🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:51:14 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "मोद" के १७ परिणाम

अमरकोश १.१.१९ — स्वर्गवर्गः
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥
विष्णु के नाम — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव, माधव, स्वभू (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३३ — स्वर्गवर्गः
शङ्खो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं सुदर्शनम् ।कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभो मणिः ॥
लक्ष्मीपति (विष्णु) का शंख पाञ्चजन्य, चक्र सुदर्शन, गदा कौमोदकी, खड्ग नन्दक और मणि कौस्तुभ है।
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.५.१२ — धीवर्गः
समाकर्षी तु निर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः ।इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यादामोदी मुखवासनः ॥
दूर तक खिंचने वाली गन्ध — समाकर्षी, निर्हारी; प्रिय सुगन्ध के नाम — सुरभि, घ्राणतर्पण, इष्टगन्ध, सुगन्धि; मुँह को सुवासित करने वाली वस्तु (पान आदि) — आमोदी।
अमरकोश १.१०.३३ — वारिवर्गः
रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका ।करतोया सदानीरा बाहुदा सैतवाहिनी ॥
नर्मदा के नाम — रेवा, नर्मदा, सोमोद्भवा, मेकलकन्यका। करतोया नदी — करतोया, सदानीरा। बाहुदा नदी — बाहुदा, सैतवाहिनी।
अमरकोश २.४.१११ — वनौषधिवर्गः
लाङ्गली शारदी तोयपिप्पली शकुलादनी ।खराश्वा कारवी दीप्यो मयूरो लोचमस्तकः ॥
जलपीपल के नाम — लांगली, शारदी, तोयपिप्पली, शकुलादनी। अजमोद के नाम — खराश्वा, कारवी, दीप्य, मयूर, लोचमस्तक।
अमरकोश २.४.१४५ — वनौषधिवर्गः
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे ॥
अजवाइन/अजमोद के नाम — अजमोदा, उग्रगन्धा, ब्रह्मदर्भा, यवानिका। पुष्करमूल के नाम — पुष्कर, काश्मीर, पद्मपत्र, पौष्कर।
अमरकोश २.८.२१ — क्षत्रियवर्गः
साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वमथो समौ ।भेदोपजापावुपधा धर्माद्यैर्यत्परीक्षणम् ॥
दण्ड — साहस, दम, दण्ड। मेल-मिलाप (साम) — साम, सान्त्व। फूट डालना — भेद, उपजाप। धर्म, अर्थ आदि (के प्रलोभनों) से (मन्त्रियों की) परीक्षा — उपधा।
अमरकोश २.८.११६ — क्षत्रियवर्गः
स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयोऽत्ययः ।अन्तो नाशो द्वयोर्मृत्युर्मरणं निधनोऽस्त्रियाम् ॥
मृत्यु के नाम — पंचता, कालधर्म, दिष्टान्त, प्रलय, अत्यय, अन्त, नाश, मृत्यु (पुं॰/स्त्री॰), मरण, निधन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.२६ — वैश्यवर्गः
अयोग्रं मुसलोऽस्त्री स्यादुदूखलमुलूखलम् ।प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री चालनी तितउः पुमान् ॥
मूसल — अयोग्र, मुसल (पुं॰/नपुं॰)। ओखली — उदूखल, उलूखल। सूप — प्रस्फोटन, शूर्प (पुं॰/नपुं॰)। छलनी — चालनी, तितउ (पुं॰)।
अमरकोश २.९.४९ — वैश्यवर्गः
भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री सदीदिविः ।भिस्सटा दग्धिका सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम् ॥
भात (पका चावल) — भिस्सा (स्त्री॰), भक्त, अन्धस्, अन्न, ओदन (पुं॰/नपुं॰), दीदिवि। जला भात (खुरचन) — भिस्सटा, दग्धिका। सब रसों का सार (ऊपरी भाग) — मण्ड (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.७४ — वैश्यवर्गः
ऊधस्तु क्लीबमापीनं समौ शिवककीलकौ ।न पुंसि दाम सन्दानं पशुरज्जुस्तु दामनी ॥
थन — ऊधस्, आपीन (नपुं॰)। पशु बाँधने का खूँटा — शिवक, कीलक। (दुहते समय) पैर बाँधने की रस्सी — दामन् (पुं॰ नहीं), सन्दान। पशु बाँधने की रस्सी — पशुरज्जु, दामनी।
अमरकोश ३.२.२५ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रजनः स्यादुपसरः प्रश्रयप्रणयौ समौ ।धीशक्तिर्निष्क्रमोऽस्त्री तु संक्रमो दुर्गसञ्चरः ॥
(पशु का) पहला गर्भ-धारण — प्रजन, उपसर। प्रेमपूर्ण विनती — प्रश्रय, प्रणय। बुद्धि-सामर्थ्य — धीशक्ति, निष्क्रम (पुं॰/नपुं॰)। दुर्गम स्थान पर जाने का मार्ग (पुल) — संक्रम, दुर्गसंचर।
अमरकोश ३.३.९९ — नानार्थवर्गः
गोष्ठाध्यक्षेऽपि गोविन्दो हर्षेऽप्यामोदवन्मदः ।प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदोऽस्त्रियाम् ॥
गोविन्द — गोशाला का स्वामी भी (श्रीकृष्ण भी)। मद, आमोद — हर्ष भी (मद = नशा, आमोद = सुगन्ध भी)। ककुद (पुं॰/नपुं॰) — प्रधानता, राजचिह्न (छत्र आदि), बैल का कूबड़।
अमरकोश ३.५.२२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
द्विहीनेऽन्यच्च खारण्यपर्णश्वभ्रहिमोदकम् ।शीतोष्णमांसरुधिरमुखाक्षिद्रविणं बलम् ॥
अब नपुंसकलिङ्ग — आकाश, वन, पत्ता, गड्ढा, बर्फ़, जल, शीत, उष्ण, मांस, रक्त, मुख, आँख, धन, बल (के पर्याय) —
अमरकोश ३.५.३३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
मोदकस्तण्डकष्टङ्कः शाटकः कर्पटोऽर्बुदः ।पातकोद्योगचरकतमालामलका नडः ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) मोदक (लड्डू), तण्डक, टंक, शाटक (साड़ी), कर्पट (चिथड़ा), अर्बुद, पातक (पाप), उद्योग, चरक, तमाल, आमलक (आँवला), नड (नरकट) —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें