📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रहस्य" के ६ परिणाम
अमरकोश १.४.१५ — कालवर्गः
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा ।नाम्ना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'पौषी' कहलाती है; जिस मास में वह हो, वह 'पौष' मास है। इसी प्रकार माघ आदि शेष ग्यारह मासों के नाम (पूर्णिमा के नक्षत्र से) हैं।
अमरकोश २.८.२३ — क्षत्रियवर्गः
रहश्चोपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिषु ।समौ विस्रम्भविश्वासौ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥
एकान्त में — रहः, उपांशु (अव्यय)। एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) — रहस्य (तीनों लिङ्ग)। विश्वास — विस्रम्भ, विश्वास। उचित मार्ग से गिरना — भ्रेष।
अमरकोश ३.१.८८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निदिग्धोपचिते गूढगुप्ते गुण्ठितरूषिते ।द्रुतावदीर्णे उद्गूर्णोद्यते काचितशिक्यिते ॥
पुष्ट/बढ़ा हुआ — निदिग्ध, उपचित। छिपा हुआ — गूढ, गुप्त। धूल से ढका — गुण्ठित, रूषित। पिघला हुआ — द्रुत, अवदीर्ण। उठाया (शस्त्र) — उद्गूर्ण, उद्यत। छींके पर रखा — काचित, शिक्यित।
अमरकोश ३.३.१०० — नानार्थवर्गः
स्त्री संविज्ज्ञानसंभाषाक्रियाकाराजिनामसु ।धर्मे रहस्युपनिषत्स्यादृतौ वत्सरे शरत् ॥
संविद् (स्त्री॰) — ज्ञान, वार्तालाप, प्रतिज्ञा (सहमति), युद्ध, नाम। उपनिषद् — धर्म, रहस्य (गूढ़ ज्ञान)। शरद् — एक ऋतु, वर्ष।
अमरकोश ३.३.१६२ — नानार्थवर्गः
प्रायो भूम्न्यन्तगमने मन्युर्दैन्ये क्रतौ युधि ।रहस्योपस्थयोर्गुह्यं सत्यं शपथतथ्ययोः ॥
प्राय — अधिकता (प्रायः), मृत्यु तक अनशन। मन्यु — दीनता, यज्ञ, युद्ध (और क्रोध)। गुह्य — रहस्य, गुप्तांग। सत्य — शपथ, यथार्थ।
अमरकोश ३.३.२७१ — नानार्थवर्गः
नामप्राकाश्ययोः प्रादुर्मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि ।तिरोऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु ॥
'प्रादुः' — नाम (?), प्रकट होना ('प्रादुर्भाव')। 'मिथः' — परस्पर, एकान्त में। 'तिरः' — छिपना ('तिरोभाव'), तिरछा। 'हा' — विषाद, शोक, पीड़ा।