🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:43 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "रम" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.१ — स्वर्गवर्गः
यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः ।सेव्यतामक्षयो धीराः स श्रिये चामृताय च ॥
हे धीर पुरुषो! जो ज्ञान और दया के अथाह सागर हैं, जिनके गुण निर्दोष हैं, उन अविनाशी (परमात्मा) की सेवा लक्ष्मी (समृद्धि) और अमृत (मोक्ष) के लिये करो।
अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.६ — स्वर्गवर्गः
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥
स्वर्ग के नाम — स्वः (अव्यय); स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक (पुंलिङ्ग); द्यौ और दिव् — ये दो स्त्रीलिङ्ग में; त्रिविष्टप नपुंसकलिङ्ग में।
अमरकोश १.१.१४ — स्वर्गवर्गः
षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः ।मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥
बुद्ध के और नाम — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, विनायक, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता, मुनि। और जो शाक्यमुनि (ऐतिहासिक बुद्ध) हैं —
अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.१.२४ — स्वर्गवर्गः
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ।वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥
विष्णु के और नाम — जलशायी, विश्वरूप, मुकुन्द, मुरमर्दन। इन (श्रीकृष्ण) के पिता वसुदेव हैं, उन्हीं को 'आनकदुन्दुभि' भी कहते हैं।
अमरकोश १.१.२५ — स्वर्गवर्गः
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो बलदेवोऽच्युताग्रजः ।रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायुधः ॥
बलराम के नाम — बलभद्र, प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण, राम, कामपाल, हलायुध।
अमरकोश १.१.२९ — स्वर्गवर्गः
अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका ।नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल — ये पाँच कामदेव (पञ्चबाण) के बाण हैं।
अमरकोश १.१.३२ — स्वर्गवर्गः
इन्दिरा लोकमाता मा क्षीरोदतनया रमा ।भार्गवी लोकजननी क्षीरसागरकन्यका ॥
लक्ष्मी के और नाम — इन्दिरा, लोकमाता, मा, क्षीरोदतनया, रमा, भार्गवी, लोकजननी, क्षीरसागरकन्यका।
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.१.३७ — स्वर्गवर्गः
ईश्वरः शर्व ईशानः शङ्करश्चन्द्रशेखरः ।भूतेशः खण्डपरशुर्गिरीशो गिरिशो मृडः ॥
शिव के और नाम — ईश्वर, शर्व, ईशान, शंकर, चन्द्रशेखर, भूतेश, खण्डपरशु, गिरीश, गिरिश, मृड।
अमरकोश १.१.३८ — स्वर्गवर्गः
मृत्युञ्जयः कृत्तिवासाः पिनाकी प्रमथाधिपः ।उग्रः कपर्दी श्रीकण्ठः शितिकण्ठः कपालभृत् ॥
शिव के और नाम — मृत्युंजय, कृत्तिवासा, पिनाकी, प्रमथाधिप, उग्र, कपर्दी, श्रीकण्ठ, शितिकण्ठ, कपालभृत्।
अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.४४ — स्वर्गवर्गः
विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा ।अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ॥
विभूति, भूति और ऐश्वर्य — ये अणिमा आदि आठ प्रकार की (सिद्धियों) के नाम हैं; (वे हैं) अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा —
अमरकोश १.१.४८ — स्वर्गवर्गः
अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः ।कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥
गणेश के और नाम — एकदन्त, हेरम्ब, लम्बोदर, गजानन। कार्तिकेय के नाम — कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मा, षडानन।
अमरकोश १.१.५० — स्वर्गवर्गः
षाण्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ।शृङ्गी भृङ्गी रिटिस्तुण्डी नन्दिको नन्दिकेश्वरः ॥
कार्तिकेय के और नाम — षाण्मातुर, शक्तिधर, कुमार, क्रौञ्चदारण। शिव के गणों के नाम — शृंगी, भृंगी, रिटि, तुण्डी, नन्दिक, नन्दिकेश्वर।
अमरकोश १.१.५७ — स्वर्गवर्गः
ऐरावतोऽभ्रमातङ्गैरावणाभ्रमुवल्लभाः ।ह्रादिनी वज्रमस्त्री स्यात्कुलिशं भिदुरं पविः ॥
इन्द्र के हाथी के नाम — ऐरावत, अभ्रमातंग, ऐरावण, अभ्रमुवल्लभ। वज्र के नाम — ह्रादिनी (स्त्री॰), वज्र (पुं॰/नपुं॰), कुलिश, भिदुर, पवि।
अमरकोश १.१.६० — स्वर्गवर्गः
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ।पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः ॥
मेरु पर्वत के नाम — मेरु, सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय। मन्दार, पारिजातक — (और आगे के तीन) ये पाँच देववृक्ष हैं —
अमरकोश १.१.६३ — स्वर्गवर्गः
घृताची मेनका रम्भा उर्वशी च तिलोत्तमा ।सुकेशीमञ्जुघोषाद्याः कथ्यम्तेऽप्सरसो बुधैः ॥
घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी, तिलोत्तमा, सुकेशी, मंजुघोषा आदि — विद्वानों द्वारा अप्सराएँ कही जाती हैं।
अमरकोश १.१.६४ — स्वर्गवर्गः
हाहा हूहूश्चैवमाद्या गन्धर्वास्त्रिदिवौकसाम् ।अग्निर्वैश्वानरो वह्निर्वीतिहोत्रो धनञ्जयः ॥
हाहा, हूहू आदि देवताओं के गायक 'गन्धर्व' हैं। अग्नि के नाम — अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धनंजय।
अमरकोश १.१.७५ — स्वर्गवर्गः
समीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः ।नभस्वद्वातपवनपवमानप्रभञ्जनाः ॥
वायु के और नाम — समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, समीरण, नभस्वान्, वात, पवन, पवमान, प्रभंजन।
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.१.७९ — स्वर्गवर्गः
शरीरस्था इमे रंहस्तरसि तु रयः स्यदः ।जवोऽथ शीघ्रं त्वरितं लघु क्षिप्रमरं द्रुतम् ॥
ये (पाँचों) शरीर में स्थित वायु हैं। वेग के नाम — रंहस्, तरस् (नपुं॰), रय, स्यद, जव (पुं॰)। अब 'शीघ्र' के नाम — शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर, द्रुत —
अमरकोश १.१.८० — स्वर्गवर्गः
सत्वरं चपलं तूर्णमविलम्बितमाशु च ।सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम् ॥
शीघ्र के और नाम — सत्वर, चपल, तूर्ण, अविलम्बित, आशु। निरन्तर के नाम — सतत, अनारत, अश्रान्त, सन्तत, अविरत, अनिश —
अमरकोश १.१.८१ — स्वर्गवर्गः
नित्यानवरताजस्रमप्यथातिशयो भरः ।अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम् ॥
निरन्तर के और नाम — नित्य, अनवरत, अजस्र। अब 'अतिशय' (बहुत अधिक) के नाम — अतिशय, भर (पुं॰), अतिवेल, भृश, अत्यर्थ, अतिमात्र, उद्गाढ, निर्भर —
अमरकोश १.२.१ — व्योमवर्गः
द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरम् ।नभोऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम् ॥
आकाश के नाम — द्यौ, दिव् (ये दो स्त्रीलिङ्ग); अभ्र, व्योम, पुष्कर, अम्बर, नभस्, अन्तरिक्ष, गगन, अनन्त, सुरवर्त्म, ख (नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.३.१ — दिग्वर्गः
दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः ।प्राच्यवाचीप्रतीच्यस्ताः पूर्वदक्षिणपश्चिमाः ॥
दिशा के नाम — दिश्, ककुभ्, काष्ठा, आशा, हरित् (स्त्रीलिङ्ग)। प्राची, अवाची, प्रतीची — ये क्रमशः पूर्व, दक्षिण और पश्चिम दिशाएँ हैं।
अमरकोश १.३.३ — दिग्वर्गः
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु ।इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥
पश्चिम में उत्पन्न 'प्रतीचीन', पूर्व में उत्पन्न 'प्राचीन' (तीनों लिङ्गों में)। इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु —
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.६ — दिग्वर्गः
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ।करिण्योऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् ॥
(ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन,) पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक — ये (आठ) दिग्गज हैं। उनकी हथिनियाँ क्रमशः अभ्रमु, कपिला, पिंगला, अनुपमा —
अमरकोश १.३.८ — दिग्वर्गः
अभ्यन्तरं त्वन्तरालं चक्रवालं तु मण्डलम् ।अभ्र मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः ॥
बीच का स्थान — अभ्यन्तर, अन्तराल; गोल घेरा — चक्रवाल, मण्डल। बादल के नाम — अभ्र, मेघ, वारिवाह, स्तनयित्नु, बलाहक।
अमरकोश १.३.१२ — दिग्वर्गः
स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषो मेघज्योतिरिरम्मदः ।इन्द्रायुधं शक्रधनुस्तदेव ऋजुरोहितम् ॥
बिजली की कड़क — स्फूर्जथु, वज्रनिर्घोष; बादल की आग — मेघज्योति, इरम्मद; इन्द्रधनुष — इन्द्रायुध, शक्रधनुस्; वही सीधा (बिना वक्रता के) हो तो 'रोहित' कहलाता है।
अमरकोश १.३.१५ — दिग्वर्गः
अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि च ।हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः ॥
आवरण के और नाम — अपिधान, तिरोधान, पिधान, आच्छादन। चन्द्रमा के नाम — हिमांशु, चन्द्रमा, चन्द्र, इन्दु, कुमुदबान्धव।
अमरकोश १.३.१६ — दिग्वर्गः
विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोषधीशो निशापतिः ।अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः ॥
चन्द्रमा के और नाम — विधु, सुधांशु, शुभ्रांशु, ओषधीश, निशापति, अब्ज, जैवातृक, सोम, ग्लौ, मृगांक, कलानिधि।
अमरकोश १.३.१७ — दिग्वर्गः
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः ।कला तु षोडशो भागो बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ॥
चन्द्रमा के और नाम — द्विजराज, शशधर, नक्षत्रेश, क्षपाकर। (चन्द्रमा का) सोलहवाँ भाग 'कला' कहलाता है। (सूर्य-चन्द्र का) गोला — बिम्ब (पुं॰/नपुं॰), मण्डल (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.३.१९ — दिग्वर्गः
कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ।सुषमा परमा शोभा शोभा कान्तिर्द्युतिश्छविः ॥
चिह्न के नाम — कलंक, अंक, लांछन, चिह्न, लक्ष्म, लक्षण। परम शोभा 'सुषमा' कहलाती है। शोभा के नाम — शोभा, कान्ति, द्युति, छवि।
अमरकोश १.३.२३ — दिग्वर्गः
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम् ।दाक्षायिण्योऽश्विनीत्यादि तारा अश्वयुगश्विनी ॥
नक्षत्र/तारे के नाम — नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, तारका, उडु (स्त्री॰ या नपुं॰)। अश्विनी आदि (सत्ताईस) नक्षत्र 'दाक्षायिणी' (दक्ष की पुत्रियाँ) कहलाते हैं। अश्विनी को 'अश्वयुज्' भी कहते हैं।
अमरकोश १.३.२८ — दिग्वर्गः
रौहिणेयो बुधः सौम्यः समौ सौरिशनैश्चरौ ।तमस्तु राहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुन्तुदः ॥
बुध के नाम — रौहिणेय, बुध, सौम्य। शनि के — सौरि, शनैश्चर (समानार्थक)। राहु के — तम, राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद।
अमरकोश १.३.३६ — दिग्वर्गः
सूरसूतो अरुणोऽनूरुः काश्यपिर्गरुडाग्रजः ।परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥
सूर्य के सारथी के नाम — सूरसूत, अरुण, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज। (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा — परिवेष, परिधि, उपसूर्यक, मण्डल।
अमरकोश १.३.३७ — दिग्वर्गः
किरणोऽस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥
किरण के नाम — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर, मरीचि (स्त्री॰/पुं॰), दीधिति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.१ — कालवर्गः
कालो दिष्टोऽप्यनेहापि समयोऽप्यथ पक्षतिः ।प्रतिपद्द्वे इमे स्त्रीत्वे तदाद्यास्तिथयो द्वयोः ॥
समय के नाम — काल, दिष्ट, अनेहा, समय। पक्ष की पहली तिथि — पक्षति, प्रतिपद् (दोनों स्त्रीलिङ्ग)। उससे आरम्भ होने वाली 'तिथियाँ' पुं॰ और स्त्री॰ दोनों में हैं।
अमरकोश १.४.२ — कालवर्गः
घस्रो दिनाहनी वा तु क्लीबे दिवसवासरौ ।प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्युषसी अपि ॥
दिन के नाम — घस्र, दिन, अहन् (नपुं॰), दिवस, वासर। प्रातःकाल के नाम — प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस् —
अमरकोश १.४.६ — कालवर्गः
आगामिवर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।गणरात्रं निशा बह्व्यः प्रदोषो रजनीमुखम् ॥
बीते और आने वाले दो दिनों के बीच की रात 'पक्षिणी' कहलाती है; अनेक रातों का समूह 'गणरात्र'; रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है।
अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश १.४.८ — कालवर्गः
पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा ।कलाहीने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे ॥
पक्ष के अन्त की दो तिथियाँ (पूर्णिमा और अमावस्या) 'पञ्चदशी' कहलाती हैं। पूर्णिमा — पौर्णमासी, पूर्णिमा। एक कला कम चन्द्रमा वाली पूर्णिमा 'अनुमति' और पूर्ण चन्द्रमा वाली 'राका' कहलाती है।
अमरकोश १.४.९ — कालवर्गः
अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः ।सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला कुहूः ॥
अमावस्या के नाम — अमावास्या, अमावस्या, दर्श, सूर्येन्दुसंगम। जिसमें चन्द्रमा थोड़ा दिखे वह 'सिनीवाली', और जिसमें चन्द्रकला बिल्कुल न दिखे वह 'कुहू' कहलाती है।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.४.११ — कालवर्गः
एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरौ ।अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला ॥
सूर्य और चन्द्रमा को एक साथ 'पुष्पवन्तौ' कहते हैं। अठारह निमेष की एक 'काष्ठा', और तीस काष्ठा की एक 'कला' होती है।
अमरकोश १.४.१३ — कालवर्गः
पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ ।द्वौ द्वौ मार्गादिमासौ स्यादृतुस्तैरयनं त्रिभिः ॥
पहला पक्ष 'शुक्ल' और दूसरा 'कृष्ण' है; दोनों मिलकर एक 'मास'। मार्गशीर्ष से आरम्भ करके दो-दो मासों की एक 'ऋतु', और तीन ऋतुओं का एक 'अयन' होता है।
अमरकोश १.४.१९ — कालवर्गः
स्यादाश्विन इषोऽप्याश्वयुजोऽपि स्यात्तु कार्तिके ।बाहुलोर्जौ कार्तिकिको हेमन्तः शिशिरोऽस्त्रियाम् ॥
आश्विन के नाम — आश्विन, इष, आश्वयुज; कार्तिक के — बाहुल, ऊर्ज, कार्तिकिक। (ऋतुएँ —) हेमन्त, शिशिर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.४.२३ — कालवर्गः
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् ।मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ॥
देवताओं के दो हज़ार युग ब्रह्मा का एक दिन-रात है; और वे (दिन तथा रात) मनुष्यों के लिये (एक-एक) कल्प हैं। इकहत्तर दिव्य युगों का एक 'मन्वन्तर' होता है।
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.५.५ — धीवर्गः
मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ।समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ॥
परलोक आदि न मानने का भाव — मिथ्यादृष्टि, नास्तिकता; दूसरे का अहित सोचना — व्यापाद, द्रोहचिन्तन; निश्चित मत — सिद्धान्त, राद्धान्त; गलत ज्ञान — भ्रान्ति, मिथ्यामति, भ्रम।
अमरकोश १.५.८ — धीवर्गः
मोक्षोऽपवर्गोऽथाज्ञानमविद्याहंमतिः स्त्रियाम् ।रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ॥
मोक्ष के और नाम — मोक्ष, अपवर्ग। अज्ञान के नाम — अज्ञान, अविद्या, अहंमति (स्त्री॰)। रूप, शब्द, गन्ध, रस और स्पर्श — ये (इन्द्रियों के) विषय हैं।
अमरकोश १.५.१३ — धीवर्गः
पूतिगन्धिस्तु दुर्गन्धो विस्रं स्यादामगन्धि यत् ।शुक्लशुभ्रशुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डरः ॥
दुर्गन्ध — पूतिगन्धि, दुर्गन्ध; कच्चे मांस आदि की गन्ध — विस्र, आमगन्धि। सफ़ेद रंग के नाम — शुक्ल, शुभ्र, शुचि, श्वेत, विशद, श्येत, पाण्डर —
अमरकोश १.५.१८ — धीवर्गः
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे ।गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति ॥
चितकबरे (अनेक रंगों वाले) के नाम — चित्र, किर्मीर, कल्माष, शबल, एत, कर्बुर। शुक्ल आदि रंग-वाचक शब्द गुण (रंग) के अर्थ में पुंलिङ्ग हैं, और रंग वाली वस्तु के अर्थ में उस वस्तु के लिङ्ग के अनुसार।
अमरकोश १.६.३ — शब्दादिवर्गः
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ।स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी ॥
वेद के नाम — श्रुति (स्त्री॰), वेद, आम्नाय, त्रयी। वेद में विहित कर्म 'धर्म' कहलाता है। ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश १.६.९ — शब्दादिवर्गः
विवादो व्यवहारः स्यादुपन्यासस्तु वाङ्मुखम् ।उपोद्धात उदाहारः शपनं शपथः पुमान् ॥
मुकदमा/विवाद — विवाद, व्यवहार; बात का आरम्भ — उपन्यास, वाङ्मुख; भूमिका — उपोद्घात, उदाहार; सौगन्ध — शपन, शपथ (पुं॰)।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१५ — शब्दादिवर्गः
तत्र त्वाक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ॥
व्यभिचार का आरोप लगाकर डाँटना 'आक्षारणा' कहलाता है; बातचीत — आभाषण, आलाप; निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश १.६.२४ — शब्दादिवर्गः
सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ।शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः ॥
सत्य के नाम — सत्य, तथ्य, ऋत, सम्यक् (सत्य वस्तु के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में)। ध्वनि के नाम — शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान, रव, स्वन।
अमरकोश १.६.२८ — शब्दादिवर्गः
स्त्री प्रतिश्रुत्प्रतिध्वाने गीतं गानमिमे समे ॥
प्रतिध्वनि — प्रतिश्रुत् (स्त्री॰), प्रतिध्वान। गीत और गान — ये दोनों समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश १.७.१२ — नाट्यवर्गः
भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः ।स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥
स्त्री का वेश धारण करने वाला पुरुष नर्तक — भ्रकुंस, भ्रुकुंस, भ्रूकुंस कहलाता है। नाटक की भाषा में गणिका को 'अज्जुका' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१६ — नाट्यवर्गः
अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा निष्ठानिर्वहणे समे ।हण्डे हञ्जे हलाह्वाने नीचां चेटीं सखीं प्रति ॥
बड़ी बहन को 'अत्तिका' कहते हैं; नाटक का उपसंहार — निष्ठा, निर्वहण। नीच स्त्री को 'हण्डे', दासी को 'हञ्जे' और सखी को 'हला' कहकर पुकारा जाता है।
अमरकोश १.७.१८ — नाट्यवर्गः
शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः ।बीभत्सरौद्रौ च रसाः शृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः ॥
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र — ये (आठ) रस हैं। शृंगार रस के नाम — शृंगार, शुचि, उज्ज्वल।
अमरकोश १.७.२० — नाट्यवर्गः
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् ।विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥
हास्य के और नाम — हास, हास्य। बीभत्स — बीभत्स, विकृत (दोनों तीनों लिङ्गों में)। अद्भुत — विस्मय, अद्भुत, आश्चर्य, चित्र। भयानक — भैरव —
अमरकोश १.७.२१ — नाट्यवर्गः
दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकम् ।भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रं तूग्रममी त्रिषु ॥
भयानक के और नाम — दारुण, भीषण, भीष्म, घोर, भीम, भयानक, भयंकर, प्रतिभय। रौद्र के — रौद्र, उग्र। ये सब तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.७.२८ — नाट्यवर्गः
शुचौ तु चरिते शीलमुन्मादश्चित्तविभ्रमः ।प्रेमा ना प्रियता हार्दं प्रेमस्नेहोऽथ दोहदम् ॥
पवित्र आचरण 'शील' कहलाता है; पागलपन — उन्माद, चित्तविभ्रम; प्रेम के नाम — प्रेमा (पुं॰), प्रियता, हार्द, प्रेम (नपुं॰), स्नेह। इच्छा — दोहद —
अमरकोश १.७.३१ — नाट्यवर्गः
उत्साहोऽध्यवसायः स्यात्स वीर्यमतिशक्तिभाक् ।कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे ॥
उत्साह — उत्साह, अध्यवसाय; अत्यधिक शक्ति वाला उत्साह 'वीर्य' कहलाता है। छल के नाम — कपट (पुं॰/नपुं॰), व्याज, दम्भ, उपधि, छद्म, कैतव।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें