🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:26:14 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "मुद" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.३२ — स्वर्गवर्गः
इन्दिरा लोकमाता मा क्षीरोदतनया रमा ।भार्गवी लोकजननी क्षीरसागरकन्यका ॥
लक्ष्मी के और नाम — इन्दिरा, लोकमाता, मा, क्षीरोदतनया, रमा, भार्गवी, लोकजननी, क्षीरसागरकन्यका।
अमरकोश १.१.३३ — स्वर्गवर्गः
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनम् ।कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥
लक्ष्मीपति (विष्णु) का शंख पाञ्चजन्य, चक्र सुदर्शन, गदा कौमोदकी, खड्ग नन्दक और मणि कौस्तुभ है।
अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.१.६८ — स्वर्गवर्गः
शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः ।वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्चिर्हेतिः शिखा स्त्रियाम् ॥
अग्नि के और नाम — शुचि, अप्पित्त। समुद्र की अग्नि के नाम — और्व, वाडव, वडवानल। अग्नि की लपट के नाम — ज्वाला, कीला (पुं॰/स्त्री॰), अर्चि, हेति, शिखा (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.३.२ — दिग्वर्गः
उत्तरा दिगुदीची स्याद्दिश्यं तु त्रिषु दिग्भवे ।अवाग्भवमवाचीनमुदीचीनमुदग्भवम् ॥
उत्तर दिशा 'उदीची' है। दिशा में उत्पन्न वस्तु 'दिश्य' (तीनों लिङ्गों में); दक्षिण में उत्पन्न 'अवाचीन', उत्तर में उत्पन्न 'उदीचीन' कहलाती है।
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.६ — दिग्वर्गः
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ।करिण्योऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् ॥
(ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन,) पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक — ये (आठ) दिग्गज हैं। उनकी हथिनियाँ क्रमशः अभ्रमु, कपिला, पिंगला, अनुपमा —
अमरकोश १.३.९ — दिग्वर्गः
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ।घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः ॥
बादल के और नाम — धाराधर, जलधर, तडित्वान्, वारिद, अम्बुभृत्, घन, जीमूत, मुदिर, जलमुच्, धूमयोनि।
अमरकोश १.३.१५ — दिग्वर्गः
अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि च ।हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः ॥
आवरण के और नाम — अपिधान, तिरोधान, पिधान, आच्छादन। चन्द्रमा के नाम — हिमांशु, चन्द्रमा, चन्द्र, इन्दु, कुमुदबान्धव।
अमरकोश १.३.१६ — दिग्वर्गः
विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोषधीशो निशापतिः ।अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः ॥
चन्द्रमा के और नाम — विधु, सुधांशु, शुभ्रांशु, ओषधीश, निशापति, अब्ज, जैवातृक, सोम, ग्लौ, मृगांक, कलानिधि।
अमरकोश १.३.१८ — दिग्वर्गः
भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके ।चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस्तु प्रसन्नता ॥
टुकड़े के नाम — भित्त, शकल, खण्ड, अर्ध (पुं॰)। ठीक आधे भाग को 'अर्धम्' (नपुं॰) कहते हैं। चाँदनी — चन्द्रिका, कौमुदी, ज्योत्स्ना। निर्मलता — प्रसाद, प्रसन्नता।
अमरकोश १.३.२२ — दिग्वर्गः
ध्रुव औत्तानपादिः स्यादगस्त्यः कुम्भसम्भवः ।मैत्रावरुणिरस्यैव लोपामुद्रा सधर्मिणी ॥
ध्रुव (तारा) को 'औत्तानपादि' भी कहते हैं। अगस्त्य के नाम — अगस्त्य, कुम्भसम्भव, मैत्रावरुणि; और इनकी पत्नी लोपामुद्रा है।
अमरकोश १.३.२९ — दिग्वर्गः
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः ।राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेषवृषादयः ॥
मरीचि, अत्रि आदि सप्तर्षि 'चित्रशिखण्डी' कहलाते हैं। राशियों का उदय 'लग्न' कहलाता है, और वे (राशियाँ) मेष, वृष आदि हैं।
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.४.२८ — कालवर्गः
शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च ।मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ ॥
'शस्त' भी शुभ का नाम है। पाप, पुण्य, सुख आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं। श्रेष्ठता-वाचक — मतल्लिका, मचर्चिका, प्रकाण्ड, उद्ध, तल्लज —
अमरकोश १.६.४ — शब्दादिवर्गः
शिक्षेत्यादि श्रुतेरङ्गमोङ्कार प्रणवौ समौ ।इतिहासः पुरावृत्तमुदात्ताद्यास्त्रयः स्वराः ॥
शिक्षा आदि (छह) वेद के अंग (वेदांग) हैं। ओंकार और प्रणव समानार्थक हैं। प्राचीन घटनाओं का वर्णन — इतिहास, पुरावृत्त। उदात्त आदि तीन (वैदिक) स्वर हैं।
अमरकोश १.७.६ — नाट्यवर्गः
चतुर्विधमिदं वाद्यं वादित्रातोद्यनामकम् ।मृदङ्गा मुरजा भेदास्त्वङ्क्यालिङ्ग्योर्ध्वकास्त्रयः ॥
यह चार प्रकार का वाद्य 'वाद्य', 'वादित्र', 'आतोद्य' कहलाता है। मृदंग के नाम — मृदंग, मुरज; इसके तीन भेद हैं — अंक्य (गोद में रखकर), आलिंग्य (आलिंगन करके) और ऊर्ध्वक (खड़ा करके बजाया जाने वाला)।
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश १.८.११ — पातालभोगिवर्गः
समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् ।पुंसि क्लीबे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥
केंचुली — कंचुक, निर्मोक (समानार्थक)। विष के नाम — क्ष्वेड, गरल, विष। काकोल, कालकूट, हलाहल (पुं॰ और नपुं॰) —
अमरकोश १.१०.१ — वारिवर्गः
समुद्रोऽब्धिरकूपारः पारावारः सरित्पतिः ।उदन्वानुदधिः सिन्धुः सरस्वान्सागरोऽर्णवः ॥
समुद्र के नाम — समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वान्, उदधि, सिन्धु, सरस्वान्, सागर, अर्णव।
अमरकोश १.१०.२ — वारिवर्गः
रत्नाकरो जलनिधिर्यादःपतिरपाम्पतिः ।तस्य प्रभेदाः क्षीरोदो लवणोदस्तथापरे ॥
समुद्र के और नाम — रत्नाकर, जलनिधि, यादःपति, अपांपति। उसके भेद — क्षीरोद (दूध का सागर), लवणोद (खारा सागर) तथा अन्य।
अमरकोश १.१०.४ — वारिवर्गः
कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् ।अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम् ॥
जल के और नाम — कबन्ध, उदक, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय, पानीय, नीर, क्षीर, अम्बु, शम्बर।
अमरकोश १.१०.८ — वारिवर्गः
पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं तदन्तरम् ।द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् ॥
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है; दोनों किनारों के बीच का भाग 'पात्र'। जल के बीच का स्थल-भाग — द्वीप (पुं॰/नपुं॰), अन्तरीप।
अमरकोश १.१०.१२ — वारिवर्गः
सांयात्रिकः पोतवणिक्कर्णधारस्तु नाविकः ।नियामकाः पोतवाहाः कूपको गुणवृक्षकः ॥
जहाज़ से व्यापार करने वाला — सांयात्रिक, पोतवणिज्; मल्लाह — कर्णधार, नाविक; जहाज़ चलाने वाले — नियामक, पोतवाह; नाव का मस्तूल — कूपक, गुणवृक्षक।
अमरकोश १.१०.३७ — वारिवर्गः
सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसंध्यकम् ।स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च ॥
सफ़ेद सुगन्धित कमल — सौगन्धिक, कल्हार; लाल कुमुद — हल्लक, रक्तसन्ध्यक; कुवलय — उत्पल, कुवलय; नीलकमल — नीलाम्बुजन्म —
अमरकोश १.१०.३८ — वारिवर्गः
इन्दीवरं च नीलेऽस्मिन्सिते कुमुदकैरवे ।शालूकमेषां कन्दः स्याद्वारिपर्णी तु कुम्भिका ॥
नीलकमल 'इन्दीवर' भी कहलाता है; सफ़ेद (कुमुद) — कुमुद, कैरव; इनकी जड़ (कन्द) — शालूक; जलकुम्भी — वारिपर्णी, कुम्भिका।
अमरकोश १.१०.३९ — वारिवर्गः
जलनीली तु शेवालं शैवलोऽथ कुमुद्वती ।कुमुदिन्यां नलिन्यां तु बिसिनीपद्मिनीमुखाः ॥
सेवार (काई) — जलनीली, शैवाल, शैवल; कुमुदों वाला स्थान — कुमुद्वती, कुमुदिनी; कमलों का समूह/लता — नलिनी, बिसिनी, पद्मिनी आदि।
अमरकोश २.१.४ — भूमिवर्गः
विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा ।भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा ॥
पृथ्वी के और नाम — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा, जगती, सागराम्बरा।
अमरकोश २.१.७ — भूमिवर्गः
त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत् ।लोकोऽयं भारतं वर्षं शरावत्यास्तु योऽवधेः ॥
लोक/संसार के नाम — जगती, लोक, विष्टप, भुवन, जगत्। शरावती नदी की सीमा से (समुद्र तक) यह लोक 'भारतवर्ष' कहलाता है।
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.४.४० — वनौषधिवर्गः
तिलकः क्षुरकः श्रीमान्समौ पिचुलझावुकौ ।श्रीपर्णिका कुमुदिका कुम्भी कैटर्यकट्फलौ ॥
तिलक वृक्ष के नाम — तिलक, क्षुरक, श्रीमान्। झाऊ — पिचुल, झावुक। कायफल के नाम — श्रीपर्णिका, कुमुदिका, कुम्भी, कैटर्य, कट्फल।
अमरकोश २.४.९२ — वनौषधिवर्गः
रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा ।पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यङ्घ्रिवल्लिका ॥
जवासा के और नाम — रोदनी, कच्छुरा, अनन्ता, समुद्रान्ता, दुरालभा। पिठवन (पृश्निपर्णी) के नाम — पृश्निपर्णी, पृथक्पर्णी, चित्रपर्णी, अंघ्रिवल्लिका —
अमरकोश २.४.११३ — वनौषधिवर्गः
कदली वारणबुसा रम्भा मोचांशुमत्फला ।काष्ठीला मुद्गपर्णी तु काकमुद्गा सहेत्यपि ॥
केले के नाम — कदली, वारणबुसा, रम्भा, मोचा, अंशुमत्फला, काष्ठीला। मुगवन (जंगली मूँग) — मुद्गपर्णी, काकमुद्गा, सहा।
अमरकोश २.४.११६ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी समुद्रान्ता कार्पासी बदरेति च ।भारद्वाजी तु सा वन्या शृङ्गी तु ऋषभो वृषः ॥
कपास के पौधे के नाम — तुण्डिकेरी, समुद्रान्ता, कार्पासी, बदरा; जंगली कपास — भारद्वाजी। ऋषभक औषधि — शृंगी, ऋषभ, वृष।
अमरकोश २.४.१३३ — वनौषधिवर्गः
मरुन्माला तु पिशुना स्पृक्का देवी लता लघुः ।समुद्रान्ता वधूः कोटिवर्षा लङ्कोपिकेत्यपि ॥
असबरग (स्पृक्का) के नाम — मरुन्माला, पिशुना, स्पृक्का, देवी, लता, लघु, समुद्रान्ता, वधू, कोटिवर्षा, लंकोपिका।
अमरकोश २.४.१६९ — वनौषधिवर्गः
घोण्टा तु पूगः क्रमुको गुवाकः खपुरोऽस्य तु ।फलमुद्वेगमेते च हिन्तालसहितास्त्रयः ॥
सुपारी के पेड़ के नाम — घोण्टा, पूग, क्रमुक, गुवाक, खपुर; उसका फल — उद्वेग। ये (ताल, नारियल, सुपारी) और हिन्ताल —
अमरकोश २.५.३८ — सिंहादिवर्गः
कोयष्टिकष्टिट्टिभको वर्तको वर्तिकादयः ।गरुत्पक्षच्छदाः पत्रं पतत्रं च तनूरुहम् ॥
(और भेद —) कोयष्टिक, टिटिहरी (टिट्टिभ), वर्तक, वर्तिका (बटेर) आदि। पंख के नाम — गरुत्, पक्ष, छद, पत्र, पतत्र, तनूरुह।
अमरकोश २.५.४२ — सिंहादिवर्गः
स्तोमौघनिकरव्रातवारसङ्घातसञ्चयाः ।समुदायः समुदयः समवायश्चयो गणः ॥
समूह के और नाम — स्तोम, ओघ, निकर, व्रात, वार, संघात, संचय, समुदाय, समुदय, समवाय, चय, गण।
अमरकोश २.६.४९ — मनुष्यवर्गः
वलिरः केकरे खोडे खञ्जस्त्रिषु जरावराः ।जडुलः कालकः पिप्लुस्तिलकस्तिलकालकः ॥
भेंगी आँख वाला — वलिर, केकर; लँगड़ाकर चलने वाला — खोड, खंज (बुढ़ापे तक के ये सब विशेषण तीनों लिङ्गों में)। शरीर का काला दाग़/मस्सा — जडुल, कालक, पिप्लु। तिल का चिह्न — तिलक, तिलकालक।
अमरकोश २.६.८३ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंस्यङ्गुष्ठः प्रदेशिनी ।मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥
उँगलियाँ — अंगुली, करशाखा। उनके क्रम से नाम — अंगुष्ठ (अँगूठा, पुं॰), प्रदेशिनी (तर्जनी), मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठा।
अमरकोश २.६.८९ — मनुष्यवर्गः
कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि ।कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका ॥
गला — कण्ठ, गल। गर्दन — ग्रीवा, शिरोधि, कन्धरा। तीन रेखाओं वाली (सुन्दर) गर्दन — कम्बुग्रीवा। गर्दन का पिछला उभरा भाग — अवटु, घाटा, कृकाटिका।
अमरकोश २.६.१०९ — मनुष्यवर्गः
साक्षराङ्गुलिमुद्रा स्यात्कङ्कणं करभूषणम् ।स्त्रीकट्यां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा ॥
अक्षर (नाम) खुदी अँगूठी — अंगुलिमुद्रा। कलाई का गहना — कंकण, करभूषण। स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) — मेखला, कांची, सप्तकी, रशना।
अमरकोश २.६.१४० — मनुष्यवर्गः
समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः ।प्रसाधनी कङ्कतिका पिष्टातः पटवासकः ॥
डिब्बा (ढक्कनदार) — समुद्गक, सम्पुटक। पीकदान/उगालदान — प्रतिग्राह, पतद्ग्रह। कंघी — प्रसाधनी, कंकतिका। कपड़ों को सुगन्धित करने का चूर्ण — पिष्टात, पटवासक।
अमरकोश २.७.१५ — ब्रह्मवर्गः
उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्याज्ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः ।यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः ॥
पहली बार (मौलिक) ज्ञान — उपज्ञा। समझ-बूझकर आरम्भ — उपक्रम। यज्ञ — यज्ञ, सव, अध्वर, याग, सप्ततन्तु, मख, क्रतु।
अमरकोश २.८.४६ — क्षत्रियवर्गः
पृष्ठ्यः स्थौरी सितः कर्को रथ्यो वोढा रथस्य यः ।बालः किशोरो वाम्यश्वा वडवा वाडवं गणे ॥
बोझ ढोने वाला घोड़ा — पृष्ठ्य, स्थौरी। सफ़ेद घोड़ा — सित, कर्क। रथ खींचने वाला — रथ्य। बछेड़ा — बाल, किशोर। घोड़ी — वामी, अश्वा, वडवा। घोड़ियों का समूह — वाडव।
अमरकोश २.८.९१ — क्षत्रियवर्गः
द्रुघणो मुद्गरघनौ स्यादीली करवालिका ।भिन्दिपालः सृगस्तुल्यौ परिघः परिघातिनः ॥
मुगदर/हथौड़ा — द्रुघण, मुद्गर, घन। छोटी तलवार — ईली, करवालिका। भिन्दिपाल (पत्थर फेंकने का यन्त्र/भाला) — भिन्दिपाल, सृग। लोहे का मोटा डण्डा — परिघ, परिघातन।
अमरकोश २.८.१०६ — क्षत्रियवर्गः
समुदायः स्त्रियः संयत्समित्याजिसमिद्युधः ।नियुद्धं बाहुयुद्धेऽथ तुमुलं रणसङ्कुले ॥
युद्ध के और नाम — समुदाय; संयत्, समिति, आजि, समित्, युध् (स्त्री॰)। कुश्ती — नियुद्ध, बाहुयुद्ध। घमासान युद्ध — तुमुल, रणसंकुल।
अमरकोश २.९.१८ — वैश्यवर्गः
वनमुद्गे सर्षपे तु द्वौ तन्तुभकदम्बकौ ।सिद्धार्थस्त्वेष धवलो गोधूमः सुमनः समौ ॥
(मोठ) — वनमुद्ग। सरसों — सर्षप, तन्तुभ, कदम्बक। सफ़ेद सरसों — सिद्धार्थ। गेहूँ — गोधूम, सुमन।
अमरकोश २.९.२९ — वैश्यवर्गः
आपूपिकः कान्दविको भक्ष्यकार इमे त्रिषु ।अश्मन्तमुद्धानमधिश्रयणी चुल्लिरन्तिका ॥
पुए-पकवान बनाने वाला (हलवाई) — आपूपिक, कान्दविक, भक्ष्यकार (तीनों लिङ्ग)। चूल्हा — अश्मन्त, उद्धान, अधिश्रयणी, चुल्लि, अन्तिका।
अमरकोश २.९.३२ — वैश्यवर्गः
पिठरः स्थाल्युखा कुण्डं कलशस्तु त्रिषु द्वयोः ।घटः कुटनिपावस्त्री शरावो वर्धमानकः ॥
हाँडी/बटलोई — पिठर, स्थाली, उखा, कुण्ड। घड़ा — कलश (तीनों लिङ्ग), घट, कुट, निप (पुं॰/नपुं॰)। सकोरा/ढकना — शराव, वर्धमानक।
अमरकोश २.९.४२ — वैश्यवर्गः
सामुद्रं यत्तु लवणमक्षीवं वशिरं च तत् ।सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजे ॥
समुद्री नमक — सामुद्र, लवण, अक्षीव, वशिर। सिन्ध का (सेंधा) नमक — सैन्धव (पुं॰/नपुं॰), शीतशिव, माणिमन्थ, सिन्धुज।
अमरकोश २.९.५० — वैश्यवर्गः
मासराचामनिस्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे ।यवागूरुष्णिका श्राणा विलेपी तरला च सा ॥
भात का माँड — मासर, आचाम, निस्राव। (पतली) लपसी/दलिया — यवागू, उष्णिका, श्राणा, विलेपी, तरला।
अमरकोश २.९.५६ — वैश्यवर्गः
सपीतिः स्त्री तुल्यपानं सग्धिः स्त्री सहभोजनम् ।उदन्या तु पिपासा तृट्तर्षो जग्धिस्तु भोजनम् ॥
साथ पीना — सपीति (स्त्री॰), तुल्यपान। साथ भोजन — सग्धि (स्त्री॰), सहभोजन। प्यास — उदन्या, पिपासा, तृष्, तर्ष। भोजन — जग्धि, भोजन।
अमरकोश २.९.७२ — वैश्यवर्गः
चिरप्रसूता बष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका ।सुव्रता सुखसंदोह्या पीनोध्नी पीवरस्तनी ॥
बहुत पहले ब्याई गाय — चिरप्रसूता, बष्कयणी। हाल में ब्याई — धेनु, नवसूतिका। आसानी से दुहने वाली — सुव्रता, सुखसन्दोह्या। भरे थनों वाली — पीनोध्नी, पीवरस्तनी।
अमरकोश २.९.७५ — वैश्यवर्गः
वैशाखमन्थमन्थानमन्थानो मन्थदण्डके ।कुठरो दण्डविष्कम्भो मन्थनी गर्गरी समे ॥
मथानी (रई) — वैशाख, मन्थ, मन्थान, मन्था, मन्थदण्डक। मथानी को थामने का खूँटा — कुठर, दण्डविष्कम्भ। मथने का घड़ा (मटकी) — मन्थनी, गर्गरी।
अमरकोश २.९.१०५ — वैश्यवर्गः
डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः सिन्दूरं नागसंभवम् ।नागसीसकयोगेष्टवप्राणि त्रपु पिञ्चटम् ॥
समुद्र-फेन — डिण्डीर, अब्धिकफ, फेन। सिन्दूर — सिन्दूर, नागसम्भव (सीसे से बना)। सीसा — नाग, सीसक, योगेष्ट, वप्र। राँगा (टिन) — त्रपु, पिच्चट —
अमरकोश २.१०.३९ — शूद्रवर्गः
भरण्यं भरणं मूल्यं निर्वेशः पण इत्यपि ।सुरा हलिप्रिया हाला परिस्रुद्वरुणात्मजा ॥
वेतन के और नाम — भरण्य, भरण, मूल्य, निर्वेश, पण। मदिरा — सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा —
अमरकोश ३.१.७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परीक्षकः कारणिको वरदस्तु समर्धकः ।हर्षमाणो विकुर्वाणः प्रमना हृष्टमानसः ॥
परीक्षा करने वाला — परीक्षक, कारणिक। वर देने वाला — वरद, समर्धक। प्रसन्न-चित्त — हर्षमाण, विकुर्वाण, प्रमना, हृष्टमानस।
अमरकोश ३.१.२३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सोन्मादस्तून्मदिष्णुः स्यादविनीतः समुद्धतः ।मत्ते शौण्डोत्कटक्षीबाः कामुके कमितानुकः ॥
उन्माद वाला — सोन्माद, उन्मदिष्णु। उद्दण्ड — अविनीत, समुद्धत। मतवाला — मत्त, शौण्ड, उत्कट, क्षीब। कामी — कामुक, कमिता, अनुक।
अमरकोश ३.१.३३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्वप्नक्शयालुर्निद्रालुर्निद्राणशयितौ समौ ।पराङ्मुखः पराचीनः स्यादवाङप्यधोमुखः ॥
सोने के स्वभाव वाला — स्वप्नज्, शयालु, निद्रालु। सोया हुआ — निद्राण, शयित। मुँह फेरे हुए — पराङ्मुख, पराचीन। नीचे मुँह वाला — अवाङ्, अधोमुख।
अमरकोश ३.१.५१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः पक्षिसर्पादयोऽण्डजाः ।उद्भिदस्तरुगुल्माद्या उद्भिदुद्भिज्जमुद्भिदम् ॥
कीड़े, मच्छर आदि — स्वेदज (पसीने/नमी से जन्मे)। पक्षी, साँप आदि — अण्डज (अण्डे से)। वृक्ष, झाड़ी आदि — उद्भिद्, उद्भिज्ज, उद्भिद (धरती फोड़कर उगने वाले)।
अमरकोश ३.१.८९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
घ्राणघ्राते दिग्धलिप्ते समुदक्तोद्धृते समे ।वेष्टितं स्याद्वलयितं संवीतं रुद्धमावृतम् ॥
सूँघा हुआ — घ्राण, घ्रात। लेप किया हुआ — दिग्ध, लिप्त। (कुएँ आदि से) निकाला हुआ — समुदक्त, उद्धृत। घेरा/ढका हुआ — वेष्टित, वलयित, संवीत, रुद्ध, आवृत।
अमरकोश ३.१.९४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बद्धे सन्दानितं मूतमुद्दितं सन्दितं सितम् ।निष्पक्वे क्वथितं पाके क्षीराज्यहविषां शृतम् ॥
बँधा हुआ — बद्ध, सन्दानित, मूत, उद्दित, सन्दित, सित। ख़ूब पकाया (उबाला) — निष्पक्व, क्वथित। दूध, घी, हवि का पकाया जाना — शृत।
अमरकोश ३.१.९६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
पुष्टे तु पुषितं सोढे क्षान्तमुद्वान्तमुद्गते ।दान्तस्तु दमिते शान्तः शमिते प्रार्थितेऽर्दितः ॥
पोषित — पुष्ट, पुषित। सहा हुआ — सोढ, क्षान्त। उगला हुआ — उद्गत, उद्वान्त। दबाया/वश में किया — दमित, दान्त। शान्त किया — शमित, शान्त। माँगा हुआ — प्रार्थित, अर्दित।
अमरकोश ३.१.१०२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
हृष्टे मत्तस्तृप्तः प्रह्लन्नः प्रमुदितः प्रीतः ।छिन्नं छातं लूनं कृत्तं दातं दितं छितं वृक्णम् ॥
प्रसन्न — हृष्ट, मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित, प्रीत। काटा हुआ — छिन्न, छात, लून, कृत्त, दात, दित, छित, वृक्ण।
अमरकोश ३.१.१०६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
त्यक्तं हीनं विधुतं समुज्झितं धूतमुत्सृष्टे ।उक्तं भाषितमुदितं जल्पितमाख्यातमभिहितं लपितम् ॥
छोड़ा हुआ — त्यक्त, हीन, विधुत, समुज्झित, धूत, उत्सृष्ट। कहा हुआ — उक्त, भाषित, उदित, जल्पित, आख्यात, अभिहित, लपित।
अमरकोश ३.२.९ — सङ्कीर्णवर्गः
ओषः प्लोषे नयो नाये ज्यानिर्जीर्णौ भ्रमो भ्रमौ ।स्फातिर्वृद्धौ प्रथाख्यातौ स्पृष्टिः पृक्तौ स्नवः स्रवे ॥
जलना — ओष, प्लोष। ले जाना/नीति — नय, नाय। बुढ़ापा/क्षीणता — ज्यानि, जीर्णि। घूमना — भ्रम, भ्रमि। बढ़ना — स्फाति, वृद्धि। प्रसिद्धि — प्रथा, ख्याति। स्पर्श — स्पृष्टि, पृक्ति। बहना — स्नव, स्रव।
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.२.२६ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रत्युत्क्रमः प्रयोगार्थः प्रक्रमः स्यादुपक्रमः ।स्यादभ्यादानमुद्धात आरम्भः सम्भ्रमस्त्वरा ॥
(कार्य के आरम्भ में) पहला प्रयोग — प्रत्युत्क्रम, प्रयोगार्थ। आरम्भ — प्रक्रम, उपक्रम, अभ्यादान, उद्धात, आरम्भ। जल्दबाज़ी — सम्भ्रम, त्वरा।
अमरकोश ३.३.४६ — नानार्थवर्गः
कष्टे तु कृच्छ्रगहने दक्षामन्दागदेषु तु ।पटुर्द्वौ वाच्यलिङ्गौ च नीलकण्ठः शिवेऽपि च ॥
कष्ट — कठिन, दुर्गम। पटु — कुशल, तेज़, नीरोग (दोनों शब्द तीनों लिङ्गों में)। नीलकण्ठ — शिव भी (मोर भी)।
अमरकोश ३.३.६२ — नानार्थवर्गः
घण्टापथेऽथ वान्तान्ने समुद्गिरणमुन्नये ।अतस्त्रिषु विषाणं स्यात्पशुशृङ्गेभदन्तयोः ॥
(संसरण —) राजमार्ग भी। समुद्गिरण — उगला अन्न, ऊपर उठाना। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।) विषाण — पशु का सींग, हाथी का दाँत।
अमरकोश ३.३.६४ — नानार्थवर्गः
सेतौ च वरणो वेणी नदीभेदे कचोच्चये ।देवसूर्यौ विवस्वन्तौ सरस्वन्तौ नदार्णवौ ॥
वरण — बाँध/पुल भी (एक वृक्ष भी)। वेणी — नदियों का संगम (एक नदी), गुँथी चोटी। विवस्वान् — देवता, सूर्य। सरस्वान् — नद (बड़ी नदी), समुद्र।
अमरकोश ३.३.१०८ — नानार्थवर्गः
बुधवृद्धौ पण्डितेऽपि स्कन्धः समुदयेऽपि च ।देशे नदविशेषेऽब्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम् ॥
बुध, वृद्ध — विद्वान् भी। स्कन्ध — समूह भी (कन्धा भी)। सिन्धु — (पुं॰) सिन्ध देश, सिन्धु नद, समुद्र; (स्त्री॰) नदी।
अमरकोश ३.३.१३४ — नानार्थवर्गः
रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि वने सलिलकानने ।तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिङ्गं तथोत्तरे ॥
रत्न — अपनी जाति में श्रेष्ठ भी (मणि भी)। वन — जल, जंगल। तलिन — विरल, थोड़ा (और आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश ३.३.१४६ — नानार्थवर्गः
किरणप्रग्रहौ रश्मी कपिभेकौ प्लवङ्गमौ ।इच्छामनोभवौ कामौ शक्त्युद्योगौ पराक्रमौ ॥
रश्मि — किरण, लगाम। प्लवंगम — बन्दर, मेंढक। काम — इच्छा, कामदेव। पराक्रम — शक्ति, उद्यम।
अमरकोश ३.३.२०१ — नानार्थवर्गः
मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयोः ।चूडा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः ॥
स्वैर — मन्द (धीमा), स्वच्छन्द। शुभ्र — चमकता, सफ़ेद। मौलि — चोटी, मुकुट, बँधे बाल।
अमरकोश ३.३.२०७ — नानार्थवर्गः
अब्ध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि ।बहुलाः कृत्तिका गावो बहुलोऽग्नौ शितौ त्रिषु ॥
वेला — समुद्र का ज्वार (तट), समय, सीमा। बहुला — कृत्तिका नक्षत्र, गाय। बहुल — अग्नि (पुं॰); कृष्णपक्ष/काला, बहुत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२११ — नानार्थवर्गः
और्वानलेऽपि पातालं चेलं वस्त्रेऽधमे त्रिषु ।कुकूलं शङ्कुभिः कीर्णे श्वभ्रे ना तु तुषानले ॥
पाताल — बड़वानल भी (पाताल-लोक भी)। चेल — वस्त्र (नपुं॰); अधम (तीनों लिङ्ग)। कुकूल — खूँटियों से भरा गड्ढा (नपुं॰); भूसे की आग (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.२४० — नानार्थवर्गः
दोषो वातादिके दोषा रात्रौ दक्षोऽपि कुक्कुटे ।शुण्डाग्रभागे गण्डूषो द्वयोश्च मुखपूरणे ॥
दोष — वात आदि (तीन दोष; और दोष/त्रुटि)। दोषा — रात्रि (अव्यय)। दक्ष — मुर्ग़ा भी (कुशल, प्रजापति भी)। गण्डूष — सूँड का सिरा (पुं॰); मुँह में भरा पानी (कुल्ला; पुं॰/स्त्री॰)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें