📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "मीन" के ११ परिणाम
अमरकोश १.१.२७ — स्वर्गवर्गः
मदनो मन्मथो मारः प्रद्युम्नो मीनकेतनः ।कन्दर्पो दर्पकोऽनङ्गः कामः पञ्चशरः स्मरः ॥
कामदेव के नाम — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग, काम, पञ्चशर, स्मर।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३२ — स्वर्गवर्गः
इन्दिरा लोकमाता मा क्षीरोदतनया रमा ।भार्गवी लोकजननी क्षीरसागरकन्यका ॥
लक्ष्मी के और नाम — इन्दिरा, लोकमाता, मा, क्षीरोदतनया, रमा, भार्गवी, लोकजननी, क्षीरसागरकन्यका।
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश १.१०.१७ — वारिवर्गः
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः ।विसारः शकुली चाथ गडकः शकुलार्भकः ॥
मछली के नाम — पृथुरोमा, झष, मत्स्य, मीन, वैसारिण, अण्डज, विसार, शकुली। (मछली-विशेष) गडक, शकुलार्भक।
अमरकोश १.१०.१८ — वारिवर्गः
सहस्रदंष्ट्रः पाठीन उलूपी शिशुकः समौ ।नलमीनश्चिलिचिमः प्रोष्ठी तु शफरीद्वयोः ॥
बहुत दाँतों वाली मछली — सहस्रदंष्ट्र, पाठीन; शिशुमार जैसी मछली — उलूपी, शिशुक; नरकट में रहने वाली मछली — नलमीन, चिलिचिम; छोटी चमकीली मछली — प्रोष्ठी, शफरी (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.११० — वनौषधिवर्गः
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्टी च या सिता ।अन्या क्षीरविदारी स्यान्महाश्वेतर्क्षगन्धिका ॥
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम — विदारी, क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्टी, सिता। दूसरी (बड़ी) — क्षीरविदारी, महाश्वेता, ऋक्षगन्धिका।
अमरकोश २.८.५० — क्षत्रियवर्गः
पुच्छोऽस्त्री लूमलाङ्गूले वालहस्तश्च वालधिः ।त्रिषूपावृत्तलुठितौ परावृत्ते मुहुर्भुवि ॥
पूँछ — पुच्छ (पुं॰/नपुं॰), लूम, लांगूल। बालों वाली पूँछ — वालहस्त, वालधि। (थककर) बार-बार ज़मीन पर लोटने वाला घोड़ा — उपावृत्त, लुठित (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.७६ — क्षत्रियवर्गः
स्यादुरस्वानुरसिलो रथिरो रथिको रथी ।कामङ्गाम्यनुकामीनो ह्यत्यन्तीनस्तथा भृशम् ॥
चौड़ी छाती वाला — उरस्वान्, उरसिल। रथ वाला — रथिर, रथिक, रथी। इच्छानुसार चलने वाला — कामंगामी, अनुकामीन। बहुत अधिक चलने वाला — अत्यन्तीन।
अमरकोश २.९.७३ — वैश्यवर्गः
द्रोणक्षीरा द्रोणदुग्धा धेनुष्या बन्धके स्थिता ।समांसमीना सा यैव प्रतिवर्षं प्रसूयते ॥
एक द्रोण (लगभग 10 सेर) दूध देने वाली — द्रोणक्षीरा, द्रोणदुग्धा। (ऋण के बदले) गिरवी रखी गाय — धेनुष्या। हर वर्ष ब्याने वाली — समांसमीना।
अमरकोश ३.३.१७ — नानार्थवर्गः
स्याद्दाम्भिकः कौक्कुटिको यश्चादूरेरितेक्षणः ।ललाटिकः प्रभोर्भालदर्शी कार्याक्षमश्च यः ॥
कौक्कुटिक — दम्भी, और पास ही (ज़मीन पर) नज़र गड़ाकर चलने वाला (पाखण्डी)। ललाटिक — स्वामी का मुँह (माथा) देखने वाला चाटुकार, और काम में असमर्थ।