📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रव" के ८०+ परिणाम
अमरकोश १.१.६ — स्वर्गवर्गः
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥
स्वर्ग के नाम — स्वः (अव्यय); स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक (पुंलिङ्ग); द्यौ और दिव् — ये दो स्त्रीलिङ्ग में; त्रिविष्टप नपुंसकलिङ्ग में।
अमरकोश १.१.१९ — स्वर्गवर्गः
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥
विष्णु के नाम — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव, माधव, स्वभू (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२९ — स्वर्गवर्गः
अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका ।नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल — ये पाँच कामदेव (पञ्चबाण) के बाण हैं।
अमरकोश १.१.५२ — स्वर्गवर्गः
वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरन्दरः ।जिष्णुर्लेखर्षभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः ॥
इन्द्र के और नाम — वृद्धश्रवा, सुनासीर, पुरुहूत, पुरन्दर, जिष्णु, लेखर्षभ, शक्र, शतमन्यु, दिवस्पति।
अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.१.६० — स्वर्गवर्गः
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ।पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः ॥
मेरु पर्वत के नाम — मेरु, सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय। मन्दार, पारिजातक — (और आगे के तीन) ये पाँच देववृक्ष हैं —
अमरकोश १.१.६१ — स्वर्गवर्गः
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥
(पाँच देववृक्ष — मन्दार, पारिजात,) सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन (नपुं॰ या पुं॰)। सनत्कुमार को 'वैधात्र' (ब्रह्मा का पुत्र) कहते हैं। स्वर्ग के वैद्य अश्विनीकुमार हैं —
अमरकोश १.१.७२ — स्वर्गवर्गः
राक्षसः कौणपः क्रव्यात्क्रव्यादोऽस्रप आशरः ।रात्रिञ्चरो रात्रिचरः कर्बुरो निकषात्मजः ॥
राक्षस के नाम — राक्षस, कौणप, क्रव्याद्, क्रव्याद, अस्रप, आशर, रात्रिंचर, रात्रिचर, कर्बुर, निकषात्मज।
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.१.८२ — स्वर्गवर्गः
तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढबाढदृढानि च ।क्लीबे शीघ्राद्यसत्त्वे स्यात्त्रिष्वेषां सत्त्वगामि यत् ॥
अतिशय के और नाम — तीव्र, एकान्त, नितान्त, गाढ, बाढ, दृढ। 'शीघ्र' आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण न हों (क्रिया-विशेषण हों) तो नपुंसकलिङ्ग में, और जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.१.८४ — स्वर्गवर्गः
किन्नरेशो वैश्रवणः पौलस्त्यो नरवाहनः ।यक्षैकपिङ्गैलविलश्रीदपुण्यजनेश्वराः ॥
कुबेर के और नाम — किन्नरेश, वैश्रवण, पौलस्त्य, नरवाहन, यक्ष, एकपिंग, ऐलविल, श्रीद, पुण्यजनेश्वर।
अमरकोश १.२.१ — व्योमवर्गः
द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्करमम्बरम् ।नभोऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम् ॥
आकाश के नाम — द्यौ, दिव् (ये दो स्त्रीलिङ्ग); अभ्र, व्योम, पुष्कर, अम्बर, नभस्, अन्तरिक्ष, गगन, अनन्त, सुरवर्त्म, ख (नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.८ — दिग्वर्गः
अभ्यन्तरं त्वन्तरालं चक्रवालं तु मण्डलम् ।अभ्र मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः ॥
बीच का स्थान — अभ्यन्तर, अन्तराल; गोल घेरा — चक्रवाल, मण्डल। बादल के नाम — अभ्र, मेघ, वारिवाह, स्तनयित्नु, बलाहक।
अमरकोश १.३.२४ — दिग्वर्गः
राधा विशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया ।समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रियः ॥
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं; पुष्य को सिध्य और तिष्य; श्रविष्ठा और धनिष्ठा समान हैं; प्रोष्ठपदा और भाद्रपदा (स्त्री॰ बहुवचन) एक ही हैं।
अमरकोश १.३.३० — दिग्वर्गः
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः ॥
सूर्य के नाम — सूर, सूर्य, अर्यमा, आदित्य, द्वादशात्मा, दिवाकर, भास्कर, अहस्कर, ब्रध्न, प्रभाकर, विभाकर।
अमरकोश १.३.३३ — दिग्वर्गः
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥
सूर्य के और नाम — भानु, हंस, सहस्रांशु, तपन, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा।
अमरकोश १.४.२ — कालवर्गः
घस्रो दिनाहनी वा तु क्लीबे दिवसवासरौ ।प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्युषसी अपि ॥
दिन के नाम — घस्र, दिन, अहन् (नपुं॰), दिवस, वासर। प्रातःकाल के नाम — प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस् —
अमरकोश १.४.१५ — कालवर्गः
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा ।नाम्ना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'पौषी' कहलाती है; जिस मास में वह हो, वह 'पौष' मास है। इसी प्रकार माघ आदि शेष ग्यारह मासों के नाम (पूर्णिमा के नक्षत्र से) हैं।
अमरकोश १.४.२८ — कालवर्गः
शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च ।मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ ॥
'शस्त' भी शुभ का नाम है। पाप, पुण्य, सुख आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं। श्रेष्ठता-वाचक — मतल्लिका, मचर्चिका, प्रकाण्ड, उद्ध, तल्लज —
अमरकोश १.५.६ — धीवर्गः
संविदागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रवसंश्रवाः ।अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ॥
स्वीकार/प्रतिज्ञा के नाम — संविद्, आगू, प्रतिज्ञान, नियम, आश्रव, संश्रव, अंगीकार, अभ्युपगम, प्रतिश्रव, समाधि।
अमरकोश १.५.७ — धीवर्गः
मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् ॥
मोक्ष-विषयक बुद्धि 'ज्ञान' कहलाती है; अन्यत्र, शिल्प और शास्त्रों की बुद्धि 'विज्ञान'। मोक्ष के नाम — मुक्ति, कैवल्य, निर्वाण, श्रेयस्, निःश्रेयस, अमृत —
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.६.२४ — शब्दादिवर्गः
सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ।शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः ॥
सत्य के नाम — सत्य, तथ्य, ऋत, सम्यक् (सत्य वस्तु के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में)। ध्वनि के नाम — शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान, रव, स्वन।
अमरकोश १.६.२५ — शब्दादिवर्गः
स्वाननिर्घोषनिर्ह्रादनादनिस्वाननिस्वनाः ।आरवारावसंरावविरावा अथ मर्मरः ॥
ध्वनि के और नाम — स्वान, निर्घोष, निर्ह्राद, नाद, निस्वान, निस्वन, आरव, आराव, संराव, विराव। सरसराहट 'मर्मर' —
अमरकोश १.७.२ — नाट्यवर्गः
काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे ।कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ॥
सूक्ष्म मधुर ध्वनि 'काकली'; मधुर पर अस्पष्ट ध्वनि 'कल'; गम्भीर (नीची) ध्वनि 'मन्द्र'; बहुत ऊँची ध्वनि 'तार' कहलाती है। ये तीन (कल, मन्द्र, तार) विशेषण होने पर तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१८ — नाट्यवर्गः
शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः ।बीभत्सरौद्रौ च रसाः शृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः ॥
शृंगार, वीर, करुण, अद्भुत, हास्य, भयानक, बीभत्स और रौद्र — ये (आठ) रस हैं। शृंगार रस के नाम — शृंगार, शुचि, उज्ज्वल।
अमरकोश १.७.२० — नाट्यवर्गः
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् ।विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥
हास्य के और नाम — हास, हास्य। बीभत्स — बीभत्स, विकृत (दोनों तीनों लिङ्गों में)। अद्भुत — विस्मय, अद्भुत, आश्चर्य, चित्र। भयानक — भैरव —
अमरकोश १.७.३२ — नाट्यवर्गः
कुसृतिर्निकृतिः शाठ्यं प्रमादोऽनवधानता ।कौतूहलं कौतुकं च कुतुकं च कुतूहलम् ॥
छल के और नाम — कुसृति, निकृति, शाठ्य। लापरवाही — प्रमाद, अनवधानता। जिज्ञासा/उत्सुकता — कौतूहल, कौतुक, कुतुक, कुतूहल।
अमरकोश १.७.३४ — नाट्यवर्गः
द्रवकेलिपरीहासाः क्रीडा लीला च नर्म च ।व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च क्रीडा खेला च कूर्दनम् ॥
हँसी-खेल के नाम — द्रव, केलि, परीहास, क्रीडा, लीला, नर्म। बहाना — व्याज, अपदेश, लक्ष्य। खेल-कूद — क्रीडा, खेला, कूर्दन।
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश १.८.७ — पातालभोगिवर्गः
आशीविषो विषधरश्चक्री व्यालः सरीसृपः ।कुण्डली गूढपाच्चक्षुःश्रवाः काकोदरः फणी ॥
साँप के और नाम — आशीविष, विषधर, चक्री, व्याल, सरीसृप, कुण्डली, गूढपाद्, चक्षुःश्रवा, काकोदर, फणी।
अमरकोश १.९.१ — नरकवर्गः
स्यान्नारकस्तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम् ।तद्भेदास्तपनावीचिमहारौरवरौरवाः ॥
नरक के नाम — नारक, नरक, निरय, दुर्गति (स्त्री॰)। उसके भेद — तपन, अवीचि, महारौरव, रौरव —
अमरकोश १.९.३ — नरकवर्गः
विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना ।पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ॥
बलपूर्वक (नरक में) डाला जाना — विष्टि, आजू; तीव्र कष्ट — कारणा, यातना, तीव्रवेदना; दुःख के नाम — पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज —
अमरकोश १.१०.११ — वारिवर्गः
उडुपं तु प्लवः कोलः स्रोतोऽम्बुसरणं स्वतः ।आतरस्तरपण्यं स्याद्द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी ॥
बेड़ा (घास-लकड़ी का) — उडुप, प्लव, कोल; स्वाभाविक जल-प्रवाह — स्रोतस्, अम्बुसरण; नदी पार करने का किराया — आतर, तरपण्य; लकड़ी की जल-नाली/डोंगी — द्रोणी।
अमरकोश १.१०.३० — वारिवर्गः
तरङ्गिणी शैवलिनी तटिनी ह्रादिनी धुनी ।स्रोतस्विनी द्वीपवती स्रवन्ती निम्नगापगा ॥
नदी के और नाम — तरंगिणी, शैवलिनी, तटिनी, ह्रादिनी, धुनी, स्रोतस्विनी, द्वीपवती, स्रवन्ती, निम्नगा, आपगा।
अमरकोश १.१०.३५ — वारिवर्गः
शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।कावेरी सरितोऽन्याश्च सम्भेदः सिन्धुसङ्गमः ॥
शरावती, वेत्रवती (बेतवा), चन्द्रभागा (चिनाब), सरस्वती, कावेरी तथा अन्य नदियाँ हैं। नदियों का संगम — सम्भेद, सिन्धुसंगम।
अमरकोश १.१०.३६ — वारिवर्गः
द्वयोः प्रणाली पयसः पदव्यां त्रिषु तूत्तरौ ।देविकायां सरय्वां च भवे दाविकसारवौ ॥
जल बहने की नाली — प्रणाली (पुं॰/स्त्री॰)। देविका नदी में उत्पन्न 'दाविक' और सरयू नदी में उत्पन्न 'सारव' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.१०.३८ — वारिवर्गः
इन्दीवरं च नीलेऽस्मिन्सिते कुमुदकैरवे ।शालूकमेषां कन्दः स्याद्वारिपर्णी तु कुम्भिका ॥
नीलकमल 'इन्दीवर' भी कहलाता है; सफ़ेद (कुमुद) — कुमुद, कैरव; इनकी जड़ (कन्द) — शालूक; जलकुम्भी — वारिपर्णी, कुम्भिका।
अमरकोश १.१०.४० — वारिवर्गः
वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम् ।सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम् ॥
कमल के नाम — पद्म (नपुं॰, विकल्प से पुं॰), नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, कमल, शतपत्र, कुशेशय।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१.६ — भूमिवर्गः
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ।समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥
खारी भूमि वाला — ऊषवान्, ऊषर (विशेषण); प्राकृतिक भू-भाग — स्थल, स्थली; मरुस्थल — मरु, धन्वन्; बिना जोती भूमि — खिल, अप्रहत (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.२.१ — पुरवर्गः
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् ।स्थानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ॥
नगर के नाम — पुर् (स्त्री॰), पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय, निगम। और जो मूल नगर (राजधानी) से भिन्न नगर हो —
अमरकोश २.२.१७ — पुरवर्गः
तोरणोऽस्त्री बहिर्द्वारं पुरद्वारं तु गोपुरम् ।कूटं पूर्द्वारि यद्धस्तिनखस्तस्मिन्नथ त्रिषु ॥
बाहरी सजावटी द्वार — तोरण (पुं॰/नपुं॰), बहिर्द्वार; नगर का मुख्य द्वार — गोपुर; नगर-द्वार पर बना मिट्टी का ढलान (चढ़ाई) — हस्तिनख। आगे (तीनों लिङ्गों में) —
अमरकोश २.२.१९ — पुरवर्गः
संमार्जनी शोधनी स्यात्सङ्करोऽवकरस्तथा ।क्षिप्ते मुखं निःसरणं संनिवेशो निकर्षणम् ॥
झाड़ू — सम्मार्जनी, शोधनी; कूड़ा — संकर, अवकर; घर का प्रवेश-निकास मार्ग — मुख, निःसरण; घर की बनावट से घिरा क्षेत्र — संनिवेश, निकर्षण।
अमरकोश २.२.२१ — पुरवर्गः
घोष आभीरपल्ली स्यात्पक्कणः शबरालयः ॥
ग्वालों की बस्ती — घोष, आभीरपल्ली; भीलों/शबरों की बस्ती — पक्कण, शबरालय।
अमरकोश २.३.२ — शैलवर्गः
लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ ।अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्वतः ॥
पृथ्वी को घेरने वाला पौराणिक पर्वत — लोकालोक, चक्रवाल; लंका का पर्वत — त्रिकूट, त्रिककुद्; पश्चिमी पर्वत (जहाँ सूर्य डूबता है) — अस्त, चरमक्ष्माभृत्; पूर्वी पर्वत (जहाँ से सूर्य उदय होता है) — उदय, पूर्वपर्वत।
अमरकोश २.३.५ — शैलवर्गः
कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् ।उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः ॥
पर्वत का मध्य भाग (ढलान) — कटक (पुं॰/नपुं॰), नितम्ब; पर्वत का समतल भाग (पठार) — स्नु, प्रस्थ, सानु; जल का स्रोत — उत्स, प्रस्रवण; झरना — वारिप्रवाह, निर्झर, झर।
अमरकोश २.४.६ — वनौषधिवर्गः
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥
फूल आने के बाद फल देने वाला वृक्ष — वानस्पत्य; बिना फूल के फल देने वाला — वनस्पति (जैसे गूलर); फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे — ओषधि (जैसे धान); समय पर फल देने वाला — अवन्ध्य, फलेग्रहि।
अमरकोश २.४.८ — वनौषधिवर्गः
फुल्लश्चैते विकसिते स्युरवन्ध्यादयस्त्रिषु ।स्थाणुर्वा ना ध्रुवः शङ्कुर्ह्रस्वशाखाशिफः क्षुपः ॥
फुल्ल — ये सब 'खिले हुए' के नाम हैं; 'अवन्ध्य' आदि शब्द तीनों लिङ्गों में होते हैं। ठूँठ (शाखा-पत्ते रहित पेड़) — स्थाणु (पुं॰ विकल्प से), ध्रुव, शंकु; छोटी शाखाओं और जड़ों वाला पौधा (झाड़ी) — क्षुप।
अमरकोश २.४.३० — वनौषधिवर्गः
रथाभ्रपुष्पविदुरशीतवानीरवञ्जुलाः ।द्वौ परिव्याधविदुलौ नादेयी चाम्बुवेतसे ॥
बेंत के नाम — वेतस, रथ, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल। जल-बेंत के नाम — परिव्याध, विदुल, नादेयी, अम्बुवेतस।
अमरकोश २.४.४२ — वनौषधिवर्गः
तूलं च नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रियः ।वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु ॥
शहतूत का और नाम — तूल। कदम्ब के नाम — नीप, प्रियक, कदम्ब, हलिप्रिय। भिलावा के नाम — वीरवृक्ष, अरुष्कर, अग्निमुखी, भल्लातकी (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.४८ — वनौषधिवर्गः
प्रकीर्यः पूतिकरजः पूतिकः कलिमारकः ।करञ्जभेदाः षड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥
काँटेदार करंज — प्रकीर्य, पूतिकरज, पूतिक, कलिमारक। करंज के अन्य भेद — षड्ग्रन्था, मर्कटी, अंगारवल्लरी।
अमरकोश २.४.७७ — वनौषधिवर्गः
करवीरे करीरे तु क्रकरग्रन्थिलावुभौ ।उन्मत्तः कितवो धूर्तो धत्तूरः कनकाह्वयः ॥
(कनेर का नाम) करवीर। करील के नाम — करीर, क्रकर, ग्रन्थिल। धतूरा के नाम — उन्मत्त, कितव, धूर्त, धत्तूर, कनकाह्वय —
अमरकोश २.४.८३ — वनौषधिवर्गः
जीवन्तिका सोमवल्ली विशल्या मधुपर्ण्यपि ।मूर्वा देवी मधुरसा मोरटा तेजनी स्रवा ॥
गिलोय के और नाम — जीवन्तिका, सोमवल्ली, विशल्या, मधुपर्णी। मरोड़फली (मूर्वा) के नाम — मूर्वा, देवी, मधुरसा, मोरटा, तेजनी, स्रवा —
अमरकोश २.४.८७ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ता शूकशिम्बिः कपिकच्छुश्च मर्कटी ।चित्रोपचित्रा न्यग्रोधी द्रवन्ती शम्बरी वृषा ॥
कौंच के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, शूकशिम्बि, कपिकच्छु, मर्कटी। मूसाकानी (मूषिकपर्णी) के नाम — चित्रा, उपचित्रा, न्यग्रोधी, द्रवन्ती, शम्बरी, वृषा —
अमरकोश २.४.९० — वनौषधिवर्गः
अङ्गारवल्ली बालेयशाकबर्बरवर्धकाः ।मञ्जिष्टा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका ॥
भारंगी के और नाम — अंगारवल्ली, बालेयशाक, बर्बर, वर्धक। मजीठ के नाम — मंजिष्ठा, विकसा, जिंगी, समंगा, कालमेषिका —
अमरकोश २.४.१०१ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ताभीरुपत्रीनारायण्यः शतावरी ।अहेरुरथ पीतद्रुकालीयकहरिद्रवः ॥
शतावरी के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, अभीरुपत्री, नारायणी, शतावरी, अहेरु। दारुहल्दी के नाम — पीतद्रु, कालीयक, हरिद्रु —
अमरकोश २.४.१०७ — वनौषधिवर्गः
बला वाट्यालका घण्टारवा तु शणपुष्पिका ।मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्वी मधुरसेति च ॥
खरेंटी (बला) — बला, वाट्यालक; सनई — घण्टारवा, शणपुष्पिका; अंगूर के नाम — मृद्वीका, गोस्तनी, द्राक्षा, स्वाद्वी, मधुरसा।
अमरकोश २.४.१०९ — वनौषधिवर्गः
काला मसूरविदलार्धचन्द्रा कालमेषिका ।मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुकं मधुयष्टिका ॥
काली निसोथ के और नाम — काला, मसूरविदला, अर्धचन्द्रा, कालमेषिका। मुलेठी के नाम — मधुक, क्लीतक, यष्टिमधुक, मधुयष्टिका।
अमरकोश २.४.११० — वनौषधिवर्गः
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्टी च या सिता ।अन्या क्षीरविदारी स्यान्महाश्वेतर्क्षगन्धिका ॥
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम — विदारी, क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्टी, सिता। दूसरी (बड़ी) — क्षीरविदारी, महाश्वेता, ऋक्षगन्धिका।
अमरकोश २.४.१११ — वनौषधिवर्गः
लाङ्गली शारदी तोयपिप्पली शकुलादनी ।खराश्वा कारवी दीप्यो मयूरो लोचमस्तकः ॥
जलपीपल के नाम — लांगली, शारदी, तोयपिप्पली, शकुलादनी। अजमोद के नाम — खराश्वा, कारवी, दीप्य, मयूर, लोचमस्तक।
अमरकोश २.४.११८ — वनौषधिवर्गः
ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ।स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा काकाङ्गी काकनासिका ॥
परवल की बेल — ज्योत्स्नी, पटोलिका, जाली; भू-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका; कलिहारी — लांगलिकी, अग्निशिखा; काकजंघा — काकांगी, काकनासिका।
अमरकोश २.४.१२१ — वनौषधिवर्गः
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् ।वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू ॥
एलवालुक (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — एलावालुक, ऐलेय, सुगन्धि, हरिवालुक, वालुक। कुन्दरु (गोंद) के नाम — पालंकी, मुकुन्द, कुन्द, कुन्दुरु।
अमरकोश २.४.१२३ — वनौषधिवर्गः
शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा ।गन्धिनी गजभक्ष्या तु सुवहा सुरभी रसा ॥
छरीला का और नाम — शैलेय। मुरा (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — तालपर्णी, दैत्या, गन्धकुटी, मुरा, गन्धिनी। सलई के नाम — गजभक्ष्या, सुवहा, सुरभी, रसा —
अमरकोश २.४.१२५ — वनौषधिवर्गः
पृथ्वीका चन्द्रवालैला निष्कुटिर्बहिलाथ सा ।सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः ॥
बड़ी इलायची के नाम — पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटि, बहुला। छोटी इलायची के नाम — उपकुंचिका, तुत्था, कोरंगी, त्रिपुटा, त्रुटि।
अमरकोश २.४.१२८ — वनौषधिवर्गः
कुणिः कच्छः कान्तलको नन्दिवृक्षोऽथ राक्षसी ।चण्डा धनहरी क्षेमदुष्पत्रगणहासकाः ॥
तुन के और नाम — कुणि, कच्छ, कान्तलक, नन्दिवृक्ष। चण्डा (गन्धद्रव्य) के नाम — राक्षसी, चण्डा, धनहरी, क्षेम, दुष्पत्र, गणहासक —
अमरकोश २.४.१२९ — वनौषधिवर्गः
व्याडायुधं व्याघ्रनखं करजं चक्रकारकम् ।सुषिरा विद्रुमलता कपोताङ्घ्रिर्नटी नली ॥
व्याघ्रनख (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — व्याडायुध, व्याघ्रनख, करज, चक्रकारक। नली (गन्धद्रव्य) के नाम — सुषिरा, विद्रुमलता, कपोतांघ्रि, नटी, नली —
अमरकोश २.४.१३० — वनौषधिवर्गः
धमन्यञ्जनकेशी च हनुर्हट्टविलासिनी ।शुक्तिः शङ्खः खुरः कोलदलं नखमथाढकी ॥
अंजनकेशी (गन्धद्रव्य) के नाम — धमनी, अंजनकेशी, हनु, हट्टविलासिनी। नख (गन्धद्रव्य) के नाम — शुक्ति, शंख, खुर, कोलदल, नख। अरहर — आढकी —
अमरकोश २.४.१४१ — वनौषधिवर्गः
सहस्रवेधी चुक्रोऽम्लवेतसः शतवेध्यपि ।नमस्कारी गण्डकारी समङ्गा खदिरेत्यपि ॥
अम्लवेत के नाम — सहस्रवेधी, चुक्र, अम्लवेतस, शतवेधी। लाजवन्ती (छुईमुई) के नाम — नमस्कारी, गण्डकारी, समंगा, खदिरा।
अमरकोश २.४.१४२ — वनौषधिवर्गः
जीवन्ती जीवनी जीवा जीवनीया मधुस्रवा ।कूर्चशीर्षो मधुरकः शृङ्गह्रस्वाङ्गजीवकाः ॥
जीवन्ती के नाम — जीवन्ती, जीवनी, जीवा, जीवनीया, मधुस्रवा। जीवक औषधि के नाम — कूर्चशीर्ष, मधुरक, शृंग, ह्रस्वांग, जीवक।
अमरकोश २.४.१५२ — वनौषधिवर्गः
शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः ।अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारिणी ॥
सोआ (शतपुष्पा) के नाम — शतपुष्पा, सितच्छत्रा, अतिच्छत्रा, मधुरा, मिसि, अवाक्पुष्पी, कारवी। गन्धप्रसारिणी के नाम — सरणा, प्रसारिणी —
अमरकोश २.४.१५३ — वनौषधिवर्गः
तस्यां कटम्भरा राजबला भद्रबलेत्यपि ।जनी जतूका रजनी जतुकृच्चक्रवर्तिनी ॥
प्रसारिणी के और नाम — कटम्भरा, राजबला, भद्रबला। चक्रवर्तिनी (लाख-लता) के नाम — जनी, जतूका, रजनी, जतुकृत्, चक्रवर्तिनी —
अमरकोश २.४.१५४ — वनौषधिवर्गः
संस्पर्शाथ शटी गन्धमूली षड्ग्रन्थिकेत्यपि ।कर्चूरोऽपि पलाशोऽथ कारवेल्लः कठिल्लकः ॥
चक्रवर्तिनी का और नाम — संस्पर्शा। कचूर (शटी) के नाम — शटी, गन्धमूली, षड्ग्रन्थिका, कर्चूर, पलाश। करेला के नाम — कारवेल्ल, कठिल्लक —
अमरकोश २.४.१५५ — वनौषधिवर्गः
सुषवी चाथ कुलकं पतोलस्तिक्तकः पटुः ।कूष्माण्डकस्तु कर्कारुरुर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ ॥
करेले का और नाम — सुषवी। परवल के नाम — कुलक, पटोल, तिक्तक, पटु। कुम्हड़ा/पेठा — कूष्माण्डक, कर्कारु। ककड़ी — उर्वारु, कर्कटी (स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.१५६ — वनौषधिवर्गः
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्यात्तुम्ब्यलाबूरुभे समे ।चित्रा गवाक्षी गोडुम्बा विशाला त्विन्द्रवारुणी ॥
कड़वी तुम्बी — इक्ष्वाकु, कटुतुम्बी; लौकी — तुम्बी, अलाबू (समानार्थक); जंगली ककड़ी — चित्रा, गवाक्षी, गोडुम्बा; इन्द्रायण — विशाला, इन्द्रवारुणी।
अमरकोश २.४.१५८ — वनौषधिवर्गः
वास्तुकं शाकभेदाः स्युर्दूर्वा तु शतपर्विका ।सहस्रवीर्याभार्गव्यौ रुहानन्ताथ सा सिता ॥
बथुआ (वास्तुक) — ये सब साग के भेद हैं। दूब के नाम — दूर्वा, शतपर्विका, सहस्रवीर्या, भार्गवी, रुहा, अनन्ता। और वह सफ़ेद दूब —
अमरकोश २.५.१ — सिंहादिवर्गः
सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः ।कण्ठीरवो मृगरिपुर्मृगदृष्टिर्मृगाशनः ॥
सिंह के नाम — सिंह, मृगेन्द्र, पंचास्य, हर्यक्ष, केसरी, हरि, कण्ठीरव, मृगरिपु, मृगदृष्टि, मृगाशन।