🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:29:17 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "मूर" के ४२ परिणाम

अमरकोश १.१.१८ — स्वर्गवर्गः
नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः ।सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः ॥
ब्रह्मा के और नाम — नाभिजन्मा, अण्डज, पूर्व, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन।
अमरकोश १.१.४१ — स्वर्गवर्गः
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः ।अहिर्बुध्न्योऽष्टमूर्तिश्च गजारिश्च महानटः ॥
शिव के और नाम — व्योमकेश, भव, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि, महानट।
अमरकोश १.३.२१ — दिग्वर्गः
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥
ठण्डक (गुण) — शीत (नपुं॰)। ठण्डी वस्तु के अर्थ में — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम — ये सात विशेष्य के अनुसार लिङ्ग बदलते हैं।
अमरकोश १.७.३५ — नाट्यवर्गः
घर्मो निदाघः स्वेदः स्यात्प्रलयो नष्टचेष्टता ।अवहित्थाकारगुप्तिः समौ संवेगसंभ्रमौ ॥
पसीना — घर्म, निदाघ, स्वेद; चेतना-शून्यता (मूर्च्छा) — प्रलय, नष्टचेष्टता; भाव छिपाना — अवहित्था, आकारगुप्ति; उत्तेजना/हड़बड़ी — संवेग, सम्भ्रम (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.८३ — वनौषधिवर्गः
जीवन्तिका सोमवल्ली विशल्या मधुपर्ण्यपि ।मूर्वा देवी मधुरसा मोरटा तेजनी स्रवा ॥
गिलोय के और नाम — जीवन्तिका, सोमवल्ली, विशल्या, मधुपर्णी। मरोड़फली (मूर्वा) के नाम — मूर्वा, देवी, मधुरसा, मोरटा, तेजनी, स्रवा —
अमरकोश २.४.८४ — वनौषधिवर्गः
मधूलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि ।पाटाम्बष्टा विद्धकर्णी स्थापनी श्रेयसी रसा ॥
मूर्वा के और नाम — मधूलिका, मधुश्रेणी, गोकर्णी, पीलुपर्णी। पाठा के नाम — पाटा, अम्बष्ठा, विद्धकर्णी, स्थापनी, श्रेयसी, रसा —
अमरकोश २.५.१० — सिंहादिवर्गः
कदली कन्दली चीनश्चमूरुप्रियकावपि ।समूरुश्चेति हरिणा अमी अजिनयोनयः ॥
कदली, कन्दली, चीन, चमूरु, प्रियक और समूरु — ये (सब) मृगचर्म देने वाले हिरणों के भेद हैं।
अमरकोश २.६.६२ — मनुष्यवर्गः
किलासी सिध्मलोऽन्धोऽदृङ्मूर्च्छाले मूर्तमूर्च्छितौ ।शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च ॥
सफ़ेद दाग़ वाला — किलासी, सिध्मल। अन्धा — अन्ध, अदृश्। मूर्च्छित — मूर्च्छाल, मूर्त, मूर्च्छित। वीर्य — शुक्र, तेजस्, रेतस्, बीज, वीर्य, इन्द्रिय।
अमरकोश २.६.७१ — मनुष्यवर्गः
अङ्गं प्रतीकोऽवयवोऽपघनोऽथ कलेवरम् ।गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्ष्म विग्रहः ॥
अंग — अंग, प्रतीक, अवयव, अपघन। शरीर — कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर, वर्ष्म, विग्रह —
अमरकोश २.६.७२ — मनुष्यवर्गः
कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः ।पादाग्रं प्रपदं पादः पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम् ॥
शरीर के और नाम — काय, देह (पुं॰/नपुं॰), मूर्ति, तनु, तनू (स्त्री॰)। पंजा (पैर का अगला भाग) — पादाग्र, प्रपद। पैर — पाद, पद्, अंघ्रि, चरण (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.८४ — मनुष्यवर्गः
पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ।प्रादेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते ॥
नाख़ून — पुनर्भव, कररुह, नख, नखर (पुं॰/नपुं॰)। अँगूठे को तर्जनी तक फैलाने की दूरी — प्रादेश; मध्यमा तक — ताल; अनामिका तक — गोकर्ण।
अमरकोश २.६.९६ — मनुष्यवर्गः
उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ।चिकुरः कुन्तलो वालः कचः केशः शिरोरुहः ॥
सिर — उत्तमांग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धा (पुं॰), मस्तक (पुं॰/नपुं॰)। बाल — चिकुर, कुन्तल, वाल, कच, केश, शिरोरुह।
अमरकोश २.६.१०८ — मनुष्यवर्गः
आवापकः पारिहार्यः कटको वलयोऽस्त्रियाम् ।केयूरमङ्गदं तुल्ये अङ्गुलीयकमूर्मिका ॥
कंगन/कड़ा — आवापक, पारिहार्य, कटक, वलय (पुं॰/नपुं॰)। बाजूबन्द — केयूर, अंगद। अँगूठी — अंगुलीयक, ऊर्मिका।
अमरकोश २.६.१३५ — मनुष्यवर्गः
चूर्णानि वासयोगाः स्युर्भावितं वासितं त्रिषु ।संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥
सुगन्धित चूर्ण — चूर्ण, वासयोग। सुगन्ध से बसाया हुआ — भावित, वासित (तीनों लिङ्ग)। गन्ध, माला आदि से किया गया संस्कार — अधिवासन।
अमरकोश २.६.१३६ — मनुष्यवर्गः
माल्यं मालास्रजौ मूर्ध्नि केशमध्ये तु गर्भकः ।प्रभ्रष्टकं शिखालम्बि पुरोन्यस्तं ललामकम् ॥
सिर पर पहनी माला — माल्य, माला, स्रज्। बालों के बीच गुँथी माला — गर्भक। चोटी से लटकती माला — प्रभ्रष्टक। माथे के आगे लटकती माला — ललामक।
अमरकोश २.८.१ — क्षत्रियवर्गः
मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।राजा राट्पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः ॥
क्षत्रिय के नाम — मूर्धाभिषिक्त, राजन्य, बाहुज, क्षत्रिय, विराट्। राजा के नाम — राजा, राट्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्।
अमरकोश २.८.१०९ — क्षत्रियवर्गः
अजन्यं क्लीबमुत्पात उपसर्गः समं त्रयम् ।मूर्छा तु कश्मलं मोहोऽप्यवमर्दस्तु पीडनम् ॥
अपशकुन/उपद्रव — अजन्य (नपुं॰), उत्पात, उपसर्ग। मूर्च्छा — मूर्छा, कश्मल, मोह। (शत्रु द्वारा) रौंदना — अवमर्द, पीडन।
अमरकोश २.८.११८ — क्षत्रियवर्गः
कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम् ।श्मशानं स्यात्पितृवनं कुणपः शवमस्त्रियाम् ॥
सिर कटा (पर हिलता-डुलता) धड़ — कबन्ध (पुं॰/नपुं॰)। श्मशान — श्मशान, पितृवन। शव — कुणप, शव (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.१०.१६ — शूद्रवर्गः
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः ।निहीनोऽपसदो जाल्मः क्षुल्लकश्चेतरश्च सः ॥
नीच/साधारण व्यक्ति — विवर्ण, पामर, नीच, प्राकृत, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक, इतर।
अमरकोश २.१०.२८ — शूद्रवर्गः
पुंसि वेमा वायदण्डः सूत्राणि नरि तन्तवः ।वाणिर्व्यूतिः स्त्रियौ तुल्ये पुस्तं लेप्यादिकर्मणि ॥
करघे का डण्डा — वेमन् (पुं॰), वायदण्ड। धागे — सूत्र, तन्तु (पुं॰)। बुनाई — वाणि, व्यूति (स्त्री॰)। लेप-मिट्टी आदि से बनी (मूर्ति आदि) कृति — पुस्त।
अमरकोश २.१०.३५ — शूद्रवर्गः
क्रकचोऽस्त्री करपत्रमारा चर्मप्रभेदिका ।सूर्मी स्थूणायःप्रतिमा शिल्पं कर्म कलादिकम् ॥
आरा (लकड़ी चीरने का) — क्रकच (पुं॰/नपुं॰), करपत्र। चमड़ा काटने की सुतारी — आरा, चर्मप्रभेदिका। लोहे की मूर्ति/खम्भा — सूर्मी, स्थूणा, अयःप्रतिमा। कला-कौशल का कार्य — शिल्प।
अमरकोश २.१०.३६ — शूद्रवर्गः
प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छाया ।प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात् ॥
मूर्ति/प्रतिमा — प्रतिमान, प्रतिबिम्ब, प्रतिमा, प्रतियातना, प्रतिच्छाया, प्रतिकृति, अर्चा, प्रतिनिधि (पुं॰)। तुलना — उपमा, उपमान।
अमरकोश ३.१.४८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अज्ञे मूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः ।कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमितम्पचाः ॥
मूर्ख — अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश। कंजूस — कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच।
अमरकोश ३.१.७० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अरालं वृजिनं जिह्ममूर्मिमत्कुञ्चितं नतम् ।आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि ॥
टेढ़ा — अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुंचित, नत, आविद्ध, कुटिल, भुग्न, वेल्लित, वक्र।
अमरकोश ३.१.७५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥
कठोर — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, जरठ, मूर्तिमत्, मूर्त। बढ़ा हुआ/परिपक्व — प्रवृद्ध, प्रौढ, एधित।
अमरकोश ३.२.६ — सङ्कीर्णवर्गः
आक्रोशनमभीषङ्गः संवेदो वेदना न ना ।सम्मूर्च्छनमभिव्याप्तिर्याञ्चा भिक्षार्थनार्दना ॥
शाप देना/कोसना — आक्रोशन, अभीषंग। अनुभव — संवेद, वेदना (पुं॰ नहीं)। सब ओर फैलना — सम्मूर्च्छन, अभिव्याप्ति। माँगना — याच्ञा, भिक्षा, अर्थना, अर्दना।
अमरकोश ३.३.३१ — नानार्थवर्गः
लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर्लिङ्गं चिह्नशेफसोः ।शृङ्गं प्राधान्यसान्वोश्च वराङ्गं मूर्धगुह्ययोः ॥
गो (पुं॰/स्त्री॰, प्रयोग देखकर) — स्वर्ग, बाण, पशु, वाणी, वज्र, दिशा, आँख, किरण, पृथ्वी, जल। लिंग — चिह्न, जननेन्द्रिय। शृंग — प्रधानता, पर्वत का शिखर (और सींग)। वरांग — सिर, गुप्तांग।
अमरकोश ३.३.५६ — नानार्थवर्गः
ग्रामणीर्नापिते पुंसि श्रेष्ठे ग्रामाधिपे त्रिषु ।ऊर्णा मेषादिलोम्नि स्यादावर्ते चान्तरा भ्रुवोः ॥
ग्रामणी — नाई (पुं॰); श्रेष्ठ, गाँव का मुखिया (तीनों लिङ्ग)। ऊर्णा — भेड़ आदि का ऊन, भौंहों के बीच का (रोम) भँवर।
अमरकोश ३.३.५७ — नानार्थवर्गः
हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या ।त्रिषु पाण्डौ च हरिणः स्थूणा स्तम्भेऽपि वेश्मनः ॥
हरिणी — हिरनी, सोने की प्रतिमा, हरे रंग वाली (और एक छन्द)। हरिण — पीला-सफ़ेद रंग (तीनों लिङ्ग; हिरण भी)। स्थूणा — घर का खम्भा भी (लोहे की मूर्ति भी)।
अमरकोश ३.३.६८ — नानार्थवर्गः
स्थपतिः कारुभेदेऽपि भूभृद्भूमिधरे नृपे ।मूर्धाभिषिक्तो भूपेऽपि ऋतुः स्त्री कुसुमेऽपि च ॥
स्थपति — शिल्पी (मन्दिर-निर्माता) भी (बृहस्पति-यज्ञकर्ता भी)। भूभृत् — पर्वत, राजा। मूर्धाभिषिक्त — राजा भी (क्षत्रिय भी)। ऋतु — (स्त्री का) मासिक धर्म भी (छह ऋतुएँ भी)।
अमरकोश ३.३.७३ — नानार्थवर्गः
कक्षान्तरेऽपि शुद्धान्तो नृपस्यासर्वगोचरे ।कासूसामर्थ्ययोः शक्तिर्मूर्तिः काठिन्यकाययोः ॥
शुद्धान्त — भीतरी कक्ष, राजा का (सबके लिये वर्जित) अन्तःपुर। शक्ति — एक भाला (कासू), सामर्थ्य। मूर्ति — कठोरता, शरीर (प्रतिमा भी)।
अमरकोश ३.३.८९ — नानार्थवर्गः
ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे ।विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूढसोच्छ्रयौ ॥
प्रतीत — प्रसिद्ध, प्रसन्न। अभिजात — कुलीन, विद्वान्। विविक्त — पवित्र, एकान्त। मूर्च्छित — मूढ़ (बेहोश), बढ़ा हुआ।
अमरकोश ३.३.१०२ — नानार्थवर्गः
त्रिष्विष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ ।मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युर्द्वौ तु शारदौ ॥
स्वादु — प्रिय, मीठा (तीनों लिङ्ग)। मृदु — जो तीखा न हो, कोमल। मन्द — मूर्ख, थोड़ा, अकुशल, अभागा (और धीमा)। शारद —
अमरकोश ३.३.११३ — नानार्थवर्गः
भूतात्मानौ धातृदेहौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ ।ग्रावाणौ शैलपाषाणौ पत्रिणौ शरपक्षिणौ ॥
भूतात्मा — ब्रह्मा (धाता), शरीर (जीव)। पृथग्जन — मूर्ख, नीच (साधारण जन)। ग्रावा — पर्वत, पत्थर। पत्री — बाण, पक्षी।
अमरकोश ३.३.११८ — नानार्थवर्गः
अभिमानोऽर्थादिदर्पे ज्ञाने प्रणयहिंसयोः ।घनो मेघे मूर्तिगुणे त्रिषु मूर्ते निरन्तरे ॥
अभिमान — धन आदि का घमण्ड, ज्ञान (आत्म-बोध), प्रेम (प्रणय-मान), हिंसा। घन — बादल, ठोसपन (गुण); ठोस, घना (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१४२ — नानार्थवर्गः
पूर्वोऽन्यलिङ्गः प्रागाह पुम्बहुत्वेऽपि पूर्वजान् ।कुम्भौ घटेभमूर्धांशौ डिम्भौ तु शिशुबालिशौ ॥
पूर्व — विशेष्य के अनुसार लिङ्ग (पहला/पूर्व दिशा); पुं॰ बहुवचन ('पूर्वे') में पूर्वजों को कहता है। कुम्भ — घड़ा, हाथी के मस्तक का भाग (और कुम्भ राशि)। डिम्भ — शिशु, मूर्ख।
अमरकोश ३.३.१६४ — नानार्थवर्गः
कशेरुहेम्नोर्गाङ्गेयं विशल्या दन्तिकापि च ।वृषाकपायी श्रीगौर्योरभिख्या नामशोभयोः ॥
गांगेय — कसेरू, सोना (और भीष्म, कार्तिकेय)। विशल्या — दन्ती (एक औषधि) भी (गिलोय भी)। वृषाकपायी — लक्ष्मी, पार्वती। अभिख्या — नाम, शोभा।
अमरकोश ३.३.२१३ — नानार्थवर्गः
प्रवालमङ्कुरेऽप्यस्त्री त्रिषु स्थूलं जडेऽपि च ।करालो दन्तुरे तुङ्गे चारौ दक्षे च पेशलः ॥
प्रवाल (पुं॰/नपुं॰) — नया अंकुर भी (मूँगा भी)। स्थूल — जड़ (मूर्ख) भी (मोटा भी)। कराल — बड़े दाँतों वाला, ऊँचा (भयानक)। पेशल — सुन्दर, कुशल।
अमरकोश ३.३.२१४ — नानार्थवर्गः
मूर्खेऽर्भकेऽपि बालः स्याल्लोलश्चलसतृष्णयोः ।कुलं गृहेऽपि तालाङ्के कुबेरे चैककुण्डलः ॥
बाल — मूर्ख, बालक (और बाल/केश)। लोल — चंचल, लालची। कुल — घर भी (वंश भी)। एककुण्डल — बलराम (ताड़ के ध्वज वाले), कुबेर।
अमरकोश ३.३.२२९ — नानार्थवर्गः
प्रकाशोऽतिप्रसिद्धेऽपि शिशावज्ञे च बालिशः ।कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः ॥
प्रकाश — अति प्रसिद्ध भी (उजाला भी)। बालिश — शिशु, मूर्ख। कोश (पुं॰/नपुं॰) — कली, म्यान, ख़ज़ाना (धन-राशि), दिव्य (शपथ-परीक्षा)।
अमरकोश ३.३.२३३ — नानार्थवर्गः
पक्षः सहायेऽप्युष्णीषः शिरोवेष्टकिरीटयोः ।शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः ॥
पक्ष — सहायक भी (पंख, पखवाड़ा, दल भी)। उष्णीष — पगड़ी, मुकुट। वृष — वीर्यवान्, चूहा, श्रेष्ठ, धर्म (पुण्य), बैल (और वृष राशि)।
अमरकोश ३.३.२६५ — नानार्थवर्गः
अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि ।इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्केऽर्थनिश्चये ॥
'अमा' — साथ, निकट (अमावस्या = सूर्य-चन्द्र साथ रहें)। 'कम्' — जल, सिर। 'एवम्' — जैसे, इस प्रकार। 'नूनम्' — तर्क (शायद), निश्चित रूप से।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें