🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:25:41 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "राट्" के १० परिणाम

अमरकोश १.१.५४ — स्वर्गवर्गः
जम्भभेदी हरिहयः स्वाराण्नमुचिसूदनः ।संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहनः ॥
इन्द्र के और नाम — जम्भभेदी, हरिहय, स्वराट्, नमुचिसूदन, संक्रन्दन, दुश्च्यवन, तुराषाट्, मेघवाहन।
अमरकोश १.१.७० — स्वर्गवर्गः
क्षारो रक्षा च दावस्तु दवो वनहुताशनः ।धर्मराजः पितृपतिः समवर्ती परेतराट् ॥
राख के और नाम — क्षार, रक्षा। वन की आग के नाम — दाव, दव, वनहुताशन। यम के नाम — धर्मराज, पितृपति, समवर्ती, परेतराट्।
अमरकोश १.१.७१ — स्वर्गवर्गः
कृतान्तो यमुनाभ्राता शमनो यमराड्यमः ।कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतोऽन्तकः ॥
यम के और नाम — कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, यम, काल, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत, अन्तक।
अमरकोश १.१.८३ — स्वर्गवर्गः
कुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड्गुह्यकेश्वरः ।मनुष्यधर्मा धनदो राजराजो धनाधिपः ॥
कुबेर के नाम — कुबेर, त्र्यम्बकसख, यक्षराज, गुह्यकेश्वर, मनुष्यधर्मा, धनद, राजराज, धनाधिप।
अमरकोश २.६.१०२ — मनुष्यवर्गः
विभ्राड्भ्राजिष्णुरोचिष्णू भूषणं स्यादलङ्क्रिया ।अलङ्कारस्त्वाभरणं परिष्कारो विभूषणम् ॥
चमकने वाला (शोभायमान) — विभ्राज्, भ्राजिष्णु, रोचिष्णु। सजाना — भूषा, अलंक्रिया। गहना — अलंकार, आभरण, परिष्कार, विभूषण —
अमरकोश २.७.४५ — ब्रह्मवर्गः
समे तु पादग्रहणमभिवादनमित्युभे ।भिक्षुः परिव्राट्कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी ॥
चरण छूकर प्रणाम — पादग्रहण, अभिवादन। संन्यासी — भिक्षु, परिव्राज्, कर्मन्दी, पाराशरी, मस्करी।
अमरकोश २.८.१ — क्षत्रियवर्गः
मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।राजा राट्पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः ॥
क्षत्रिय के नाम — मूर्धाभिषिक्त, राजन्य, बाहुज, क्षत्रिय, विराट्। राजा के नाम — राजा, राट्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्।
अमरकोश २.८.२ — क्षत्रियवर्गः
राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः ।चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपोऽन्यो मण्डलेश्वरः ॥
जिसके सामने सभी सामन्त झुकें, वह राजा — अधीश्वर। समस्त भूमि का सम्राट् — चक्रवर्ती, सार्वभौम। (एक प्रदेश का) अन्य राजा — मण्डलेश्वर।
अमरकोश २.८.३ — क्षत्रियवर्गः
येनेष्टं राजसूयेन मण्डलस्येश्वरश्च यः ।शास्ति यश्चाज्ञया राज्ञः स सम्राडथ राजकम् ॥
जिसने राजसूय यज्ञ किया हो, जो (द्वादश राजाओं के) मण्डल का स्वामी हो, और जो (अन्य) राजाओं पर आज्ञा से शासन करे — वह सम्राट् है। राजाओं का समूह — राजक —
अमरकोश २.९.१ — वैश्यवर्गः
ऊरव्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः ।आजीवो जीविका वार्ता वृत्तिर्वर्तनजीवने ॥
वैश्य के नाम — ऊरव्य, ऊरुज, अर्य, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्। जीविका — आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें