📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रण्य" के २१ परिणाम
अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.६७ — स्वर्गवर्गः
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ।सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥
अग्नि के और नाम — हिरण्यरेता, हुतभुज्, दहन, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु।
अमरकोश १.१०.३४ — वारिवर्गः
शतद्रुस्तु शुतुद्रिः स्याद्विपाशा तु विपाट्स्त्रियाम् ।शोणो हिरण्यवाहः स्यात्कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित् ॥
सतलुज के नाम — शतद्रु, शुतुद्रि; व्यास नदी के — विपाशा, विपाश् (स्त्री॰); सोन नद के — शोण, हिरण्यवाह; छोटी कृत्रिम नहर — कुल्या।
अमरकोश २.४.१ — वनौषधिवर्गः
अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥
वन के नाम — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, कानन, वन। विशाल वन — महारण्य, अरण्यानी। घर के उद्यान — गृहाराम, निष्कुट।
अमरकोश २.८.५६ — क्षत्रियवर्गः
चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् ।पिण्डिका नाभिरक्षाग्रकीलके तु द्वयोरणिः ॥
पहिया — चक्र, रथांग। उसका बाहरी घेरा — नेमि (स्त्री॰), प्रधि (पुं॰)। बीच का गोल भाग — पिण्डिका, नाभि। धुरे के सिरे की कील — अणि (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.९० — वैश्यवर्गः
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु ।हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमर्थरैविभवा अपि ॥
धन के नाम — द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य, द्रविण, द्युम्न, अर्थ, रै, विभव।
अमरकोश २.९.९१ — वैश्यवर्गः
स्यात्कोशश्च हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते ।ताभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यं रूप्यं तद्द्वयमाहतम् ॥
गढ़ा या बिना गढ़ा सोना-चाँदी — कोश, हिरण्य। उन दोनों से भिन्न (ताँबा आदि) धातु — कुप्य। उन दोनों के ठप्पा लगे (सिक्के) — रूप्य।
अमरकोश २.९.९४ — वैश्यवर्गः
स्वर्णं सुवर्णं कनकं हिरण्यं हेमहाटकम् ।तपनीयं शातकुम्भं गाङ्गेयं भर्म कर्बुरम् ॥
सोने के नाम — स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेम, हाटक, तपनीय, शातकुम्भ, गांगेय, भर्म, कर्बुर —
अमरकोश २.९.१०७ — वैश्यवर्गः
मेषकम्बल ऊर्णायुः शशोर्णं शशलोमनि ।मधु क्षौद्रं माक्षिकादि मधूच्छिष्टं तु सिक्थकम् ॥
ऊनी कम्बल — मेषकम्बल, ऊर्णायु। ख़रगोश के रोएँ — शशोर्ण, शशलोम। शहद — मधु, क्षौद्र, माक्षिक आदि। मोम — मधूच्छिष्ट, सिक्थक।
अमरकोश २.१०.३ — शूद्रवर्गः
माहिष्योऽर्याक्षत्रिययोः क्षत्तार्याशूद्रयोः सुतः ।ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतस्तस्यां वैदेहको विशः ॥
क्षत्रिय पिता और वैश्या माता का पुत्र — माहिष्य; शूद्र पिता और वैश्या माता का — क्षत्ता; क्षत्रिय पिता और ब्राह्मणी माता का — सूत; वैश्य पिता और ब्राह्मणी माता का — वैदेहक।
अमरकोश २.१०.४ — शूद्रवर्गः
रथकारस्तु माहिष्यात्करण्यां यस्य संभवः ।स्याच्चण्डालस्तु जनितो ब्राह्मण्यां वृषलेन यः ॥
माहिष्य पिता और करणी माता का पुत्र — रथकार; शूद्र पिता और ब्राह्मणी माता का पुत्र — चण्डाल।
अमरकोश २.१०.३९ — शूद्रवर्गः
भरण्यं भरणं मूल्यं निर्वेशः पण इत्यपि ।सुरा हलिप्रिया हाला परिस्रुद्वरुणात्मजा ॥
वेतन के और नाम — भरण्य, भरण, मूल्य, निर्वेश, पण। मदिरा — सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा —
अमरकोश ३.१.१९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
भरण्यभुक्कर्मकरः कर्मकारस्तु तत्क्रियः ।अपस्नातो मृतस्नात आमिषाशी तु शौष्कुलः ॥
मज़दूरी लेकर काम करने वाला — भरण्यभुज्, कर्मकर। बिना वेतन (स्वयं) काम करने वाला — कर्मकार। मृतक के लिये स्नान किया हुआ — अपस्नात, मृतस्नात। मांसाहारी — आमिषाशी, शौष्कल।
अमरकोश ३.१.५९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अप्राग्र्यं द्वयहीने द्वे अप्रधानोपसर्जने ।विशङ्कटं पृथु बृहद्विशालं पृथुलं महत् ॥
गौण (अप्रधान) — अप्राग्र्य, अप्रधान, उपसर्जन (नपुं॰)। विशाल — विशंकट, पृथु, बृहत्, विशाल, पृथुल, महत् —
अमरकोश ३.१.९६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
पुष्टे तु पुषितं सोढे क्षान्तमुद्वान्तमुद्गते ।दान्तस्तु दमिते शान्तः शमिते प्रार्थितेऽर्दितः ॥
पोषित — पुष्ट, पुषित। सहा हुआ — सोढ, क्षान्त। उगला हुआ — उद्गत, उद्वान्त। दबाया/वश में किया — दमित, दान्त। शान्त किया — शमित, शान्त। माँगा हुआ — प्रार्थित, अर्दित।
अमरकोश ३.१.१०० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऊतं स्यूतमुतं चेति त्रितयं तन्तुसन्तते ।स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम् ॥
धागे से सिला/बुना — ऊत, स्यूत, उत। पूजित — अर्हित, नमस्यित, नमसित, अपचायित, अर्चित, अपचित।
अमरकोश ३.३.१३८ — नानार्थवर्गः
बाष्पमूष्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम् ।तल्पं शय्याट्टदारेषु स्तम्बेऽपि विटपोऽस्त्रियाम् ॥
बाष्प — भाप (गर्मी), आँसू। कशिपु — अन्न, वस्त्र (बिछौना)। तल्प — शय्या, अटारी, पत्नी। विटप (पुं॰/नपुं॰) — झाड़ी/गुच्छा भी (शाखा/वृक्ष भी)।
अमरकोश ३.३.१८० — नानार्थवर्गः
दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम् ।महारण्ये दुर्गपथे कान्तारं पुन्नपुंसकम् ॥
दुरोदर — जुआरी (पुं॰); दाँव, जुआ (नपुं॰)। कान्तार (पुं॰/नपुं॰) — घना जंगल, दुर्गम मार्ग।
अमरकोश ३.३.१८९ — नानार्थवर्गः
मुखाग्रे क्रोडहलयोः पोत्रं गोत्रं तु नाम्नि च ।सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च ॥
पोत्र — सूअर का थूथन, हल (का फाल)। गोत्र — नाम भी (वंश, पर्वत भी)। सत्र — आवरण, यज्ञ (लम्बा), सदा का दान (सदावर्त), वन।
अमरकोश ३.३.२१७ — नानार्थवर्गः
दवदावौ वनारण्यवह्नी जन्महरौ भवौ ।मन्त्री सहायः सचिवौ पतिशाखिनरा धवाः ॥
दव/दाव — वन, जंगल की आग (दावानल)। भव — जन्म (संसार), शिव। सचिव — मन्त्री, सहायक। धव — पति, एक वृक्ष, मनुष्य।
अमरकोश ३.५.२२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
द्विहीनेऽन्यच्च खारण्यपर्णश्वभ्रहिमोदकम् ।शीतोष्णमांसरुधिरमुखाक्षिद्रविणं बलम् ॥
अब नपुंसकलिङ्ग — आकाश, वन, पत्ता, गड्ढा, बर्फ़, जल, शीत, उष्ण, मांस, रक्त, मुख, आँख, धन, बल (के पर्याय) —