🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:43:46 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "यहि" के ६ परिणाम

अमरकोश १.८.१० — पातालभोगिवर्गः
अहेः शरीरं भोगः स्यादाशीरप्यहिदंष्ट्रिका ।त्रिष्वाहेयं विषास्थ्यादि स्फटायां तु फणा द्वयोः ॥
साँप का शरीर 'भोग' कहलाता है; साँप का विषैला दाँत 'आशी'; साँप का विष, हड्डी आदि 'आहेय' (तीनों लिङ्गों में); फन — स्फटा, फणा (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश १.८.१३ — पातालभोगिवर्गः
विषवैद्यो जाङ्गुलिको व्यालग्राह्यहितुण्डिकः ॥
विष का इलाज करने वाला वैद्य — विषवैद्य, जांगुलिक। साँप पकड़ने वाला (सपेरा) — व्यालग्राही, अहितुण्डिक।
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश ३.१.३७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
लोहलः स्यादस्फुटवाग्गर्ह्यवादी तु कद्वदः ।समौ कुवादकुचरौ स्यादसौम्यस्वरोऽस्वरः ॥
अस्पष्ट बोलने वाला — लोहल, अस्फुटवाक्। निन्दनीय बोलने वाला — गर्ह्यवादी, कद्वद। (दूसरों की) बुराई करने वाला — कुवाद, कुचर। कर्कश स्वर वाला — असौम्यस्वर, अस्वर।
अमरकोश ३.३.११८ — नानार्थवर्गः
अभिमानोऽर्थादिदर्पे ज्ञाने प्रणयहिंसयोः ।घनो मेघे मूर्तिगुणे त्रिषु मूर्ते निरन्तरे ॥
अभिमान — धन आदि का घमण्ड, ज्ञान (आत्म-बोध), प्रेम (प्रणय-मान), हिंसा। घन — बादल, ठोसपन (गुण); ठोस, घना (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२५३ — नानार्थवर्गः
दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः ।व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः ॥
गृहाः — पत्नी भी (पुं॰ बहुवचन; घर भी)। आरोह — सुन्दर स्त्री का नितम्ब भी (चढ़ाई भी)। व्यूह — समूह भी (सेना-रचना भी)। अहि — वृत्रासुर भी (साँप भी)। तमोपह — अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें