📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "राणि" के ३४ परिणाम
अमरकोश १.१.२ — स्वर्गवर्गः
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ।सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥
अन्य (पूर्ववर्ती) कोश-ग्रन्थों का संग्रह करके, संक्षिप्त और परिष्कृत वर्गों में विभाजित यह सम्पूर्ण 'नामलिङ्गानुशासन' कहा जा रहा है।
अमरकोश १.१.१२ — स्वर्गवर्गः
असुरा दैत्यदैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः ।शुक्रशिष्या दितिसुताः पूर्वदेवाः सुरद्विषः ॥
असुरों के नाम — असुर, दैत्य, दैतेय, दनुज, इन्द्रारि, दानव, शुक्रशिष्य, दितिसुत, पूर्वदेव, सुरद्विष् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.६० — स्वर्गवर्गः
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ।पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः ॥
मेरु पर्वत के नाम — मेरु, सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय। मन्दार, पारिजातक — (और आगे के तीन) ये पाँच देववृक्ष हैं —
अमरकोश १.१.६८ — स्वर्गवर्गः
शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः ।वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्चिर्हेतिः शिखा स्त्रियाम् ॥
अग्नि के और नाम — शुचि, अप्पित्त। समुद्र की अग्नि के नाम — और्व, वाडव, वडवानल। अग्नि की लपट के नाम — ज्वाला, कीला (पुं॰/स्त्री॰), अर्चि, हेति, शिखा (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.८६ — स्वर्गवर्गः
स्यात्किन्नरः किम्पुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः ॥
किन्नर के नाम — किन्नर, किम्पुरुष, तुरंगवदन, मयु। निधि (ख़ज़ाने) के नाम — निधि, शेवधि (पुंलिङ्ग); पद्म, शंख आदि निधि के भेद हैं।
अमरकोश १.३.६ — दिग्वर्गः
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ।करिण्योऽभ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् ॥
(ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन,) पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक — ये (आठ) दिग्गज हैं। उनकी हथिनियाँ क्रमशः अभ्रमु, कपिला, पिंगला, अनुपमा —
अमरकोश १.३.३१ — दिग्वर्गः
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥
सूर्य के और नाम — भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.१०.१ — वारिवर्गः
समुद्रोऽब्धिरकूपारः पारावारः सरित्पतिः ।उदन्वानुदधिः सिन्धुः सरस्वान्सागरोऽर्णवः ॥
समुद्र के नाम — समुद्र, अब्धि, अकूपार, पारावार, सरित्पति, उदन्वान्, उदधि, सिन्धु, सरस्वान्, सागर, अर्णव।
अमरकोश १.१०.७ — वारिवर्गः
चक्राणि पुटभेदाः स्युर्भ्रमाश्च जलनिर्गमाः ।कूलं रोधश्च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिषु ॥
जल में बनने वाले चक्र — चक्र, पुटभेद; जल निकलने के मार्ग — भ्रम, जलनिर्गम; किनारे के नाम — कूल, रोधस्, तीर, प्रतीर, तट (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.१०.२० — वारिवर्गः
तिमिङ्गलादयश्चाथ यादांसि जलजन्तवः ।तद्भेदाः शिशुमारोद्रशङ्कवो मकरादयः ॥
तिमिंगिल आदि (भी मछलियाँ हैं)। जलचर जीवों के नाम — यादस्, जलजन्तु; उनके भेद — शिशुमार, उद्र, शंकु, मकर आदि।
अमरकोश २.३.२ — शैलवर्गः
लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ ।अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्वतः ॥
पृथ्वी को घेरने वाला पौराणिक पर्वत — लोकालोक, चक्रवाल; लंका का पर्वत — त्रिकूट, त्रिककुद्; पश्चिमी पर्वत (जहाँ सूर्य डूबता है) — अस्त, चरमक्ष्माभृत्; पूर्वी पर्वत (जहाँ से सूर्य उदय होता है) — उदय, पूर्वपर्वत।
अमरकोश २.४.६८ — वनौषधिवर्गः
कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोऽप्यथ सिन्दुके ।सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि ॥
तमाल के नाम — कालस्कन्ध, तमाल, तापिच्छ। सम्हालू (सिन्दुवार) के नाम — सिन्दुक, सिन्दुवार, इन्द्रसुरस, निर्गुण्डी, इन्द्राणिका।
अमरकोश २.४.१४५ — वनौषधिवर्गः
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे ॥
अजवाइन/अजमोद के नाम — अजमोदा, उग्रगन्धा, ब्रह्मदर्भा, यवानिका। पुष्करमूल के नाम — पुष्कर, काश्मीर, पद्मपत्र, पौष्कर।
अमरकोश २.५.१२ — सिंहादिवर्गः
गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः ।इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः ॥
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि — तथा सिंह आदि और गाय आदि — ये पशुओं की जातियाँ हैं।
अमरकोश २.५.४३ — सिंहादिवर्गः
स्त्रियां तु संहतिर्वृन्दं निकुरम्बं कदम्बकम् ।वृन्दभेदाः समैर्वर्गः सङ्घसार्थौ तु जन्तुभिः ॥
समूह के और नाम — संहति (स्त्री॰), वृन्द, निकुरम्ब, कदम्बक। समान वस्तुओं का समूह — वर्ग; प्राणियों का समूह — संघ, सार्थ।
अमरकोश २.५.४६ — सिंहादिवर्गः
गृहासक्ताः पक्षिमृगाश्छेकास्ते गृह्यकाश्च ते ॥
घर से हिले-मिले (पालतू) पक्षी और पशु — 'छेक' और 'गृह्यक' कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.३८ — मनुष्यवर्गः
दम्पती जम्पती जायापती भार्यापती च तौ ।गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्बं च कललोऽस्त्रियाम् ॥
पति-पत्नी का जोड़ा — दम्पती, जम्पती, जायापती, भार्यापती। गर्भ की झिल्ली — गर्भाशय, जरायु। भ्रूण का आरम्भिक रूप — उल्ब, कलल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.५१ — मनुष्यवर्गः
स्त्री रुग्रुजा चोपतापरोगव्याधिगदामयाः ।क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च प्रतिश्यायस्तु पीनसः ॥
रोग — रुज्, रुजा (स्त्री॰), उपताप, रोग, व्याधि, गद, आमय। क्षय रोग (TB) — क्षय, शोष, यक्ष्मा। जुकाम — प्रतिश्याय, पीनस।
अमरकोश २.६.७८ — मनुष्यवर्गः
पिचण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं स्तनौ कुचौ ।चूचुकं तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम् ॥
पेट — पिचण्ड, कुक्षि, जठर, उदर, तुन्द। स्तन — स्तन, कुच। स्तनाग्र — चूचुक, कुचाग्र। गोद/छाती का मध्य — क्रोड (पुं॰ नहीं), भुजान्तर।
अमरकोश २.७.१६ — ब्रह्मवर्गः
पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं बलिः ।एते पञ्चमहायज्ञा ब्रह्मयज्ञादिनामकाः ॥
वेदपाठ, होम, अतिथियों की सेवा, तर्पण और बलि (प्राणियों को अन्न) — ये ब्रह्मयज्ञ आदि नामों वाले 'पंच महायज्ञ' हैं।
अमरकोश २.८.४६ — क्षत्रियवर्गः
पृष्ठ्यः स्थौरी सितः कर्को रथ्यो वोढा रथस्य यः ।बालः किशोरो वाम्यश्वा वडवा वाडवं गणे ॥
बोझ ढोने वाला घोड़ा — पृष्ठ्य, स्थौरी। सफ़ेद घोड़ा — सित, कर्क। रथ खींचने वाला — रथ्य। बछेड़ा — बाल, किशोर। घोड़ी — वामी, अश्वा, वडवा। घोड़ियों का समूह — वाडव।
अमरकोश २.८.८२ — क्षत्रियवर्गः
सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च विपत्त्यां विपदापदौ ।आयुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रमथास्त्रियौ ॥
सम्पत्ति — सम्पद्, सम्पत्ति, श्री, लक्ष्मी। विपत्ति — विपत्ति, विपद्, आपद्। हथियार — आयुध, प्रहरण; (हाथ से चलाया) शस्त्र और (फेंका जाने वाला) अस्त्र (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.९५ — वैश्यवर्गः
चामीकरं जातरूपं महारजतकाञ्चने ।रुक्मं कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टापदोऽस्त्रियाम् ॥
सोने के और नाम — चामीकर, जातरूप, महारजत, कांचन, रुक्म, कार्तस्वर, जाम्बूनद, अष्टापद (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.९७ — वैश्यवर्गः
रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम् ।शुल्बं म्लेच्छमुखं द्व्यष्टवरिष्टोदुम्बराणि च ॥
पीतल — रीति (स्त्री॰), आरकूट (पुं॰/नपुं॰)। ताँबा — ताम्रक, शुल्ब, म्लेच्छमुख, द्व्यष्ट, वरिष्ठ, उदुम्बर।
अमरकोश २.९.१०५ — वैश्यवर्गः
डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः सिन्दूरं नागसंभवम् ।नागसीसकयोगेष्टवप्राणि त्रपु पिञ्चटम् ॥
समुद्र-फेन — डिण्डीर, अब्धिकफ, फेन। सिन्दूर — सिन्दूर, नागसम्भव (सीसे से बना)। सीसा — नाग, सीसक, योगेष्ट, वप्र। राँगा (टिन) — त्रपु, पिच्चट —
अमरकोश २.१०.२८ — शूद्रवर्गः
पुंसि वेमा वायदण्डः सूत्राणि नरि तन्तवः ।वाणिर्व्यूतिः स्त्रियौ तुल्ये पुस्तं लेप्यादिकर्मणि ॥
करघे का डण्डा — वेमन् (पुं॰), वायदण्ड। धागे — सूत्र, तन्तु (पुं॰)। बुनाई — वाणि, व्यूति (स्त्री॰)। लेप-मिट्टी आदि से बनी (मूर्ति आदि) कृति — पुस्त।
अमरकोश २.१०.४६ — शूद्रवर्गः
परिणायस्तु शारीणां समन्तान्नयने स्त्रियाम् ।अष्टापदं शारिफलं प्राणिवृत्तं समाह्वयः ॥
गोटियों को चारों ओर चलाना — परिणाय। चौसर/शतरंज की बिसात — अष्टापद, शारिफल। पशु-पक्षियों को लड़ाकर लगाई बाज़ी (मुर्गा-लड़ाई आदि) — प्राणिवृत्त, समाह्वय।
अमरकोश ३.१.५० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अहङ्कारवानहंयुः शुभंयुस्तु शुभान्वितः ।दिव्योपपादुका देवा नृगवाद्या जरायुजाः ॥
अहंकारी — अहंकारवान्, अहंयु। शुभ से युक्त — शुभंयु, शुभान्वित। देवता — दिव्योपपादुक (बिना गर्भ के प्रकट होने वाले)। मनुष्य, गाय आदि — जरायुज (झिल्ली/गर्भ से जन्मे)।
अमरकोश ३.१.५१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः पक्षिसर्पादयोऽण्डजाः ।उद्भिदस्तरुगुल्माद्या उद्भिदुद्भिज्जमुद्भिदम् ॥
कीड़े, मच्छर आदि — स्वेदज (पसीने/नमी से जन्मे)। पक्षी, साँप आदि — अण्डज (अण्डे से)। वृक्ष, झाड़ी आदि — उद्भिद्, उद्भिज्ज, उद्भिद (धरती फोड़कर उगने वाले)।
अमरकोश ३.३.६१ — नानार्थवर्गः
करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि ।प्राण्युत्पादे संसरणमसंबाधचमूगतौ ॥
करण — सबसे प्रमुख साधन, खेत, शरीर, इन्द्रिय। संसरण — प्राणियों का जन्म (संसार), (बिना रोक) सेना का चलना —
अमरकोश ३.३.८५ — नानार्थवर्गः
युक्ते क्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतीते समे त्रिषु ।वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिष्वतीते दृढनिस्तले ॥
भूत — योग्य, पृथ्वी आदि महाभूत, सत्य, प्राणी; बीता हुआ, समान (तीनों लिङ्ग)। वृत्त — पद्य (छन्द), चरित्र; बीता, दृढ़, गोल (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१९२ — नानार्थवर्गः
पुरोऽधिकमुपर्यग्राण्यगारे नगरे पुरम् ।मन्दिरं चाथ राष्ट्रोऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे ॥
अग्र — आगे, अधिक, ऊपर (और सिरा)। पुर, मन्दिर — घर, नगर। राष्ट्र (पुं॰/नपुं॰) — देश, उपद्रव।
अमरकोश ३.५.२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लिङ्गशेषविधिर्व्यापी विशेषैर्यद्यबाधितः ।स्त्रियामीदूद्विरामैकाच्सयोनिप्राणिनाम च ॥
लिङ्ग का सामान्य नियम सब जगह लागू होता है, यदि विशेष नियमों से बाधित न हो। स्त्रीलिङ्ग में — ई और ऊ से अन्त होने वाले एक स्वर वाले शब्द (श्री, भू), और स्त्री-प्राणियों के नाम —