📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "मित्र" के १७ परिणाम
अमरकोश १.१.६३ — स्वर्गवर्गः
घृताची मेनका रम्भा उर्वशी च तिलोत्तमा ।सुकेशीमञ्जुघोषाद्याः कथ्यम्तेऽप्सरसो बुधैः ॥
घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी, तिलोत्तमा, सुकेशी, मंजुघोषा आदि — विद्वानों द्वारा अप्सराएँ कही जाती हैं।
अमरकोश १.१.६६ — स्वर्गवर्गः
आश्रयाशो बृहद्भानुः कृशानुः पावकोऽनलः ।रोहिताश्वो वायुसखः शिखावानाशुशुक्षणिः ॥
अग्नि के और नाम — आश्रयाश, बृहद्भानु, कृशानु, पावक, अनल, रोहिताश्व, वायुसख, शिखावान्, आशुशुक्षणि।
अमरकोश १.१.८३ — स्वर्गवर्गः
कुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड्गुह्यकेश्वरः ।मनुष्यधर्मा धनदो राजराजो धनाधिपः ॥
कुबेर के नाम — कुबेर, त्र्यम्बकसख, यक्षराज, गुह्यकेश्वर, मनुष्यधर्मा, धनद, राजराज, धनाधिप।
अमरकोश १.३.१५ — दिग्वर्गः
अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि च ।हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः ॥
आवरण के और नाम — अपिधान, तिरोधान, पिधान, आच्छादन। चन्द्रमा के नाम — हिमांशु, चन्द्रमा, चन्द्र, इन्दु, कुमुदबान्धव।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.७.३४ — नाट्यवर्गः
द्रवकेलिपरीहासाः क्रीडा लीला च नर्म च ।व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च क्रीडा खेला च कूर्दनम् ॥
हँसी-खेल के नाम — द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्म। बहाना — व्याज, अपदेश, लक्ष्य। खेल-कूद — क्रीडा, खेला, कूर्दन।
अमरकोश २.७.३९ — ब्रह्मवर्गः
प्राचेतसश्चादिकविः स्यान्मैत्रावरुणिश्च सः ।वाल्मीकिश्चाथ गाधेयो विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥
वाल्मीकि के नाम — प्राचेतस, आदिकवि, मैत्रावरुणि, वाल्मीकि। विश्वामित्र के नाम — गाधेय, विश्वामित्र, कौशिक।
अमरकोश २.८.९ — क्षत्रियवर्गः
शण्ढो वर्षवरस्तुल्यौ सेवकार्थ्यनुजीविनः ।विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम् ॥
अन्तःपुर के नपुंसक सेवक — शण्ढ, वर्षवर। सेवक — सेवक, अर्थी, अनुजीवी। अपने राज्य से सटा राजा — शत्रु (स्वाभाविक); उसके आगे का (शत्रु का पड़ोसी) — मित्र।
अमरकोश २.८.११ — क्षत्रियवर्गः
द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः ।अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः ॥
शत्रु के और नाम — द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, पर, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी।
अमरकोश २.८.१२ — क्षत्रियवर्गः
वयस्यः स्निग्धः सवया अथ मित्रं सखा सुहृत् ।सख्यं साप्तपदीनं स्यादनुरोधोऽनुवर्तनम् ॥
समवयस्क साथी — वयस्य, स्निग्ध, सवयस्। मित्र — मित्र, सखा, सुहृद्। मित्रता — सख्य, साप्तपदीन। अनुसरण — अनुरोध, अनुवर्तन।
अमरकोश २.८.१७ — क्षत्रियवर्गः
अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि ।स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ॥
यात्री — अध्वनीन, अध्वग, अध्वन्य, पान्थ, पथिक। स्वामी (राजा), अमात्य, मित्र, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और सेना —
अमरकोश २.८.७५ — क्षत्रियवर्गः
सोऽभ्यमित्रोऽभ्यमित्रीयोऽप्यभ्यमित्रीण इत्यपि ।ऊर्जस्वलः स्यादूर्जस्वी य ऊर्जातिशयान्वितः ॥
शत्रु के सामने डटकर जाने वाला — अभ्यमित्र्य, अभ्यमित्रीय, अभ्यमित्रीण। अत्यधिक बल वाला — ऊर्जस्वल, ऊर्जस्वी।
अमरकोश २.१०.२० — शूद्रवर्गः
निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुक्कसाः ।भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥
चाण्डाल के और नाम — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस। किरात, शबर, पुलिन्द — ये वनवासी (म्लेच्छ) जातियों के भेद हैं।
अमरकोश ३.३.१० — नानार्थवर्गः
महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः ।रुक्तापशङ्कास्वातङ्कः स्वल्पेऽपि क्षुल्लकस्त्रिषु ॥
कौशिक — इन्द्र, गुग्गुल, उल्लू, सँपेरा। आतंक — रोग, सन्ताप, शंका। क्षुल्लक — छोटा/थोड़ा (तीनों लिङ्ग; नीच भी)।
अमरकोश ३.३.९८ — नानार्थवर्गः
आरावे रुदिते त्रातर्याक्रन्दो दारुणे रणे ।स्यात्प्रसादोऽनुरागेऽपि सूदः स्याद्व्यञ्जनेऽपि च ॥
आक्रन्द — चीख़कर रोना, रक्षक (मित्र राजा), भयंकर युद्ध। प्रसाद — प्रेम भी (कृपा, प्रसन्नता भी)। सूद — व्यंजन भी (रसोइया भी)।
अमरकोश ३.३.१७५ — नानार्थवर्गः
कर्बुरेऽथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु सङ्गरः ।वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रो मित्रो रवावपि ॥
(शार — चितकबरा)। संगर — प्रतिज्ञा, युद्ध, समझौता, विपत्ति। मन्त्र — वेद का भाग, गुप्त मन्त्रणा। मित्र — सूर्य भी (पुं॰; सखा — नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२४५ — नानार्थवर्गः
ज्वालाभासौ न पुंस्यर्चिर्ज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु ।पापापराधयोरागः खगबाल्यादिनोर्वयः ॥
अर्चिस् (स्त्री॰/नपुं॰) — लपट, प्रकाश। ज्योति — नक्षत्र, प्रकाश, दृष्टि। आगस् — पाप, अपराध। वयस् — पक्षी, आयु (बचपन आदि)।