📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रंज" के ११ परिणाम
अमरकोश २.४.४७ — वनौषधिवर्गः
पिच्छा तु शाल्मलीवेष्टे रोचनः कूटशाल्मलिः ।चिरबिल्वो नक्तमालः करजश्च करञ्जके ॥
सेमल का गोंद — पिच्छा; काला सेमल — रोचन, कूटशाल्मलि; करंज के नाम — चिरबिल्व, नक्तमाल, करज, करंजक।
अमरकोश २.४.४८ — वनौषधिवर्गः
प्रकीर्यः पूतिकरजः पूतिकः कलिमारकः ।करञ्जभेदाः षड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥
काँटेदार करंज — प्रकीर्य, पूतिकरज, पूतिक, कलिमारक। करंज के अन्य भेद — षड्ग्रन्था, मर्कटी, अंगारवल्लरी।
अमरकोश २.४.९५ — वनौषधिवर्गः
रञ्जनी श्रीफली तुत्था द्रोणी दोला च नीलिनी ।अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका ॥
नील के और नाम — रंजनी, श्रीफली, तुत्था, द्रोणी, दोला, नीलिनी। बावची के नाम — अवल्गुज, सोमराजी, सुवल्ली, सोमवल्लिका —
अमरकोश २.५.२३ — सिंहादिवर्गः
स एव च चिरञ्जीवी चैकदृष्टिश्च मौकुलिः ।द्रोणकाकस्तु काकोलो दात्यूहः कालकण्ठकः ॥
कौवे के और नाम — चिरंजीवी, एकदृष्टि, मौकुलि। पहाड़ी (बड़ा) कौवा — द्रोणकाक, काकोल। जलकाक/काले कण्ठ का पक्षी — दात्यूह, कालकण्ठक।
अमरकोश २.६.११६ — मनुष्यवर्गः
पटच्चरं जीर्णवस्त्रं समौ नक्तककर्पटौ ।वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम् ॥
फटा-पुराना वस्त्र — पटच्चर, जीर्णवस्त्र। चिथड़ा — नक्तक, कर्पट। वस्त्र — वस्त्र, आच्छादन, वासस्, चैल, वसन, अंशुक।
अमरकोश २.६.१३३ — मनुष्यवर्गः
तिलपर्णी तु पत्राङ्गं रञ्जनं रक्तचन्दनम् ।कुचन्दनं चाथ जातीकोशजातीफले समे ॥
लाल चन्दन — तिलपर्णी, पत्रांग, रंजन, रक्तचन्दन, कुचन्दन। जायफल — जातीकोश, जातीफल।
अमरकोश २.७.६२ — ब्रह्मवर्गः
त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः ।सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥
धर्म, अर्थ, काम — त्रिवर्ग; मोक्ष सहित — चतुर्वर्ग (चार पुरुषार्थ); बल सहित इन चारों से — चतुर्भद्र। वर के स्नेही (बाराती) — जन्य।
अमरकोश २.८.१ — क्षत्रियवर्गः
मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।राजा राट्पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः ॥
क्षत्रिय के नाम — मूर्धाभिषिक्त, राजन्य, बाहुज, क्षत्रिय, विराट्। राजा के नाम — राजा, राट्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्।
अमरकोश २.८.३३ — क्षत्रियवर्गः
निवेशः शिबिरं षण्ढे सज्जनं तूपरक्षणम् ।हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयम् ॥
सेना का पड़ाव — निवेश, शिबिर (नपुं॰)। (पड़ाव का) पहरा — सज्जन, उपरक्षण। हाथी, घोड़े, रथ और पैदल — ये सेना के चार अंग हैं।
अमरकोश २.९.९५ — वैश्यवर्गः
चामीकरं जातरूपं महारजतकाञ्चने ।रुक्मं कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टापदोऽस्त्रियाम् ॥
सोने के और नाम — चामीकर, जातरूप, महारजत, कांचन, रुक्म, कार्तस्वर, जाम्बूनद, अष्टापद (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.१०.४६ — शूद्रवर्गः
परिणायस्तु शारीणां समन्तान्नयने स्त्रियाम् ।अष्टापदं शारिफलं प्राणिवृत्तं समाह्वयः ॥
गोटियों को चारों ओर चलाना — परिणाय। चौसर/शतरंज की बिसात — अष्टापद, शारिफल। पशु-पक्षियों को लड़ाकर लगाई बाज़ी (मुर्गा-लड़ाई आदि) — प्राणिवृत्त, समाह्वय।