📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "माच" के १३ परिणाम
अमरकोश १.१.४४ — स्वर्गवर्गः
विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा ।अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ॥
विभूति, भूति और ऐश्वर्य — ये अणिमा आदि आठ प्रकार की (सिद्धियों) के नाम हैं; (वे हैं) अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा —
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश २.४.१४६ — वनौषधिवर्गः
अव्यथातिचरा पद्मा चारटी पद्मचारिणी ।काम्पिल्यः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनीत्यपि ॥
स्थल-कमलिनी (पद्मचारिणी) के नाम — अव्यथा, अतिचरा, पद्मा, चारटी, पद्मचारिणी। कबीला (कम्पिल्लक) के नाम — काम्पिल्य, कर्कश, चन्द्र, रक्तांग, रोचनी।
अमरकोश २.४.१५१ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेनप्रिया गृष्टिर्वाराही बदरेत्यपि ।मार्कवो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी ॥
वाराहीकन्द के नाम — विष्वक्सेनप्रिया, गृष्टि, वाराही, बदरा। भृंगराज के नाम — मार्कव, भृंगराज। मकोय के नाम — काकमाची, वायसी।
अमरकोश २.६.५१ — मनुष्यवर्गः
स्त्री रुग्रुजा चोपतापरोगव्याधिगदामयाः ।क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च प्रतिश्यायस्तु पीनसः ॥
रोग — रुज्, रुजा (स्त्री॰), उपताप, रोग, व्याधि, गद, आमय। क्षय रोग (TB) — क्षय, शोष, यक्ष्मा। जुकाम — प्रतिश्याय, पीनस।
अमरकोश २.६.११६ — मनुष्यवर्गः
पटच्चरं जीर्णवस्त्रं समौ नक्तककर्पटौ ।वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम् ॥
फटा-पुराना वस्त्र — पटच्चर, जीर्णवस्त्र। चिथड़ा — नक्तक, कर्पट। वस्त्र — वस्त्र, आच्छादन, वासस्, चैल, वसन, अंशुक।
अमरकोश २.८.७८ — क्षत्रियवर्गः
ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनानीकिनी चमूः ।वरूथिनी बलं सैन्यं चक्रं चानीकमस्त्रियाम् ॥
सेना के नाम — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, चमू, वरूथिनी, बल, सैन्य, चक्र, अनीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.१.४६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
शिश्विदानोऽकृष्णकर्मा चपलश्चिकुरः समौ ।दोषैकदृक्पुरोभागी निकृतस्त्वनृजुः शठः ॥
पुण्यकर्मा (निर्दोष कर्म वाला) — शिश्विदान, अकृष्णकर्मा। चंचल (बिना सोचे करने वाला) — चपल, चिकुर। केवल दोष देखने वाला — दोषैकदृक्, पुरोभागी। कुटिल — निकृत, अनृजु, शठ।
अमरकोश ३.३.६० — नानार्थवर्गः
विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीबे खरे त्रिषु ।प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु ॥
तीक्ष्ण (नपुं॰) — विष, युद्ध/हत्या, लोहा; तेज़/तीखा (तीनों लिङ्ग)। प्रमाण — कारण, मर्यादा, शास्त्र, परिमाण (माप), प्रमाता (सत्यवादी व्यक्ति)।
अमरकोश ३.३.७० — नानार्थवर्गः
क्षत्ता स्यात्सारथौ द्वाःस्थे क्षत्रियायां च शूद्रजे ।वृत्तान्तः स्यात्प्रकरणे प्रकारे कार्त्स्न्यवार्तयोः ॥
क्षत्ता — सारथि, द्वारपाल, क्षत्रिया माता से शूद्र का पुत्र। वृत्तान्त — प्रसंग, प्रकार, सम्पूर्णता, समाचार।
अमरकोश ३.३.८२ — नानार्थवर्गः
बृहती क्षुद्रवार्ताकी छन्दोभेदे महत्यपि ।वासिता स्त्री करिण्योश्च वार्ता वृत्तौ जनश्रुतौ ॥
बृहती — कटेरी (छोटा बैंगन), एक छन्द (36 अक्षर), बड़ी। वासिता — स्त्री, हथिनी। वार्ता — जीविका (कृषि-व्यापार), लोक-चर्चा (समाचार)।
अमरकोश ३.३.१३८ — नानार्थवर्गः
बाष्पमूष्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम् ।तल्पं शय्याट्टदारेषु स्तम्बेऽपि विटपोऽस्त्रियाम् ॥
बाष्प — भाप (गर्मी), आँसू। कशिपु — अन्न, वस्त्र (बिछौना)। तल्प — शय्या, अटारी, पत्नी। विटप (पुं॰/नपुं॰) — झाड़ी/गुच्छा भी (शाखा/वृक्ष भी)।
अमरकोश ३.३.१८९ — नानार्थवर्गः
मुखाग्रे क्रोडहलयोः पोत्रं गोत्रं तु नाम्नि च ।सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च ॥
पोत्र — सूअर का थूथन, हल (का फाल)। गोत्र — नाम भी (वंश, पर्वत भी)। सत्र — आवरण, यज्ञ (लम्बा), सदा का दान (सदावर्त), वन।