मांसिक।
अमरकोश २.१०.४० — शूद्रवर्गः
गन्धोत्तमाप्रसन्नेराकादम्बर्यः परिस्रुता ।मदिरा कश्यमद्ये चाप्यवदंशस्तु भक्षणम् ॥
मदिरा के और नाम — गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, इरा, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य, मद्य। (मद्य के साथ) खाया जाने वाला चटपटा पदार्थ — अवदंश।
अमरकोश २.१०.४५ — शूद्रवर्गः
द्यूतोऽस्त्रियामक्षवती कैतवं पण इत्यपि ।पणोऽक्षेषु ग्लहोऽक्षास्तु देवनाः पाशकाश्च ते ॥
जुआ — द्यूत (पुं॰/नपुं॰), अक्षवती, कैतव, पण। जुए का दाँव — ग्लह। पासे — अक्ष, देवन, पाशक।
अमरकोश ३.१.३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सुकृती पुण्यवान्धन्यो महेच्छस्तु महाशयः ।हृदयालुः सुहृदयो महोत्साहो महोद्यमः ॥
पुण्यात्मा/भाग्यशाली — सुकृती, पुण्यवान्, धन्य। उदार/ऊँचे विचार वाला — महेच्छ, महाशय। सहृदय — हृदयालु, सुहृदय। बड़े उत्साह वाला — महोत्साह, महोद्यम।
अमरकोश ३.१.३० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्यात्सान्द्रस्निग्धस्तु मेदुरः ।ज्ञाता तु विदुरो विन्दुर्विकासी तु विकस्वरः ॥
हटाने/तिरस्कार करने वाला — निराकरिष्णु, क्षिप्नु। घना और चिकना — सान्द्रस्निग्ध, मेदुर। जानने वाला — ज्ञाता, विदुर, विन्दु। खिलने वाला — विकासी, विकस्वर।
अमरकोश ३.१.६१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्त्रियां मात्रा त्रुटिः पुंसि लवलेशकणाणवः ।अत्यल्पेऽल्पिष्ठमल्पीयः कनीयोऽणीय इत्यपि ॥
थोड़ा अंश — मात्रा, त्रुटि (स्त्री॰); लव, लेश, कण, अणु (पुं॰)। अत्यन्त अल्प — अल्पिष्ठ, अल्पीयस्, कनीयस्, अणीयस्।
अमरकोश ३.१.६२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यमदभ्रं बहुलं बहु ।पुरुहूः पुरु भूयिष्ठं स्फारं भूयश्च भूरि च ॥
बहुत/प्रचुर — प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु, पुरुहू, पुरु, भूयिष्ठ, स्फार, भूयस्, भूरि।
अमरकोश ३.१.१०५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
त्रातं त्राणं रक्षितमवितं गोपायितं च गुप्तं च ।अवगणितमवमतावज्ञातेऽवमानितं च परिभूते ॥
रक्षा किया हुआ — त्रात, त्राण, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त। अपमानित — अवगणित, अवमत, अवज्ञात, अवमानित, परिभूत।
अमरकोश ३.२.२० — सङ्कीर्णवर्गः
निर्वेश उपभोगः स्यात्परिसर्पः परिक्रिया ।विधुरं तु प्रविश्लेषेऽभिप्रायश्छन्द आशयः ॥
उपभोग — निर्वेश, उपभोग। (सेवकों आदि से) घेरना — परिसर्प, परिक्रिया। वियोग — विधुर, प्रविश्लेष। आशय — अभिप्राय, छन्द, आशय।
अमरकोश ३.३.५६ — नानार्थवर्गः
ग्रामणीर्नापिते पुंसि श्रेष्ठे ग्रामाधिपे त्रिषु ।ऊर्णा मेषादिलोम्नि स्यादावर्ते चान्तरा भ्रुवोः ॥
ग्रामणी — नाई (पुं॰); श्रेष्ठ, गाँव का मुखिया (तीनों लिङ्ग)। ऊर्णा — भेड़ आदि का ऊन, भौंहों के बीच का (रोम) भँवर।
अमरकोश ३.३.६६ — नानार्थवर्गः
हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे मरुतौ पवनामरौ ।यन्ता हस्तिपके सूते भर्ता धातरि पोष्टरि ॥
हस्त — हाथ, हस्त नक्षत्र (और एक माप)। मरुत् — वायु, देवता। यन्ता — महावत, सारथि। भर्ता — धारण करने वाला (विधाता), पालक (और पति)।
अमरकोश ३.३.७२ — नानार्थवर्गः
श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः ।इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥
धातु — कफ आदि (तीन दोष), रस-रक्त आदि (सात शारीरिक धातुएँ), पंच महाभूत, उनके गुण (शब्द आदि), इन्द्रियाँ, पत्थर के विकार (सोना आदि खनिज), शब्दों के मूल (क्रिया-धातु)।
अमरकोश ३.३.८४ — नानार्थवर्गः
श्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतम् ।अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवानपेक्षि च ॥
श्रुत — शास्त्र, सुना/निश्चित किया हुआ। कृत — सत्ययुग, पर्याप्त (पूरा)। अत्याहित — बड़ा भय (संकट), प्राणों की परवाह किये बिना किया साहसिक कर्म।
अमरकोश ३.३.८५ — नानार्थवर्गः
युक्ते क्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतीते समे त्रिषु ।वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिष्वतीते दृढनिस्तले ॥
भूत — योग्य, पृथ्वी आदि महाभूत, सत्य, प्राणी; बीता हुआ, समान (तीनों लिङ्ग)। वृत्त — पद्य (छन्द), चरित्र; बीता, दृढ़, गोल (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१२९ — नानार्थवर्गः
तिथिभेदे क्षणे पर्व वर्त्म नेत्रच्छदेऽध्वनि ।अकार्यगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रते ॥
पर्व — विशेष तिथि (पूर्णिमा आदि), उत्सव (और गाँठ, अध्याय)। वर्त्म — पलक, मार्ग। कौपीन — अनुचित कर्म, गुप्तांग (लंगोटी)। मैथुन — संगति (जोड़ा), रति।
अमरकोश ३.३.१३० — नानार्थवर्गः
प्रधानं परमात्मा धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः ।प्रसूनं पुष्पफलयोर्निधनं कुलनाशयोः ॥
प्रधान — परमात्मा (सांख्य की प्रकृति), बुद्धि (और मुख्य)। प्रज्ञान — बुद्धि, चिह्न। प्रसून — फूल, फल। निधन — कुल, मृत्यु।
अमरकोश ३.३.१४४ — नानार्थवर्गः
स्याद्भेर्यां दुन्दुभिः पुंसि स्यादक्षे दुन्दुभिः स्त्रियाम् ।स्यान्महारजते क्लीबं कुसुम्भं करके पुमान् ॥
दुन्दुभि — नगाड़ा (पुं॰); पासा (स्त्री॰)। कुसुम्भ — केसर/कुसुम (नपुं॰); कमण्डलु (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.१८० — नानार्थवर्गः
दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम् ।महारण्ये दुर्गपथे कान्तारं पुन्नपुंसकम् ॥
दुरोदर — जुआरी (पुं॰); दाँव, जुआ (नपुं॰)। कान्तार (पुं॰/नपुं॰) — घना जंगल, दुर्गम मार्ग।
अमरकोश ३.३.२०० — नानार्थवर्गः
स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ ।उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः ॥
मधुर — स्वादिष्ट, प्रिय। क्रूर — कठोर, निर्दय। उदार — दानी, महान्। इतर — अन्य, नीच।
अमरकोश ३.५.३१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
राजसूयं वाजपेयं गद्यपद्ये कृतौ कवेः ।माणिक्यभाष्यसिन्दूरचीरचीवरपिञ्जरम् ॥
(नपुंसक —) राजसूय, वाजपेय (यज्ञ), कवि की रचना के अर्थ में गद्य और पद्य, माणिक्य, भाष्य, सिन्दूर, चीर (वस्त्र), चीवर (भिक्षु-वस्त्र), पिंजर —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें