📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रक्षा" के १६ परिणाम
अमरकोश १.१.७० — स्वर्गवर्गः
क्षारो रक्षा च दावस्तु दवो वनहुताशनः ।धर्मराजः पितृपतिः समवर्ती परेतराट् ॥
राख के और नाम — क्षार, रक्षा। वन की आग के नाम — दाव, दव, वनहुताशन। यम के नाम — धर्मराज, पितृपति, समवर्ती, परेतराट्।
अमरकोश १.४.२७ — कालवर्गः
श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम् ।भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् ॥
शुभ/कल्याण के नाम — श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मंगल, शुभ, भावुक, भविक, भव्य, कुशल, क्षेम (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश १.१०.२९ — वारिवर्गः
खेयं तु परिखाधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् ।स्यादालवालमावालमावापोऽथ नदी सरित् ॥
किले के चारों ओर की खाई — खेय, परिखा; जहाँ जल रोका जाये (बाँध) — आधार; पेड़ की जड़ के पास का थाला — आलवाल, आवाल, आवाप। नदी के नाम — नदी, सरित् —
अमरकोश २.४.१५० — वनौषधिवर्गः
पारावताङ्घ्रिः कटभी पण्या ज्योतिष्मती लता ।वार्षिकं त्रायमाणा स्यात्त्रायन्ती बलभद्रिका ॥
मालकँगनी (ज्योतिष्मती) के नाम — पारावतांघ्रि, कटभी, पण्या, ज्योतिष्मती। त्रायमाणा के नाम — वार्षिक, त्रायमाणा, त्रायन्ती, बलभद्रिका।
अमरकोश २.८.५६ — क्षत्रियवर्गः
चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् ।पिण्डिका नाभिरक्षाग्रकीलके तु द्वयोरणिः ॥
पहिया — चक्र, रथांग। उसका बाहरी घेरा — नेमि (स्त्री॰), प्रधि (पुं॰)। बीच का गोल भाग — पिण्डिका, नाभि। धुरे के सिरे की कील — अणि (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.५७ — क्षत्रियवर्गः
रथगुप्तिर्वरूथो ना कूबरस्तु युगन्धरः ।अनुकर्षो दार्वधःस्थं प्रासङ्गो ना युगाद्युगः ॥
रथ का (लोहे आदि का) रक्षा-कवच — रथगुप्ति, वरूथ (पुं॰)। जुआ बाँधने का स्थान — कूबर, युगन्धर। रथ के नीचे की लकड़ी — अनुकर्ष। (बछड़ों को सिखाने हेतु) जुए से जुड़ा दूसरा जुआ — प्रासंग (पुं॰)।
अमरकोश २.८.६१ — क्षत्रियवर्गः
भटा योधाश्च योद्धारः सेना रक्षास्तु सैनिकाः ।सेनायां समवेता ये सैन्यास्ते सैनिकाश्च ते ॥
योद्धा — भट, योध, योद्धा। सेना की रक्षा करने वाले — सेनारक्ष, सैनिक। जो सेना में सम्मिलित हैं — सैन्य, सैनिक।
अमरकोश २.८.६४ — क्षत्रियवर्गः
शीर्षण्यं च शिरस्त्रेऽथ तनुत्रं वर्म दंशनम् ।उरश्छदः कङ्कटको जागरः कवचोऽस्त्रियाम् ॥
शिरस्त्राण (टोप) — शीर्षक, शीर्षण्य, शिरस्त्र। कवच — तनुत्र, वर्म, दंशन, उरश्छद, कंकटक, जागर, कवच (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.६८ — वैश्यवर्गः
अर्जुन्यघ्न्या रोहिणी स्यादुत्तमा गोषु नैचिकी ।वर्णादिभेदात्संज्ञाः स्युः शबलीधवलादयः ॥
गाय के और नाम — अर्जुनी, अघ्न्या, रोहिणी। श्रेष्ठ गाय — नैचिकी। रंग आदि के भेद से — शबली (चितकबरी), धवला (सफ़ेद) आदि नाम।
अमरकोश ३.१.१०५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
त्रातं त्राणं रक्षितमवितं गोपायितं च गुप्तं च ।अवगणितमवमतावज्ञातेऽवमानितं च परिभूते ॥
रक्षा किया हुआ — त्रात, त्राण, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त। अपमानित — अवगणित, अवमत, अवज्ञात, अवमानित, परिभूत।
अमरकोश ३.२.५ — सङ्कीर्णवर्गः
पर्याप्तिः स्यात्परित्राणं हस्तधारणमित्यपि ।सेवनं सीवनं स्यूतिर्विदरः स्फुटनं भिदा ॥
(मारने को उद्यत को) रोकना/बचाना — पर्याप्ति, परित्राण, हस्तधारण। सिलाई — सेवन, सीवन, स्यूति। फटना — विदर, स्फुटन, भिदा।
अमरकोश ३.२.८ — सङ्कीर्णवर्गः
ग्रहे ग्राहो वशः कान्तौ रक्ष्णस्त्राणे रणः क्वणे ।व्यधो वेधे पचा पाके हवो हूतौ वरो वृत्तौ ॥
पकड़ना — ग्रह, ग्राह। चाह — वश, कान्ति। रक्षा — रक्ष्ण, त्राण। ध्वनि — रण, क्वण। छेदना — व्यध, वेध। पकाना — पचा, पाक। पुकारना — हव, हूति। चुनना — वर, वृत्ति।
अमरकोश ३.३.८१ — नानार्थवर्गः
वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च योषिति ।गुप्तिः क्षितिव्युदासेऽपि धृतिर्धारणधैर्ययोः ॥
वनिता — अत्यन्त प्रेम उपजाने वाली स्त्री (सामान्य स्त्री भी)। गुप्ति — भूमि खोदना (गड्ढा) भी (रक्षा भी)। धृति — धारण करना, धैर्य।
अमरकोश ३.३.१०१ — नानार्थवर्गः
पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु ।गोष्पदं सेविते माने प्रतिष्ठाकृत्यमास्पदम् ॥
पद — व्यवसाय (प्रयत्न), रक्षा, स्थान (पद), चिह्न, पैर, वस्तु (और शब्द)। गोष्पद — (गायों से) सेवित स्थान, गाय के खुर जितना छोटा माप। आस्पद — प्रतिष्ठा (स्थान), कार्य।
अमरकोश ३.३.१७५ — नानार्थवर्गः
कर्बुरेऽथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु सङ्गरः ।वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रो मित्रो रवावपि ॥
(शार — चितकबरा)। संगर — प्रतिज्ञा, युद्ध, समझौता, विपत्ति। मन्त्र — वेद का भाग, गुप्त मन्त्रणा। मित्र — सूर्य भी (पुं॰; सखा — नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१८२ — नानार्थवर्गः
वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री तरुभेदे घटे च ना ।ना चमूजघने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रियाम् ॥
करीर — बाँस का अंकुर (पुं॰/नपुं॰); करील का पेड़, घड़ा (पुं॰)। प्रतिसर — सेना का पिछला भाग (पुं॰); कलाई में बाँधा मंगलसूत्र/कंगन (पुं॰/नपुं॰)।