🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:12:52 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "युक्त" के ७० परिणाम

अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.१४ — स्वर्गवर्गः
षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः ।मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥
बुद्ध के और नाम — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, विनायक, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता, मुनि। और जो शाक्यमुनि (ऐतिहासिक बुद्ध) हैं —
अमरकोश १.१.२० — स्वर्गवर्गः
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ।पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
विष्णु के और नाम — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, अच्युत, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन।
अमरकोश १.१.५८ — स्वर्गवर्गः
शतकोटिः स्वरुः शम्बो दम्भोलिरशनिर्द्वयोः ।व्योमयानं विमानोऽस्त्री नारदाद्याः सुरर्षयः ॥
वज्र के और नाम — शतकोटि, स्वरु, शम्ब, दम्भोलि, अशनि (पुं॰/स्त्री॰)। आकाश-रथ के नाम — व्योमयान, विमान (पुं॰/नपुं॰)। नारद आदि 'सुरर्षि' (देवर्षि) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.६ — कालवर्गः
आगामिवर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।गणरात्रं निशा बह्व्यः प्रदोषो रजनीमुखम् ॥
बीते और आने वाले दो दिनों के बीच की रात 'पक्षिणी' कहलाती है; अनेक रातों का समूह 'गणरात्र'; रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है।
अमरकोश १.४.१५ — कालवर्गः
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा ।नाम्ना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'पौषी' कहलाती है; जिस मास में वह हो, वह 'पौष' मास है। इसी प्रकार माघ आदि शेष ग्यारह मासों के नाम (पूर्णिमा के नक्षत्र से) हैं।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.४.२४ — कालवर्गः
संवर्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि ।अस्त्री पङ्कः पुमान्पाप्मा पापं किल्बिषकल्मषम् ॥
प्रलय के नाम — संवर्त, प्रलय, कल्प, क्षय, कल्पान्त। पाप के नाम — पंक (पुं॰/नपुं॰), पाप्मा (पुं॰), पाप, किल्बिष, कल्मष —
अमरकोश १.६.२ — शब्दादिवर्गः
अपभ्रंशोऽपशब्दः स्याच्छास्त्रे शब्दस्तु वाचकः ।तिङ्सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता ॥
अशुद्ध शब्द — अपभ्रंश, अपशब्द। शास्त्र (व्याकरण) में अर्थ बताने वाला 'शब्द' कहलाता है। तिङन्त (क्रियापद) और सुबन्त (नामपद) का समूह, अथवा कारकों से युक्त क्रिया — 'वाक्य' कहलाता है।
अमरकोश १.६.९ — शब्दादिवर्गः
विवादो व्यवहारः स्यादुपन्यासस्तु वाङ्मुखम् ।उपोद्धात उदाहारः शपनं शपथः पुमान् ॥
मुकदमा/विवाद — विवाद, व्यवहार; बात का आरम्भ — उपन्यास, वाङ्मुख; भूमिका — उपोद्घात, उदाहार; सौगन्ध — शपन, शपथ (पुं॰)।
अमरकोश १.६.१९ — शब्दादिवर्गः
रुशती वागकल्याणी स्यात्कल्या तु शुभात्मिका ।अत्यर्थमधुरं सान्त्वं सङ्गतं हृदयङ्गमम् ॥
अशुभ वाणी 'रुशती'; शुभ वाणी 'कल्या'; अत्यन्त मधुर वचन 'सान्त्व'; युक्तियुक्त, हृदय को छूने वाला वचन 'संगत', 'हृदयंगम' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश १.७.१२ — नाट्यवर्गः
भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः ।स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥
स्त्री का वेश धारण करने वाला पुरुष नर्तक — भ्रकुंस, भ्रुकुंस, भ्रूकुंस कहलाता है। नाटक की भाषा में गणिका को 'अज्जुका' कहते हैं।
अमरकोश १.७.२० — नाट्यवर्गः
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् ।विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥
हास्य के और नाम — हास, हास्य। बीभत्स — बीभत्स, विकृत (दोनों तीनों लिङ्गों में)। अद्भुत — विस्मय, अद्भुत, आश्चर्य, चित्र। भयानक — भैरव —
अमरकोश १.७.३५ — नाट्यवर्गः
घर्मो निदाघः स्वेदः स्यात्प्रलयो नष्टचेष्टता ।अवहित्थाकारगुप्तिः समौ संवेगसंभ्रमौ ॥
पसीना — घर्म, निदाघ, स्वेद; चेतना-शून्यता (मूर्च्छा) — प्रलय, नष्टचेष्टता; भाव छिपाना — अवहित्था, आकारगुप्ति; उत्तेजना/हड़बड़ी — संवेग, सम्भ्रम (समानार्थक)।
अमरकोश १.१०.८ — वारिवर्गः
पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं तदन्तरम् ।द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् ॥
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है; दोनों किनारों के बीच का भाग 'पात्र'। जल के बीच का स्थल-भाग — द्वीप (पुं॰/नपुं॰), अन्तरीप।
अमरकोश २.१.८ — भूमिवर्गः
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ।प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' कहलाता है; सीमान्त प्रदेश 'प्रत्यन्त' या 'म्लेच्छदेश'; और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम'।
अमरकोश २.४.२२ — वनौषधिवर्गः
उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः ।कोविदारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः ॥
गूलर के नाम — उदुम्बर, जन्तुफल, यज्ञांग, हेमदुग्धक। कचनार के नाम — कोविदार, चमरिक, कुद्दाल, युगपत्रक।
अमरकोश २.४.२३ — वनौषधिवर्गः
सप्तपर्णो विशालत्वक्शारदो विषमच्छदः ।आरग्वधे राजवृक्षशम्पाकचतुरङ्गुलाः ॥
छतिवन के नाम — सप्तपर्ण, विशालत्वक्, शारद, विषमच्छद। अमलतास के नाम — आरग्वध, राजवृक्ष, शम्पाक, चतुरंगुल —
अमरकोश २.४.२६ — वनौषधिवर्गः
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः ।तिनिशे स्यन्दनो नेमी रथद्रुरतिमुक्तकः ॥
फरहद (पारिभद्र) के नाम — निम्बतरु, मन्दार, पारिजातक। तिनसा (तिनिश) के नाम — स्यन्दन, नेमी, रथद्रु, अतिमुक्तक —
अमरकोश २.४.३४ — वनौषधिवर्गः
कुम्भोलूखलकं क्लीबे कौशिको गुग्गुलुः पुरः ।शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ॥
गुग्गुल के नाम — कुम्भ, उलूखलक (नपुं॰), कौशिक, गुग्गुलु, पुर। लसोड़ा के नाम — शेलु, श्लेष्मातक, शीत, उद्दाल, बहुवारक।
अमरकोश २.४.३५ — वनौषधिवर्गः
राजादनं प्रियालः स्यात्सन्नकद्रुर्धनुःपटः ।गम्भारी सर्वतोभद्रा काश्मरी मधुपर्णिका ॥
चिरौंजी के वृक्ष के नाम — राजादन, प्रियाल, सन्नकद्रु, धनुःपट। गम्हार के नाम — गम्भारी, सर्वतोभद्रा, काश्मरी, मधुपर्णिका —
अमरकोश २.४.४१ — वनौषधिवर्गः
क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्पट्टी लाक्षाप्रसादनः ।तूदस्तु यूपः क्रमुको ब्रह्मण्यो ब्रह्मदारु च ॥
लाल लोध के नाम — क्रमुक, पट्टिकाख्य, पट्टी, लाक्षाप्रसादन। शहतूत के नाम — तूद, यूप, क्रमुक, ब्रह्मण्य, ब्रह्मदारु —
अमरकोश २.४.४७ — वनौषधिवर्गः
पिच्छा तु शाल्मलीवेष्टे रोचनः कूटशाल्मलिः ।चिरबिल्वो नक्तमालः करजश्च करञ्जके ॥
सेमल का गोंद — पिच्छा; काला सेमल — रोचन, कूटशाल्मलि; करंज के नाम — चिरबिल्व, नक्तमाल, करज, करंजक।
अमरकोश २.४.४८ — वनौषधिवर्गः
प्रकीर्यः पूतिकरजः पूतिकः कलिमारकः ।करञ्जभेदाः षड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥
काँटेदार करंज — प्रकीर्य, पूतिकरज, पूतिक, कलिमारक। करंज के अन्य भेद — षड्ग्रन्था, मर्कटी, अंगारवल्लरी।
अमरकोश २.४.७९ — वनौषधिवर्गः
समीरणो मरुबकः प्रस्थपुष्पः फणिज्जकः ।जम्बीरोऽप्यथ पर्णासे कठिञ्जरकुठेरकौ ॥
मरुआ के नाम — समीरण, मरुबक, प्रस्थपुष्प, फणिज्जक, जम्बीर। काली तुलसी (पर्णास) के नाम — पर्णास, कठिंजर, कुठेरक।
अमरकोश २.४.८८ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी रण्डा मूषिकपर्ण्यपि ।अपामार्गः शैखरिको धामार्गवमयूरकौ ॥
मूसाकानी के और नाम — प्रत्यक्श्रेणी, सुतश्रेणी, रण्डा, मूषिकपर्णी। चिरचिटा (अपामार्ग) के नाम — अपामार्ग, शैखरिक, धामार्गव, मयूरक —
अमरकोश २.४.१०४ — वनौषधिवर्गः
आस्फोटा गिरिकर्णी स्याद्विष्णुक्रान्तापराजिता ।इक्षुगन्धा तु काण्डेक्षुकोकिलाक्षेक्षुरक्षुराः ॥
अपराजिता के नाम — आस्फोटा, गिरिकर्णी, विष्णुक्रान्ता, अपराजिता। तालमखाना के नाम — इक्षुगन्धा, काण्डेक्षु, कोकिलाक्ष, इक्षुर, क्षुर।
अमरकोश २.४.१२१ — वनौषधिवर्गः
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् ।वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू ॥
एलवालुक (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — एलावालुक, ऐलेय, सुगन्धि, हरिवालुक, वालुक। कुन्दरु (गोंद) के नाम — पालंकी, मुकुन्द, कुन्द, कुन्दुरु।
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.४.१४० — वनौषधिवर्गः
एलापर्णी तु सुवहा रास्ना युक्तरसा च सा ।चाङ्गेरी चुक्रिका दन्तशठाम्बष्ठाम्ललोणिका ॥
एलापर्णी (रास्ना-भेद) — एलापर्णी, सुवहा, रास्ना, युक्तरसा। अमलोनी (खट्टी बूटी) के नाम — चांगेरी, चुक्रिका, दन्तशठा, अम्बष्ठा, अम्ललोणिका।
अमरकोश २.६.३ — मनुष्यवर्गः
विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना ।प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम — अंगना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, प्रमदा, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी —
अमरकोश २.६.६० — मनुष्यवर्गः
वातकी वातरोगी स्यात्सातिसारोऽतिसारकी ।स्युः क्लिन्नाक्षे चुल्लचिल्लपिल्लाः क्लिन्नेऽक्ष्णि चाप्यमी ॥
वात रोगी — वातकी, वातरोगी। दस्त का रोगी — सातिसार, अतिसारकी। कीचड़ भरी (चिपचिपी) आँखों वाला — चुल्ल, चिल्ल, पिल्ल; ये शब्द ऐसी आँख के लिये भी प्रयुक्त होते हैं।
अमरकोश २.६.८४ — मनुष्यवर्गः
पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ।प्रादेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते ॥
नाख़ून — पुनर्भव, कररुह, नख, नखर (पुं॰/नपुं॰)। अँगूठे को तर्जनी तक फैलाने की दूरी — प्रादेश; मध्यमा तक — ताल; अनामिका तक — गोकर्ण।
अमरकोश २.६.८७ — मनुष्यवर्गः
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥
कोहनी से फैली उँगलियों के सिरे तक का माप — हस्त (हाथ)। बँधी मुट्ठी तक — रत्नि। छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक — अरत्नि।
अमरकोश २.६.१३३ — मनुष्यवर्गः
तिलपर्णी तु पत्राङ्गं रञ्जनं रक्तचन्दनम् ।कुचन्दनं चाथ जातीकोशजातीफले समे ॥
लाल चन्दन — तिलपर्णी, पत्रांग, रंजन, रक्तचन्दन, कुचन्दन। जायफल — जातीकोश, जातीफल।
अमरकोश २.७.४ — ब्रह्मवर्गः
आश्रमोऽस्त्री द्विजात्यग्रजन्मभूदेववाडवाः ।विप्रश्च ब्राह्मणोऽसौ षट्कर्मा यागादिभिर्वृतः ॥
(इन चारों का नाम) आश्रम (पुं॰/नपुं॰)। ब्राह्मण के नाम — द्विजाति, अग्रजन्मा, भूदेव, वाडव, विप्र, ब्राह्मण। यज्ञ आदि छह कर्मों से युक्त ब्राह्मण — षट्कर्मा।
अमरकोश २.७.१७ — ब्रह्मवर्गः
समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिसंसदः ।आस्थानी क्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः ॥
सभा के नाम — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान (नपुं॰), सदस् (स्त्री॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.७.२२ — ब्रह्मवर्गः
अग्नित्रयमिदं त्रेता प्रणीतः संस्कृतोऽनलः ।समूह्यः परिचाय्योपचाय्यावग्नौ प्रयोगिणः ॥
इन तीनों अग्नियों का समूह — त्रेता। (मन्त्रों से) संस्कृत अग्नि — प्रणीत। समूह्य, परिचाय्य, उपचाय्य — ये (विशिष्ट) अग्नि के लिये प्रयुक्त होते हैं।
अमरकोश २.७.३५ — ब्रह्मवर्गः
षट्तु त्रिष्वर्घ्यमर्घार्थे पाद्यं पादाय वारिणि ।क्रमादातिथ्यातिथेये अतिथ्यर्थेऽत्र साधुनि ॥
(आगे के) छह शब्द तीनों लिङ्गों में — पूजा के अर्घ के लिये जल — अर्घ्य; पैर धोने का जल — पाद्य; अतिथि के लिये उपयुक्त (सत्कार) — आतिथ्य, आतिथेय।
अमरकोश २.८.२४ — क्षत्रियवर्गः
अभ्रेषन्यायकल्पास्तु देशरूपं समञ्जसम् ।युक्तमौपयिकं लभ्यं भजमानाभिनीतवत् ॥
न्याय/उचित व्यवस्था — अभ्रेष, न्याय, कल्प, देशरूप, समंजस। न्यायोचित — युक्त, औपयिक, लभ्य, भजमान, अभिनीत —
अमरकोश २.८.३६ — क्षत्रियवर्गः
प्रभिन्नो गर्जितो मत्तः समावुद्वान्तनिर्मदौ ।हास्तिकं गजता वृन्दे करिणी धेनुका वशा ॥
मद वाला हाथी — प्रभिन्न, गर्जित, मत्त। मद-रहित हाथी — उद्वान्त, निर्मद। हाथियों का झुण्ड — हास्तिक, गजता। हथिनी — करिणी, धेनुका, वशा।
अमरकोश २.८.११८ — क्षत्रियवर्गः
कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम् ।श्मशानं स्यात्पितृवनं कुणपः शवमस्त्रियाम् ॥
सिर कटा (पर हिलता-डुलता) धड़ — कबन्ध (पुं॰/नपुं॰)। श्मशान — श्मशान, पितृवन। शव — कुणप, शव (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.५ — वैश्यवर्गः
उत्तमर्णाधमर्णौ द्वौ प्रयोक्तृग्राहकौ क्रमात् ।कुसीदिको वार्धुषिको वृद्ध्याजीवश्च वार्धुषिः ॥
ऋण देने वाला — उत्तमर्ण; लेने वाला — अधमर्ण। सूद पर जीने वाला (साहूकार) — कुसीदिक, वार्धुषिक, वृद्ध्याजीव, वार्धुषि।
अमरकोश २.९.४७ — वैश्यवर्गः
चिक्कणं मसृणं स्निग्धं तुल्ये भावितवासिते ।आपक्वं पौलिरभ्यूषो लाजाः पुंभूम्नि चाक्षताः ॥
चिकना — चिक्कण, मसृण, स्निग्ध। (हींग आदि की) सुगन्ध से बसाया — भावित, वासित। अधपकी रोटी — आपक्व, पौलि, अभ्यूष। धान की खील — लाजाः; अखण्डित चावल — अक्षताः (दोनों पुं॰, बहुवचन)।
अमरकोश २.९.५१ — वैश्यवर्गः
म्रक्षणाभ्यञ्जने तैलं कृसरस्तु तिलौदनः ।गव्यं त्रिषु गवां सर्वं गोविड्गोमयस्त्रियाम् ॥
तेल — म्रक्षण, अभ्यंजन, तैल। तिल-चावल की खिचड़ी — कृसर, तिलौदन। गाय से प्राप्त सब कुछ — गव्य (तीनों लिङ्ग)। गोबर — गोविष्, गोमय (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.५७ — वैश्यवर्गः
जेमनं लेह आहारो निघासो न्याद इत्यपि ।सौहित्यं तर्पणं तृप्तिः फेला भुक्तसमुज्झितम् ॥
भोजन के और नाम — जेमन, लेह, आहार, निघस, न्याद। तृप्ति — सौहित्य, तर्पण, तृप्ति। खाकर छोड़ा (जूठा) अन्न — फेला, भुक्तसमुज्झित।
अमरकोश २.९.१०२ — वैश्यवर्गः
रसगर्भं तार्क्ष्यशैलं गन्धाश्मनि तु गन्धिकः ।सौगन्धिकश्च चक्षुष्याकुलाल्यौ तु कुलत्थिका ॥
रसौत के और नाम — रसगर्भ, तार्क्ष्यशैल। गन्धक — गन्धाश्म, गन्धिक, सौगन्धिक। (आँखों के लिये) थोथे का एक भेद — चक्षुष्या, कुलाली, कुलत्थिका।
अमरकोश २.९.१११ — वैश्यवर्गः
गोलोमी भूतकेशो ना पत्राङ्गं रक्तचन्दनम् ।त्रिकटु त्र्यूषणं व्योषं त्रिफला तु फलत्रिकम् ॥
भूतकेशी (एक औषधि) — गोलोमी, भूतकेश (पुं॰)। लाल चन्दन — पत्रांग, रक्तचन्दन। सोंठ-पीपल-काली मिर्च का योग — त्रिकटु, त्र्यूषण, व्योष। हरड़-बहेड़ा-आँवला का योग — त्रिफला, फलत्रिक।
अमरकोश २.१०.३७ — शूद्रवर्गः
वाच्यलिङ्गाः समस्तुल्यः सदृक्षः सदृशः सदृक् ।साधारणः समानश्च स्युरुत्तरपदे त्वमी ॥
समान/सदृश — सम, तुल्य, सदृक्ष, सदृश, सदृश्, साधारण, समान (ये विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले)। और ये (आगे वाले) समास के उत्तरपद में ही (प्रयुक्त होते हैं) —
अमरकोश २.१०.४७ — शूद्रवर्गः
उक्ता भूरिप्रयोगत्वादेकस्मिन्येऽत्र यौगिकाः ।ताद्धर्म्यादन्यतो वृत्तावूह्या लिङ्गान्तरेऽपि ते ॥
जो यौगिक (व्युत्पत्ति वाले) शब्द यहाँ अधिक प्रयोग के कारण एक ही लिङ्ग में कहे गए हैं, वे उसी धर्म (गुण) के कारण दूसरे (स्त्री आदि) के लिये प्रयुक्त हों तो दूसरे लिङ्ग में भी समझ लेने चाहिये।
अमरकोश ३.१.९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तत्परे प्रसितासक्ताविष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः ।प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः ॥
लगन वाला — तत्पर, प्रसित, आसक्त। इच्छित वस्तु के लिये उद्यत — इष्टार्थोद्युक्त, उत्सुक। प्रसिद्ध — प्रतीत, प्रथित, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत।
अमरकोश ३.१.१२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्यादभ्यागारिकस्तस्मिन्नुपाधिश्च पुमानयम् ।वराङ्गरूपोपेतो यस्सिंहसंहननो हि सः ॥
(परिवार-पालन में लगा व्यक्ति) — अभ्यागारिक, उपाधि (पुं॰)। सुन्दर अंगों और रूप से युक्त (सुडौल) — सिंहसंहनन।
अमरकोश ३.१.२७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आशंसुराशंसितरि गृहयालुर्ग्रहीतरि ।श्रद्धालुः श्रद्धया युक्ते पतयालुस्तु पातुके ॥
आशा/इच्छा करने वाला — आशंसु, आशंसिता। ग्रहण करने वाला — गृहयालु, ग्रहीता। श्रद्धा वाला — श्रद्धालु। गिरने वाला — पतयालु, पातुक।
अमरकोश ३.१.३५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वदो वदावदो वक्ता वागीशो वाक्पतिस्समौ ।वाचोयुक्तिपटुर्वाग्मी वावदूकोऽतिवक्तरि ॥
बोलने वाला — वद, वदावद, वक्ता। वाणी का स्वामी — वागीश, वाक्पति। वाक्-कुशल (प्रभावशाली वक्ता) — वाचोयुक्तिपटु, वाग्मी। बहुत बोलने वाला — वावदूक, अतिवक्ता।
अमरकोश ३.१.५० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अहङ्कारवानहंयुः शुभंयुस्तु शुभान्वितः ।दिव्योपपादुका देवा नृगवाद्या जरायुजाः ॥
अहंकारी — अहंकारवान्, अहंयु। शुभ से युक्त — शुभंयु, शुभान्वित। देवता — दिव्योपपादुक (बिना गर्भ के प्रकट होने वाले)। मनुष्य, गाय आदि — जरायुज (झिल्ली/गर्भ से जन्मे)।
अमरकोश ३.३.१ — नानार्थवर्गः
नानार्थाः केऽपि कान्तादिवर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः ।भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते ॥
कुछ अनेकार्थक शब्द यहाँ 'क'-अन्त आदि (अन्तिम वर्ण के क्रम से बने) वर्गों में कहे गए हैं; और जो शब्द जिन अर्थों में अधिक प्रयुक्त होते हैं, वे उन अर्थों के पर्यायों (पहले के वर्गों) में भी गिनाए गए हैं।
अमरकोश ३.३.१४ — नानार्थवर्गः
दीनारेऽपि च निष्कोऽस्त्री कल्कोऽस्त्री शमलैनसोः ।दम्भेऽप्यथ पिनाकोऽस्त्री शूलशङ्करधन्वनोः ॥
निष्क (पुं॰/नपुं॰) — (उपर्युक्त सब) और दीनार (सिक्का) भी। कल्क — मैल, पाप, दम्भ (और पीसी औषधि)। पिनाक — त्रिशूल, शिव का धनुष।
अमरकोश ३.३.२८ — नानार्थवर्गः
योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु ।भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः ॥
योग — कवच पहनना, उपाय, ध्यान, मेल, युक्ति। भोग — सुख, स्त्री आदि का भरण-पोषण (वेतन), साँप का फन और शरीर।
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।
अमरकोश ३.३.८५ — नानार्थवर्गः
युक्ते क्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतीते समे त्रिषु ।वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिष्वतीते दृढनिस्तले ॥
भूत — योग्य, पृथ्वी आदि महाभूत, सत्य, प्राणी; बीता हुआ, समान (तीनों लिङ्ग)। वृत्त — पद्य (छन्द), चरित्र; बीता, दृढ़, गोल (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.८८ — नानार्थवर्गः
युक्तेऽतिसंस्कृतेऽमर्षिण्यभिनीतोऽथ संस्कृतम् ।कृत्रिमे लक्षणोपेतेऽप्यनन्तोऽनवधावपि ॥
अभिनीत — उचित, अत्यन्त परिष्कृत, असहनशील (और अभिनय किया)। संस्कृत — कृत्रिम (बनाया हुआ), (व्याकरण-) लक्षणों से युक्त (परिष्कृत)। अनन्त — असीम भी (शेषनाग, विष्णु भी)।
अमरकोश ३.३.९१ — नानार्थवर्गः
पुरस्कृतः पूजितेऽरात्यभियुक्तेऽग्रतः कृते ।निवातावाश्रयावातौ शस्त्राभेद्यं च वर्म यत् ॥
पुरस्कृत — पूजित, शत्रु द्वारा घेरा गया, आगे किया गया। निवात — आश्रय, वायु-रहित स्थान; और शस्त्रों से न कटने वाला कवच।
अमरकोश ३.३.१२७ — नानार्थवर्गः
निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम् ।निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणेऽपि च ॥
साधन — (उपर्युक्त) और सम्पादन, उपकरण, अनुगमन। निर्यातन — बदला लेना, दान, धरोहर लौटाना।
अमरकोश ३.३.१५१ — नानार्थवर्गः
क्षितिक्षान्त्योः क्षमायुक्ते क्षमं शक्ते हिते त्रिषु ।त्रिषु श्यामौ हरित्कृष्णौ श्यामा स्याच्छारिवा निशा ॥
क्षमा — पृथ्वी, सहनशीलता। क्षम — सहनशील, समर्थ, हितकारी (तीनों लिङ्ग)। श्याम — हरा, काला (तीनों लिङ्ग)। श्यामा — शारिवा (एक औषधि), रात्रि (और यौवना स्त्री)।
अमरकोश ३.३.१६८ — नानार्थवर्गः
गृह्याधीनौ च वक्तव्यौ कल्यौ सज्जनिरामयौ ।आत्मवाननपेतोऽर्थादर्थ्यौ पुण्यं तु चार्वपि ॥
वक्तव्य — निन्दनीय, अधीन (और कहने योग्य)। कल्य — तैयार, नीरोग (और प्रभात)। अर्थ्य — बुद्धिमान्, अर्थ (प्रयोजन) से युक्त। पुण्य — सुन्दर भी (पवित्र भी)।
अमरकोश ३.३.२७२ — नानार्थवर्गः
अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे ॥
'अहह' — आश्चर्य, खेद। 'हि' — कारण (क्योंकि), निश्चय।
अमरकोश ३.४.११ — अव्ययवर्गः
युक्ते द्वे सांप्रतं स्थानेऽभीक्ष्णं शश्वदनारते ।अभावे नह्यनो नापि मास्म मालं च वारणे ॥
उचित — साम्प्रतम्, स्थाने। निरन्तर — अभीक्ष्णम्, शश्वत्। अभाव/निषेध — नहि, अ, नो, न। रोकना — मास्म, मा, अलम्।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें