🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:08:19 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "माष" के ११ परिणाम

अमरकोश १.१.४८ — स्वर्गवर्गः
अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः ।कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥
गणेश के और नाम — एकदन्त, हेरम्ब, लम्बोदर, गजानन। कार्तिकेय के नाम — कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मा, षडानन।
अमरकोश १.५.१८ — धीवर्गः
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे ।गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति ॥
चितकबरे (अनेक रंगों वाले) के नाम — चित्र, किर्मीर, कल्माष, शबल, एत, कर्बुर। शुक्ल आदि रंग-वाचक शब्द गुण (रंग) के अर्थ में पुंलिङ्ग हैं, और रंग वाली वस्तु के अर्थ में उस वस्तु के लिङ्ग के अनुसार।
अमरकोश २.४.१३८ — वनौषधिवर्गः
पटुपर्णी हैमवती स्वर्णक्षीरी हिमावती ।हयपुच्छी तु काम्बोजी माषपर्णी महासहा ॥
सत्यानाशी/स्वर्णक्षीरी के नाम — पटुपर्णी, हैमवती, स्वर्णक्षीरी, हिमावती। माषपर्णी (जंगली उड़द) — हयपुच्छी, काम्बोजी, माषपर्णी, महासहा।
अमरकोश २.९.७ — वैश्यवर्गः
यव्यं यवक्यं षष्टिक्यं यवादिभवनं हि यत् ।तिल्यं तैलीनवन्माषोमाणुभङ्गा द्विरूपता ॥
जौ आदि उगने वाले खेत — यव्य (जौ), यवक्य (यवक), षष्टिक्य (साठी धान)। तिल का खेत — तिल्य, तैलीन। उड़द, अलसी, अणु (धान-भेद) और भाँग के खेतों के भी दो-दो रूप होते हैं (माष्य-माषीण आदि)।
अमरकोश २.९.१९ — वैश्यवर्गः
स्याद्यावकस्तु कुल्माषश्चणको हरिमन्थकः ।द्वौ तिले तिलपेजश्च तिलपिञ्जश्च निष्फले ॥
अधपका जौ/घुघरी — यावक, कुल्माष। चना — चणक, हरिमन्थक। तेल-रहित (खोखले) तिल — तिलपेज, तिलपिंज।
अमरकोश २.९.२४ — वैश्यवर्गः
ऋद्धमावसितं धान्यं पूतं तु बहुलीकृतम् ।माषादयः शमीधान्ये शूकधान्ये यवादयः ॥
(भूसा अलग करके) ढेर किया अनाज — ऋद्ध, आवसित। (हवा में) ओसाया हुआ साफ़ अनाज — पूत, बहुलीकृत। उड़द आदि — फली वाले अनाज (शमीधान्य); जौ आदि — सींकुर वाले अनाज (शूकधान्य)।
अमरकोश २.९.३९ — वैश्यवर्गः
स्त्रीनपुंसकयोर्विश्वं नागरं विश्वभेषजम् ।आरनालकसौवीरकुल्माषाभिषुतानि च ॥
सोंठ के और नाम — विश्व (स्त्री॰/नपुं॰), नागर, विश्वभेषज। काँजी — आरनालक, सौवीर, कुल्माष, अभिषुत —
अमरकोश २.९.८५ — वैश्यवर्गः
यौतवं द्रुवयं पाय्यमिति मानार्थकं त्रयम् ।मानं तुलाङ्गुलिप्रस्थैर्गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः ॥
माप — यौतव (तौल), द्रुवय (लम्बाई), पाय्य (आयतन) — ये तीन माप के अर्थ में हैं। माप तराज़ू, अंगुल और प्रस्थ से होता है। पाँच गुंजा (रत्ती) — एक माषक।
अमरकोश २.९.८६ — वैश्यवर्गः
ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् ।सुवर्णबिस्तौ हेम्नोऽक्षे कुरुबिस्तस्तु तत्पले ॥
सोलह माषक — अक्ष, कर्ष (पुं॰/नपुं॰)। चार कर्ष — पल। सोने का एक कर्ष — सुवर्ण, बिस्त। सोने का एक पल — कुरुबिस्त।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.२१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
वेतालभल्लमल्लाश्च पुराडाशोऽपि पट्टिशः ।कुल्माषो रभसश्चैव सकटाहः पतद्रहः ॥
(पुल्लिंग —) वेताल, भल्ल (भाला), मल्ल (पहलवान), पुरोडाश (यज्ञ की रोटी), पट्टिश (एक शस्त्र), कुल्माष, रभस (वेग), कटाह (कड़ाह) सहित पतद्ग्रह (पीकदान)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें