📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "मुनि" के १६ परिणाम
अमरकोश १.१.१४ — स्वर्गवर्गः
षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः ।मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥
बुद्ध के और नाम — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, विनायक, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता, मुनि। और जो शाक्यमुनि (ऐतिहासिक बुद्ध) हैं —
अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.५.१७ — धीवर्गः
श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते ।कडारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गौ कद्रुपिङ्गलौ ॥
काला-पीला मिश्रित — श्याव, कपिश। काला-लाल मिश्रित — धूम्र, धूमल। भूरा-पीला — कडार, कपिल, पिंग, पिशंग, कद्रु, पिंगल।
अमरकोश २.२.६ — पुरवर्गः
वासः कुटी द्वयोः शाला सभा सञ्जवनं त्विदम् ।चतुःशालं मुनीनां तु पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम् ॥
निवास/कक्ष — वास, कुटी (पुं॰/स्त्री॰), शाला, सभा; चार शालाओं (कक्षों) वाला आमने-सामने का भवन — संजवन, चतुःशाल; मुनियों की कुटिया — पर्णशाला, उटज (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.५.२४ — सिंहादिवर्गः
आतायिचिल्लौ दाक्षाय्यगृध्रौ कीरशुकौ समौ ।क्रुङ्क्रौञ्चोऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः ॥
चील — आतायी, चिल्ल; गिद्ध — दाक्षाय्य, गृध्र; तोता — कीर, शुक; क्रौंच — क्रुंच्, क्रौंच; बगुला — बक, कह्व; सारस — पुष्कराह्व, सारस।
अमरकोश २.५.३४ — सिंहादिवर्गः
शिखा चूडा शिखण्डस्तु पिच्छबर्हे नपुंसके ।खगे विहङ्गविहगविहङ्गमविहायसः ॥
मोर की कलगी — शिखा, चूडा; मोरपंख — शिखण्ड, पिच्छ, बर्ह (नपुं॰)। पक्षी के नाम — खग, विहंग, विहग, विहंगम, विहायस् —
अमरकोश २.७.८ — ब्रह्मवर्गः
नैयायिकस्त्वक्षपादः स्यात्स्याद्वादिक आर्हकः ।चार्वाकलौकायतिकौ सत्कार्ये सांख्यकापिलौ ॥
न्याय-दर्शन का अनुयायी — नैयायिक, अक्षपाद; स्याद्वादी (जैन) — आर्हक; भौतिकवादी — चार्वाक, लौकायतिक; सत्कार्यवादी — सांख्य, कापिल।
अमरकोश २.७.४६ — ब्रह्मवर्गः
तपस्वी तापसः पारिकाङ्क्षी वाचंयमो मुनिः ।तपःक्लेशसहो दान्तो वर्णिनो ब्रह्मचारिणः ॥
तपस्वी — तपस्वी, तापस, पारिकांक्षी। मौनव्रती — वाचंयम, मुनि। तप के कष्ट सहने वाला — दान्त। ब्रह्मचारी — वर्णी, ब्रह्मचारी।
अमरकोश २.८.३८ — क्षत्रियवर्गः
अवग्रहो ललाटं स्यादीषिका त्वक्षिकूटकम् ।अपाङ्गदेशो निर्याणं कर्णमूलं तु चूलिका ॥
हाथी का माथा — अवग्रह। आँख का गोलक — ईषिका। आँख के कोने का भाग — निर्याण। कान की जड़ — चूलिका।
अमरकोश २.९.२५ — वैश्यवर्गः
शालयः कलमाद्याश्च षष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी ।तृणधान्यानि नीवाराः स्त्री गवेधुर्गवेधुका ॥
कलम, साठी आदि धान — शालि (पुं॰)। बिना बोए उगने वाले अनाज (तिन्नी) — तृणधान्य, नीवार। मुनियों का एक जंगली अन्न — गवेधु, गवेधुका (स्त्री॰)।
अमरकोश २.१०.१२ — शूद्रवर्गः
शैलालिनस्तु शैलूषा जायाजीवाः कृशाश्विनः ।भरता इत्यपि नटाश्चारणास्तु कुशीलवाः ॥
अभिनेता — शैलाली, शैलूष, जायाजीव, कृशाश्वी, भरत, नट। गायक/कथावाचक — चारण, कुशीलव।
अमरकोश ३.१.३९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तूष्णींशीलस्तु तूष्णीको नग्नोऽवासा दिगम्बरे ।निष्कासितोऽवकृष्टः स्यादपध्वस्तस्तु धिक्कृतः ॥
चुप रहने वाला — तूष्णींशील, तूष्णीक। नग्न — नग्न, अवासस्, दिगम्बर। निकाला हुआ — निष्कासित, अवकृष्ट। धिक्कारा हुआ — अपध्वस्त, धिक्कृत।
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.३.७६ — नानार्थवर्गः
उदयेऽधिगमे प्राप्तिस्त्रेता त्वग्नित्रये युगे ।वीणाभेदेऽपि महती भूतिर्भस्मनि सम्पदि ॥
प्राप्ति — उन्नति, पाना। त्रेता — तीन अग्नियाँ, त्रेतायुग। महती — (नारद की) वीणा भी (बड़ी भी)। भूति — भस्म, सम्पत्ति।
अमरकोश ३.३.९५ — नानार्थवर्गः
आस्थानी यत्नयोरास्था प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः ।शास्त्रद्रविणयोर्ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ ॥
आस्था — सभा, प्रयत्न (और श्रद्धा)। प्रस्थ (पुं॰/नपुं॰) — पर्वत की समतल भूमि, एक माप। ग्रन्थ — शास्त्र, धन। संस्था — आधार, स्थिति (मर्यादा), मृत्यु।
अमरकोश ३.३.२२० — नानार्थवर्गः
उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः ।अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ॥
उत्सव — घमण्ड, क्रोध, इच्छा का फैलाव, त्योहार। अनुभाव — प्रभाव, सज्जनों का निश्चय (और रस-शास्त्र में भाव को प्रकट करने वाली चेष्टा)।