🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:28:21 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "याम" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.६ — स्वर्गवर्गः
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥
स्वर्ग के नाम — स्वः (अव्यय); स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक (पुंलिङ्ग); द्यौ और दिव् — ये दो स्त्रीलिङ्ग में; त्रिविष्टप नपुंसकलिङ्ग में।
अमरकोश १.१.९ — स्वर्गवर्गः
बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः ।वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥
देवताओं के और नाम — बर्हिर्मुख, क्रतुभुज्, गीर्वाण, दानवारि, वृन्दारक (पुंलिङ्ग); 'दैवत' नपुंसक या विकल्प से पुंलिङ्ग; 'देवता' स्त्रीलिङ्ग।
अमरकोश १.१.६८ — स्वर्गवर्गः
शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः ।वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्चिर्हेतिः शिखा स्त्रियाम् ॥
अग्नि के और नाम — शुचि, अप्पित्त। समुद्र की अग्नि के नाम — और्व, वाडव, वडवानल। अग्नि की लपट के नाम — ज्वाला, कीला (पुं॰/स्त्री॰), अर्चि, हेति, शिखा (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.७७ — स्वर्गवर्गः
हृदि प्राणो गुदोऽपानः समानो नाभिमण्डले ।उदानः कण्ठदेशे स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः ॥
हृदय में प्राण, गुदा में अपान, नाभि-मण्डल में समान, कण्ठ में उदान और सम्पूर्ण शरीर में व्यान रहता है।
अमरकोश १.२.१ — व्योमवर्गः
द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरम् ।नभोऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम् ॥
आकाश के नाम — द्यौ, दिव् (ये दो स्त्रीलिङ्ग); अभ्र, व्योम, पुष्कर, अम्बर, नभस्, अन्तरिक्ष, गगन, अनन्त, सुरवर्त्म, ख (नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.३.७ — दिग्वर्गः
ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ।क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्स्त्रियाम् ॥
(हथिनियाँ) ताम्रकर्णी, शुभ्रदन्ती, अंगना और अंजनावती। दो दिशाओं के बीच का कोना 'अपदिशम्' (नपुं॰/अव्यय) और 'विदिश्' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.३.९ — दिग्वर्गः
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ।घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः ॥
बादल के और नाम — धाराधर, जलधर, तडित्वान्, वारिद, अम्बुभृत्, घन, जीमूत, मुदिर, जलमुच्, धूमयोनि।
अमरकोश १.३.२३ — दिग्वर्गः
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम् ।दाक्षायिण्योऽश्विनीत्यादि तारा अश्वयुगश्विनी ॥
नक्षत्र/तारे के नाम — नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, तारका, उडु (स्त्री॰ या नपुं॰)। अश्विनी आदि (सत्ताईस) नक्षत्र 'दाक्षायिणी' (दक्ष की पुत्रियाँ) कहलाते हैं। अश्विनी को 'अश्वयुज्' भी कहते हैं।
अमरकोश १.३.३७ — दिग्वर्गः
किरणोऽस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥
किरण के नाम — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर, मरीचि (स्त्री॰/पुं॰), दीधिति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश १.४.१२ — कालवर्गः
तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादशास्त्रियाम् ।ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दशपञ्च च ॥
तीस कला का एक 'क्षण'; बारह क्षण का एक 'मुहूर्त'; तीस मुहूर्त का एक 'अहोरात्र' (दिन-रात); और पन्द्रह अहोरात्र का एक 'पक्ष' होता है।
अमरकोश १.४.१९ — कालवर्गः
स्यादाश्विन इषोऽप्याश्वयुजोऽपि स्यात्तु कार्तिके ।बाहुलोर्जौ कार्तिकिको हेमन्तः शिशिरोऽस्त्रियाम् ॥
आश्विन के नाम — आश्विन, इष, आश्वयुज; कार्तिक के — बाहुल, ऊर्ज, कार्तिकिक। (ऋतुएँ —) हेमन्त, शिशिर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.४.२५ — कालवर्गः
कलुषं वृजिनैनोऽघमंहो दुरितदुष्कृतम् ।स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः ॥
पाप के और नाम — कलुष, वृजिन, एनस्, अघ, अंहस्, दुरित, दुष्कृत। धर्म/पुण्य के नाम — धर्म (पुं॰/नपुं॰), पुण्य, श्रेयस्, सुकृत, वृष।
अमरकोश १.४.२७ — कालवर्गः
श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम् ।भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् ॥
शुभ/कल्याण के नाम — श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मंगल, शुभ, भावुक, भविक, भव्य, कुशल, क्षेम (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश १.४.३० — कालवर्गः
हेतुर्ना कारणं बीजं निदानं त्वादिकारणम् ।क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥
कारण के नाम — हेतु (पुं॰), कारण, बीज। मूल कारण — निदान, आदिकारण। आत्मा के नाम — क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष। प्रकृति के नाम — प्रधान, प्रकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.५.५ — धीवर्गः
मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ।समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ॥
परलोक आदि न मानने का भाव — मिथ्यादृष्टि, नास्तिकता; दूसरे का अहित सोचना — व्यापाद, द्रोहचिन्तन; निश्चित मत — सिद्धान्त, राद्धान्त; गलत ज्ञान — भ्रान्ति, मिथ्यामति, भ्रम।
अमरकोश १.५.८ — धीवर्गः
मोक्षोऽपवर्गोऽथाज्ञानमविद्याहंमतिः स्त्रियाम् ।रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ॥
मोक्ष के और नाम — मोक्ष, अपवर्ग। अज्ञान के नाम — अज्ञान, अविद्या, अहंमति (स्त्री॰)। रूप, शब्द, गन्ध, रस और स्पर्श — ये (इन्द्रियों के) विषय हैं।
अमरकोश १.५.१५ — धीवर्गः
कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकः ।पीतो गौरो हरिद्राभः पलाशो हरितो हरित् ॥
काले रंग के नाम — कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल, श्यामल, मेचक। पीले के — पीत, गौर, हरिद्राभ। हरे के — पालाश, हरित, हरित्।
अमरकोश १.६.३ — शब्दादिवर्गः
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ।स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी ॥
वेद के नाम — श्रुति (स्त्री॰), वेद, आम्नाय, त्रयी। वेद में विहित कर्म 'धर्म' कहलाता है। ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.१२ — शब्दादिवर्गः
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घृष्टं तु घोषणा ।काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः ॥
दो या तीन बार कहा गया शब्द 'आम्रेडित'; ऊँचे स्वर में कहना — उच्चैर्घुष्ट, घोषणा; शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश १.७.२६ — नाट्यवर्गः
अक्षान्तिरीर्ष्यासूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि ।वैरं विरोधो विद्वेषो मन्युशोकौ तु शुक्स्त्रियाम् ॥
दूसरे की उन्नति न सह पाना — अक्षान्ति, ईर्ष्या; गुणों में भी दोष देखना — असूया; शत्रुता — वैर, विरोध, विद्वेष; शोक — मन्यु, शोक, शुच् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.७.३८ — नाट्यवर्गः
स्यान्निद्रा शयनं स्वापः स्वप्नः संवेश इत्यपि ।तन्द्री प्रमीला भ्रकुटिर्भ्रुकुटिर्भ्रूकुटिः स्त्रियाम् ॥
नींद के नाम — निद्रा, शयन, स्वाप, स्वप्न, संवेश; थकान से आई ऊँघ — तन्द्री, प्रमीला; भौंह चढ़ाना — भ्रकुटि, भ्रुकुटि, भ्रूकुटि (स्त्री॰)।
अमरकोश १.९.१ — नरकवर्गः
स्यान्नारकस्तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम् ।तद्भेदास्तपनावीचिमहारौरवरौरवाः ॥
नरक के नाम — नारक, नरक, निरय, दुर्गति (स्त्री॰)। उसके भेद — तपन, अवीचि, महारौरव, रौरव —
अमरकोश १.१०.६ — वारिवर्गः
महत्सूल्लोलकल्लोलौ स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः ।पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम् ॥
बड़ी लहरें — उल्लोल, कल्लोल; जल का भँवर — आवर्त; जल की बूँदें — पृषत्, बिन्दु, पृषत (पुं॰), विप्रुष् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.१०.८ — वारिवर्गः
पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं तदन्तरम् ।द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् ॥
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है; दोनों किनारों के बीच का भाग 'पात्र'। जल के बीच का स्थल-भाग — द्वीप (पुं॰/नपुं॰), अन्तरीप।
अमरकोश १.१०.१२ — वारिवर्गः
सांयात्रिकः पोतवणिक्कर्णधारस्तु नाविकः ।नियामकाः पोतवाहाः कूपको गुणवृक्षकः ॥
जहाज़ से व्यापार करने वाला — सांयात्रिक, पोतवणिज्; मल्लाह — कर्णधार, नाविक; जहाज़ चलाने वाले — नियामक, पोतवाह; नाव का मस्तूल — कूपक, गुणवृक्षक।
अमरकोश १.१०.३४ — वारिवर्गः
शतद्रुस्तु शुतुद्रिः स्याद्विपाशा तु विपाट्स्त्रियाम् ।शोणो हिरण्यवाहः स्यात्कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित् ॥
सतलुज के नाम — शतद्रु, शुतुद्रि; व्यास नदी के — विपाशा, विपाश् (स्त्री॰); सोन नद के — शोण, हिरण्यवाह; छोटी कृत्रिम नहर — कुल्या।
अमरकोश १.१०.४२ — वारिवर्गः
पुण्डरीकं सिताम्भोजमथ रक्तसरोरुहे ।रक्तोत्पलं कोकनदं नाला नालमथास्त्रियाम् ॥
सफ़ेद कमल — पुण्डरीक, सिताम्भोज; लाल कमल — रक्तसरोरुह, रक्तोत्पल, कोकनद; कमल की डण्डी — नाला, नाल। आगे (पुं॰/नपुं॰ में) —
अमरकोश १.१०.४३ — वारिवर्गः
मृणालं बिसमब्जादिकदम्बे षण्डमस्त्रियाम् ।करहाटः शिफाकन्दः किञ्जल्कः केसरोऽस्त्रियाम् ॥
कमल-नाल का रेशा — मृणाल, बिस; कमलों का समूह — षण्ड (पुं॰/नपुं॰); कमल की जड़ — करहाट, शिफाकन्द; कमल का केसर (पराग-तन्तु) — किंजल्क, केसर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.१.१५ — भूमिवर्गः
पर्यन्तभूः परिसरः सेतुरालौ स्त्रियां पुमान् ।वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुन्नपुंसकम् ॥
किनारे की भूमि — पर्यन्तभू, परिसर; बाँध/पुल — सेतु (पुं॰), आलि (स्त्री॰); बाँबी (दीमक का टीला) — वामलूर, नाकु, वल्मीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.२.२ — पुरवर्गः
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः ।आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ॥
(वह) 'शाखानगर' कहलाता है। वेश्याओं का निवास — वेश; दुकान — आपण, निषद्या; बाज़ार की पंक्ति — विपणि, पण्यवीथिका।
अमरकोश २.२.३ — पुरवर्गः
रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियाम् ।प्राकारो वरणः सालः प्राचीनं प्रान्ततो वृतिः ॥
गली/सड़क — रथ्या, प्रतोली, विशिखा; खाई की मिट्टी का टीला (परकोटे का आधार) — चय, वप्र (पुं॰/नपुं॰); परकोटा — प्राकार, वरण, साल; चारों ओर की बाड़ — प्राचीन।
अमरकोश २.२.६ — पुरवर्गः
वासः कुटी द्वयोः शाला सभा सञ्जवनं त्विदम् ।चतुःशालं मुनीनां तु पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम् ॥
निवास/कक्ष — वास, कुटी (पुं॰/स्त्री॰), शाला, सभा; चार शालाओं (कक्षों) वाला आमने-सामने का भवन — संजवन, चतुःशाल; मुनियों की कुटिया — पर्णशाला, उटज (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.२.१२ — पुरवर्गः
स्त्र्यगारं भूभुजामन्तःपुरं स्यादवरोधनम् ।शुद्धान्तश्चावरोधश्च स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम् ॥
राजाओं का रनिवास — स्त्र्यगार, अन्तःपुर, अवरोधन, शुद्धान्त, अवरोध; महल के ऊपर का कक्ष (अटारी) — अट्ट, क्षौम (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.२.२० — पुरवर्गः
समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ।ग्रामान्तमुपशल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियामुभे ॥
गाँव — संवसथ, ग्राम (समानार्थक); घर बनाने की भूमि — वेश्मभू, वास्तु (पुं॰/नपुं॰); गाँव की सीमा के पास का भाग — ग्रामान्त, उपशल्य; सीमा — सीमा, सीमन् (दोनों स्त्री॰)।
अमरकोश २.३.५ — शैलवर्गः
कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् ।उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः ॥
पर्वत का मध्य भाग (ढलान) — कटक (पुं॰/नपुं॰), नितम्ब; पर्वत का समतल भाग (पठार) — स्नु, प्रस्थ, सानु; जल का स्रोत — उत्स, प्रस्रवण; झरना — वारिप्रवाह, निर्झर, झर।
अमरकोश २.३.७ — शैलवर्गः
दन्तकास्तु बहिस्तिर्यक्प्रदेशान्निर्गता गिरेः ।खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाः प्रत्यन्तपर्वताः ॥
पर्वत से तिरछे बाहर निकली चट्टानें — दन्तक; खान — खनि (स्त्री॰), आकर; मुख्य पर्वत के पास के छोटे पर्वत — पाद, प्रत्यन्तपर्वत।
अमरकोश २.४.१२ — वनौषधिवर्गः
शिरोग्रं शिखरं वा ना मूलं बुध्नोऽङ्घ्रिनामकः ।सारो मज्जा नरि त्वक्स्त्री वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥
वृक्ष का शिखर — शिरस्, अग्र, शिखर (पुं॰ विकल्प से); जड़ — मूल, बुध्न, अंघ्रि (पैर के नाम वाले); सार/गूदा — सार, मज्जा (पुं॰); छाल — त्वच् (स्त्री॰), वल्क, वल्कल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१३ — वनौषधिवर्गः
काष्ठं दार्विन्धनं त्वेध इध्ममेधः समित्स्त्रियाम् ।निष्कुहः कोटरं वा ना वल्लरिर्मञ्जरिः स्त्रियौ ॥
लकड़ी — काष्ठ, दारु; ईंधन — इन्धन, एध, इध्म; यज्ञ की लकड़ी — एध, समिध् (स्त्री॰); पेड़ का खोखला — निष्कुह, कोटर (पुं॰ विकल्प से); मंजरी — वल्लरि, मंजरि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.१४ — वनौषधिवर्गः
पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान् ।पल्लवोऽस्त्री किसलयं विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम् ॥
पत्ते के नाम — पत्र, पलाश, छदन, दल, पर्ण, छद (पुं॰); नई कोंपल — पल्लव (पुं॰/नपुं॰), किसलय; वृक्ष का फैलाव — विस्तार, विटप (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१५ — वनौषधिवर्गः
वृक्षादीनां फलं सस्यं वृन्तं प्रसवबन्धनम् ।आमे फले शलाटुः स्याच्छुष्के वानमुभे त्रिषु ॥
वृक्ष का फल — फल, सस्य; फूल/फल का डण्ठल — वृन्त, प्रसवबन्धन; कच्चा फल — शलाटु; सूखा फल — वान (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.१६ — वनौषधिवर्गः
क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान् ।स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः कुङ्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम् ॥
नई कली — क्षारक, जालक (नपुं॰); कली — कलिका, कोरक (पुं॰); गुच्छा — गुच्छक, स्तबक; अधखिली कली — कुड्मल, मुकुल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१८ — वनौषधिवर्गः
द्विहीनं प्रसवे सर्वं हरीतक्यादयः स्त्रियाम् ।आश्वत्थवैणवप्लाक्षनैयग्रोधैङ्गुदम्फले ॥
फल-फूल के अर्थ में शब्द (प्रायः) नपुंसकलिङ्ग होते हैं; पर हरीतकी आदि स्त्रीलिङ्ग में ही रहते हैं। पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल — आश्वत्थ, वैणव, प्लाक्ष, नैयग्रोध, ऐंगुद —
अमरकोश २.४.४५ — वनौषधिवर्गः
नदीसर्जो वीरतरुरिन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः ।राजादनः फलाध्यक्षः क्षीरिकायामथ द्वयोः ॥
अर्जुन वृक्ष के नाम — नदीसर्ज, वीरतरु, इन्द्रद्रु, ककुभ, अर्जुन। खिरनी के नाम — राजादन, फलाध्यक्ष, क्षीरिका। आगे (दो लिङ्गों में) —
अमरकोश २.४.५५ — वनौषधिवर्गः
कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी श्यामा तु महिलाह्वया ।लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली ॥
पाढ़र के और नाम — कृष्णवृन्ता, कुबेराक्षी। प्रियंगु के नाम — श्यामा, महिला (नाम वाली), लता, गोवन्दनी, गुन्द्रा, प्रियंगु, फलिनी, फली —
अमरकोश २.४.६८ — वनौषधिवर्गः
कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोऽप्यथ सिन्दुके ।सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि ॥
तमाल के नाम — कालस्कन्ध, तमाल, तापिच्छ। सम्हालू (सिन्दुवार) के नाम — सिन्दुक, सिन्दुवार, इन्द्रसुरस, निर्गुण्डी, इन्द्राणिका।
अमरकोश २.४.८३ — वनौषधिवर्गः
जीवन्तिका सोमवल्ली विशल्या मधुपर्ण्यपि ।मूर्वा देवी मधुरसा मोरटा तेजनी स्रवा ॥
गिलोय के और नाम — जीवन्तिका, सोमवल्ली, विशल्या, मधुपर्णी। मरोड़फली (मूर्वा) के नाम — मूर्वा, देवी, मधुरसा, मोरटा, तेजनी, स्रवा —
अमरकोश २.४.१०८ — वनौषधिवर्गः
सर्वानुभूतिः सरला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् ।त्रिभण्डी रोचनी श्यामापालिन्द्यौ तु सुषेणिका ॥
सफ़ेद निसोथ (त्रिवृत्) के नाम — सर्वानुभूति, सरला, त्रिपुटा, त्रिवृता, त्रिवृत्, त्रिभण्डी, रोचनी। काली निसोथ के नाम — श्यामा, पालिन्दी, सुषेणिका —
अमरकोश २.४.१०९ — वनौषधिवर्गः
काला मसूरविदलार्धचन्द्रा कालमेषिका ।मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुकं मधुयष्टिका ॥
काली निसोथ के और नाम — काला, मसूरविदला, अर्धचन्द्रा, कालमेषिका। मुलेठी के नाम — मधुक, क्लीतक, यष्टिमधुक, मधुयष्टिका।
अमरकोश २.४.११२ — वनौषधिवर्गः
गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा ।योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे ॥
अनन्तमूल (शारिवा) के नाम — गोपी, श्यामा, शारिवा, अनन्ता, उत्पलशारिवा। ऋद्धि औषधि के नाम — योग्य, ऋद्धि, सिद्धि, लक्ष्मी; ये वृद्धि औषधि के भी नाम हैं।
अमरकोश २.४.१२७ — वनौषधिवर्गः
झटामलाज्झटा ताली शिवा तामलकीति च ।प्रपौण्डरीकं पौण्डर्यमथ तुन्नः कुबेरकः ॥
भुईं-आँवला के और नाम — झटा, अमला, अज्झटा, ताली, शिवा, तामलकी। पुण्डरिया — प्रपौण्डरीक, पौण्डर्य। तुन (नन्दीवृक्ष) के नाम — तुन्न, कुबेरक —
अमरकोश २.४.१४२ — वनौषधिवर्गः
जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा ।कूर्चशीर्षो मधुरकः शृङ्गह्रस्वाङ्गजीवकाः ॥
जीवन्ती के नाम — जीवन्ती, जीवनी, जीवा, जीवनीया, मधुस्रवा। जीवक औषधि के नाम — कूर्चशीर्ष, मधुरक, शृंग, ह्रस्वांग, जीवक।
अमरकोश २.४.१५९ — वनौषधिवर्गः
गोलोमी शतवीर्या च गण्डाली शकुलाक्षका ।कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दूब के नाम — गोलोमी, शतवीर्या, गण्डाली, शकुलाक्षका। मोथा के नाम — कुरुविन्द, मेघनामा (बादल के नामों वाला), मुस्ता, मुस्तक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१६२ — वनौषधिवर्गः
ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी गुन्द्रस्तेजनकः शरः ।नडस्तु धमनः पोटगलोऽथो काशमस्त्रियाम् ॥
गाँठ — ग्रन्थि (पुं॰), पर्व, परुस्; सरकण्डा — गुन्द्र, तेजनक, शर; नरकट — नड, धमन, पोटगल; काँस — काश (पुं॰/नपुं॰) —
अमरकोश २.४.१६४ — वनौषधिवर्गः
स्याद्वीरणं वीरतरं मूलेऽस्योशीरमस्त्रियाम् ।अभयं नलदं सेव्यममृणालं जलाशयम् ॥
गाँडर घास — वीरण, वीरतर। उसकी जड़ (ख़स) के नाम — उशीर (पुं॰/नपुं॰), अभय, नलद, सेव्य, अमृणाल, जलाशय —
अमरकोश २.४.१६५ — वनौषधिवर्गः
लामज्जकं लघुलयमवदाहेष्टकापथे ।नडादयस्तृणं गर्मुच्छ्यामाकप्रमुखा अपि ॥
ख़स के और नाम — लामज्जक, लघुलय, अवदाह, इष्टकापथ। नरकट आदि, गर्मुत् और साँवा आदि भी 'तृण' (घास) कहलाते हैं।
अमरकोश २.४.१६६ — वनौषधिवर्गः
अस्त्री कुशं कुथो दर्भः पवित्रमथ कत्तृणम् ।पौरसौगन्धिकध्यामदेवजग्धकरौहिषम् ॥
कुश के नाम — कुश (पुं॰/नपुं॰), कुथ, दर्भ, पवित्र। रोहिष (सुगन्धित घास) के नाम — कत्तृण, पौर, सौगन्धिक, ध्याम, देवजग्धक, रौहिष।
अमरकोश २.५.६ — सिंहादिवर्गः
स्त्रियां शिवा भूरिमायगोमायुमृगधूर्तकाः ।शृगालवञ्चकक्रोष्टुफेरुफेरवजम्बुकाः ॥
सियार के नाम — शिवा (स्त्री॰), भूरिमाय, गोमायु, मृगधूर्तक, शृगाल, वंचक, क्रोष्टु, फेरु, फेरव, जम्बुक।
अमरकोश २.५.४० — सिंहादिवर्गः
पेशी कोशो द्विहीनेऽण्डं कुलायो नीडमस्त्रियाम् ।पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः ॥
अण्डा — पेशी, कोश (पुं॰/नपुं॰), अण्ड; घोंसला — कुलाय, नीड (पुं॰/नपुं॰); बच्चा — पोत, पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक, शावक, शिशु।
अमरकोश २.५.४५ — सिंहादिवर्गः
स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ।कापोतशौकमायूरतैत्तिरादीनि तद्गणे ॥
(समान धर्म वालों का समूह) निकाय। ढेर — पुंज, राशि, उत्कर, कूट (पुं॰/नपुं॰)। कबूतरों, तोतों, मोरों, तीतरों के समूह — कापोत, शौक, मायूर, तैत्तिर आदि।
अमरकोश २.६.१ — मनुष्यवर्गः
मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः ।स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः ॥
मनुष्य के नाम — मनुष्य, मानुष, मर्त्य, मनुज, मानव, नर। पुरुष के नाम — पुमान्, पंचजन, पुरुष, पूरुष, नर।
अमरकोश २.६.३० — मनुष्यवर्गः
भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् ।प्रजावती भ्रातृजाया मातुलानी तु मातुली ॥
भाइयों की पत्नियाँ आपस में — यातृ (देवरानी-जेठानी)। भाई की पत्नी (भाभी) — प्रजावती, भ्रातृजाया। मामी — मातुलानी, मातुली।
अमरकोश २.६.३४ — मनुष्यवर्गः
समानोदर्यसोदर्यसगर्भ्यसहजाः समाः ।सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः ॥
सगा भाई (एक माँ से जन्मा) — समानोदर्य, सोदर्य, सगर्भ्य, सहज। सम्बन्धी — सगोत्र, बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व, स्वजन।
अमरकोश २.६.३८ — मनुष्यवर्गः
दम्पती जम्पती जायापती भार्यापती च तौ ।गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्बं च कललोऽस्त्रियाम् ॥
पति-पत्नी का जोड़ा — दम्पती, जम्पती, जायापती, भार्यापती। गर्भ की झिल्ली — गर्भाशय, जरायु। भ्रूण का आरम्भिक रूप — उल्ब, कलल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.५३ — मनुष्यवर्गः
किलाससिध्मे कच्छ्वां तु पाम पामा विचर्चिका ।कण्डूः खर्जूश्च कण्डूया विस्फोटः पिटकः स्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दाग़/चर्म रोग — किलास, सिध्म। खुजली वाला चर्मरोग (खाज) — कच्छू, पामन्, पामा, विचर्चिका। खुजली — कण्डू, खर्जू, कण्डूया। फोड़ा-फुंसी — विस्फोट, पिटक (स्त्री॰ में पिटका भी)।
अमरकोश २.६.५४ — मनुष्यवर्गः
व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः क्लीबे नाडीव्रणः पुमान् ।कोठो मण्डलकं कुष्ठश्वित्रे दुर्नामकार्शसी ॥
घाव — व्रण (पुं॰/नपुं॰), ईर्म, अरुस् (नपुं॰); नासूर — नाडीव्रण (पुं॰)। गोल चकत्तों वाला चर्मरोग — कोठ, मण्डलक। कोढ़ — कुष्ठ, श्वित्र। बवासीर — दुर्नामक, अर्शस्।
अमरकोश २.६.६६ — मनुष्यवर्गः
तिलकं क्लोम मस्तिष्कं गोर्दं किट्टं मलोऽस्त्रियाम् ।अन्त्रं पुरीतद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्यथ वस्नसा ॥
क्लोम (फेफड़े/मूत्राशय के पास का अंग) — तिलक, क्लोम। मस्तिष्क (भेजा) — मस्तिष्क, गोर्द। मैल — किट्ट, मल (पुं॰/नपुं॰)। आँत — अन्त्र, पुरीतत्। तिल्ली — गुल्म, प्लीहा (पुं॰)। स्नायु (नस) — वस्नसा —
अमरकोश २.६.६७ — मनुष्यवर्गः
स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे ।सृणिका स्यन्दिनी लाला दूषिका नेत्रयोर्मलम् ॥
स्नायु (स्त्री॰)। यकृत् (जिगर) — कालखण्ड, यकृत्। लार — सृणिका, स्यन्दिनी, लाला। आँख का कीचड़ — दूषिका।
अमरकोश २.६.७२ — मनुष्यवर्गः
कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः ।पादाग्रं प्रपदं पादः पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम् ॥
शरीर के और नाम — काय, देह (पुं॰/नपुं॰), मूर्ति, तनु, तनू (स्त्री॰)। पंजा (पैर का अगला भाग) — पादाग्र, प्रपद। पैर — पाद, पद्, अंघ्रि, चरण (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.७३ — मनुष्यवर्गः
तद्ग्रन्थी घुटिके गुल्फौ पुमान्पार्ष्णिस्तयोरधः ।जङ्घा तु प्रसृता जानूरुपर्वाष्ठीवदस्त्रियाम् ॥
टखने — घुटिका, गुल्फ (पुं॰); उनके नीचे एड़ी — पार्ष्णि। पिंडली — जंघा, प्रसृता। घुटना — जानु, ऊरुपर्व, अष्ठीवत् (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.७६ — मनुष्यवर्गः
कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे ।स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः ॥
कमर के पीछे के दो गड्ढे — कूपक, ककुन्दर (पुं॰/नपुं॰)। नितम्ब के मांसपिण्ड — स्फिच् (स्त्री॰), कटिप्रोथ। आगे कहे जाने वाले (जननांगों) के लिये — उपस्थ।
अमरकोश २.६.८४ — मनुष्यवर्गः
पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ।प्रादेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते ॥
नाख़ून — पुनर्भव, कररुह, नख, नखर (पुं॰/नपुं॰)। अँगूठे को तर्जनी तक फैलाने की दूरी — प्रादेश; मध्यमा तक — ताल; अनामिका तक — गोकर्ण।
अमरकोश २.६.८८ — मनुष्यवर्गः
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् ।ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी — व्याम (पुरसा)। बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप — पौरुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.९३ — मनुष्यवर्गः
ललाटमलिकं गोधिरूर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ ।कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्यं तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥
माथा — ललाट, अलिक, गोधि। आँखों के ऊपर भौंहें — भ्रू (स्त्री॰)। भौंहों के बीच का भाग — कूर्च (पुं॰/नपुं॰)। आँख की पुतली — तारका, कनीनिका।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें