🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:15:36 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "रधार" के ८ परिणाम

अमरकोश १.१.५३ — स्वर्गवर्गः
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा ।वास्तोष्पतिः सुरपतिर्बलारातिः शचीपतिः ॥
इन्द्र के और नाम — सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वासव, वृत्रहा, वृषा, वास्तोष्पति, सुरपति, बलाराति, शचीपति।
अमरकोश १.७.१३ — नाट्यवर्गः
भगिनीपतिरावुत्तो भावो विद्वानथावुकः ।जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः ॥
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युवराज को 'कुमार' या 'भर्तृदारक' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१५ — नाट्यवर्गः
अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ राजश्यालस्तु राष्ट्रियः ।अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः ॥
न मारने योग्य (ब्राह्मण आदि) पर अत्याचार की घोषणा 'अब्रह्मण्यम्' (हाय! अन्याय!) से; राजा का साला 'राष्ट्रिय'; माता 'अम्बा'; बालिका 'वासू'; और आदरणीय व्यक्ति 'आर्य' या 'मारिष' कहलाता है।
अमरकोश १.१०.२९ — वारिवर्गः
खेयं तु परिखाधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् ।स्यादालवालमावालमावापोऽथ नदी सरित् ॥
किले के चारों ओर की खाई — खेय, परिखा; जहाँ जल रोका जाये (बाँध) — आधार; पेड़ की जड़ के पास का थाला — आलवाल, आवाल, आवाप। नदी के नाम — नदी, सरित् —
अमरकोश २.८.२५ — क्षत्रियवर्गः
न्याय्यं च त्रिषु षट्संप्रधारणा तु समर्थनम् ।अववादस्तु निर्देशो निदेशः शासनं च सः ॥
(और) न्याय्य — ये छह तीनों लिङ्गों में। (उचित-अनुचित का) विचार करके निश्चय — सम्प्रधारणा, समर्थन। आज्ञा — अववाद, निर्देश, निदेश, शासन —
अमरकोश २.८.९४ — क्षत्रियवर्गः
सर्वाभिसारः सर्वौघः सर्वसन्नहनार्थकः ।लोहाभिसारोऽस्त्रभृतां राज्ञां नीराजनाविधिः ॥
सम्पूर्ण सेना का युद्ध के लिये तैयार होना — सर्वाभिसार, सर्वौघ, सर्वसन्नहन। शस्त्रधारी राजाओं की (प्रस्थान से पूर्व शस्त्रों की) आरती-पूजा — लोहाभिसार।
अमरकोश ३.१.३८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
रवणः शब्दनो नान्दीवादी नान्दीकरः समौ ।जडोऽज्ञ एडमूकस्तु वक्तुं श्रोतुमशिक्षिते ॥
शब्द करने वाला — रवण, शब्दन। नाटक के आरम्भ में मंगल-स्तुति (नान्दी) पढ़ने वाला — नान्दीवादी, नान्दीकर। जड़ — जड, अज्ञ। बोलने-सुनने में असमर्थ (गूँगा-बहरा) — एडमूक।
अमरकोश ३.३.१६५ — नानार्थवर्गः
आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं संप्रधारणम् ।उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नवक्रियाः ॥
क्रिया के नौ अर्थ — आरम्भ, प्रायश्चित्त (निष्कृति), शिक्षा, पूजा, विचार करके निश्चय, उपाय, कर्म, चेष्टा, चिकित्सा।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें