📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "राम" के ८०+ परिणाम
अमरकोश १.१.२५ — स्वर्गवर्गः
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो बलदेवोऽच्युताग्रजः ।रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायुधः ॥
बलराम के नाम — बलभद्र, प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण, राम, कामपाल, हलायुध।
अमरकोश १.१.२६ — स्वर्गवर्गः
नीलाम्बरो रौहिणेयस्तालाङ्को मुसली हली ।सङ्कर्षणः सीरपाणिः कालिन्दीभेदनो बलः ॥
बलराम के और नाम — नीलाम्बर, रौहिणेय, तालाङ्क, मुसली, हली, संकर्षण, सीरपाणि, कालिन्दीभेदन, बल।
अमरकोश १.१.५३ — स्वर्गवर्गः
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री वासवो वृत्रहा वृषा ।वास्तोष्पतिः सुरपतिर्बलारातिः शचीपतिः ॥
इन्द्र के और नाम — सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वासव, वृत्रहा, वृषा, वास्तोष्पति, सुरपति, बलाराति, शचीपति।
अमरकोश १.१.५६ — स्वर्गवर्गः
हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम् ।स्यात्प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ॥
(इन्द्र का) घोड़ा उच्चैःश्रवा, सारथी मातलि, उद्यान नन्दनवन और महल वैजयन्त है; पुत्र का नाम जयन्त या पाकशासनि है।
अमरकोश १.१.८० — स्वर्गवर्गः
सत्वरं चपलं तूर्णमविलम्बितमाशु च ।सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशम् ॥
शीघ्र के और नाम — सत्वर, चपल, तूर्ण, अविलम्बित, आशु। निरन्तर के नाम — सतत, अनारत, अश्रान्त, सन्तत, अविरत, अनिश —
अमरकोश १.१.८५ — स्वर्गवर्गः
अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूबरः ।कैलासः स्थानमलका पूर्विमानं तु पुष्पकम् ॥
कुबेर का उद्यान 'चैत्ररथ', पुत्र 'नलकूबर', निवास-स्थान 'कैलास', नगरी 'अलका' और विमान 'पुष्पक' है।
अमरकोश १.३.२९ — दिग्वर्गः
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः ।राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेषवृषादयः ॥
मरीचि, अत्रि आदि सप्तर्षि 'चित्रशिखण्डी' कहलाते हैं। राशियों का उदय 'लग्न' कहलाता है, और वे (राशियाँ) मेष, वृष आदि हैं।
अमरकोश १.४.३३ — कालवर्गः
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥
मन के नाम — चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, हृद्, मानस, मनस् (सब नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.६.२ — शब्दादिवर्गः
अपभ्रंशोऽपशब्दः स्याच्छास्त्रे शब्दस्तु वाचकः ।तिङ्सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता ॥
अशुद्ध शब्द — अपभ्रंश, अपशब्द। शास्त्र (व्याकरण) में अर्थ बताने वाला 'शब्द' कहलाता है। तिङन्त (क्रियापद) और सुबन्त (नामपद) का समूह, अथवा कारकों से युक्त क्रिया — 'वाक्य' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.१०.४ — वारिवर्गः
कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् ।अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम् ॥
जल के और नाम — कबन्ध, उदक, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय, पानीय, नीर, क्षीर, अम्बु, शम्बर।
अमरकोश १.१०.४१ — वारिवर्गः
पङ्केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुहम् ।बिसप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरुहाणि च ॥
कमल के और नाम — पंकेरुह, तामरस, सारस, सरसीरुह, बिसप्रसून, राजीव, पुष्कर, अम्भोरुह।
अमरकोश २.१.२ — भूमिवर्गः
भूर्भूमिरचलानन्ता रसा विश्वम्भरा स्थिरा ।धरा धरित्री धरणिः क्षोणिर्ज्या काश्यपी क्षितिः ॥
पृथ्वी के नाम — भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री, धरणि, क्षोणि, ज्या, काश्यपी, क्षिति (सब स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश २.१.४ — भूमिवर्गः
विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा ।भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा ॥
पृथ्वी के और नाम — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा, जगती, सागराम्बरा।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.१.१५ — भूमिवर्गः
पर्यन्तभूः परिसरः सेतुरालौ स्त्रियां पुमान् ।वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुन्नपुंसकम् ॥
किनारे की भूमि — पर्यन्तभू, परिसर; बाँध/पुल — सेतु (पुं॰), आलि (स्त्री॰); बाँबी (दीमक का टीला) — वामलूर, नाकु, वल्मीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.२.६ — पुरवर्गः
वासः कुटी द्वयोः शाला सभा सञ्जवनं त्विदम् ।चतुःशालं मुनीनां तु पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम् ॥
निवास/कक्ष — वास, कुटी (पुं॰/स्त्री॰), शाला, सभा; चार शालाओं (कक्षों) वाला आमने-सामने का भवन — संजवन, चतुःशाल; मुनियों की कुटिया — पर्णशाला, उटज (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.२.१३ — पुरवर्गः
प्रघाणप्रघणालिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके ।गृहावग्रहणी देहल्यङ्गणं चत्वराजिरे ॥
बाहरी द्वार के पास का बरामदा — प्रघाण, प्रघण, अलिन्द; चौखट/देहरी — गृहावग्रहणी, देहली; आँगन — अंगण, चत्वर, अजिर।
अमरकोश २.२.१८ — पुरवर्गः
कपाटमररं तुल्ये तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना ।आरोहणं स्यात्सोपानं निश्रेणिस्त्वधिरोहिणी ॥
किवाड़ — कपाट, अरर (तीनों लिङ्गों में); किवाड़ की सिटकनी — अर्गल (पुंलिङ्ग नहीं — स्त्री॰/नपुं॰); सीढ़ी (पक्की) — आरोहण, सोपान; लकड़ी की सीढ़ी — निःश्रेणि, अधिरोहिणी।
अमरकोश २.२.२० — पुरवर्गः
समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ।ग्रामान्तमुपशल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियामुभे ॥
गाँव — संवसथ, ग्राम (समानार्थक); घर बनाने की भूमि — वेश्मभू, वास्तु (पुं॰/नपुं॰); गाँव की सीमा के पास का भाग — ग्रामान्त, उपशल्य; सीमा — सीमा, सीमन् (दोनों स्त्री॰)।
अमरकोश २.२.२१ — पुरवर्गः
घोष आभीरपल्ली स्यात्पक्कणः शबरालयः ॥
ग्वालों की बस्ती — घोष, आभीरपल्ली; भीलों/शबरों की बस्ती — पक्कण, शबरालय।
अमरकोश २.४.१ — वनौषधिवर्गः
अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥
वन के नाम — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, कानन, वन। विशाल वन — महारण्य, अरण्यानी। घर के उद्यान — गृहाराम, निष्कुट।
अमरकोश २.४.२ — वनौषधिवर्गः
आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् ।अमात्यगणिकागेहोपवने वृक्षवाटिका ॥
मनुष्य द्वारा लगाया गया वन — आराम, उपवन; मन्त्रियों और गणिकाओं के घर का उपवन — वृक्षवाटिका।
अमरकोश २.४.१२ — वनौषधिवर्गः
शिरोग्रं शिखरं वा ना मूलं बुध्नोऽङ्घ्रिनामकः ।सारो मज्जा नरि त्वक्स्त्री वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥
वृक्ष का शिखर — शिरस्, अग्र, शिखर (पुं॰ विकल्प से); जड़ — मूल, बुध्न, अंघ्रि (पैर के नाम वाले); सार/गूदा — सार, मज्जा (पुं॰); छाल — त्वच् (स्त्री॰), वल्क, वल्कल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.४२ — वनौषधिवर्गः
तूलं च नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रियः ।वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु ॥
शहतूत का और नाम — तूल। कदम्ब के नाम — नीप, प्रियक, कदम्ब, हलिप्रिय। भिलावा के नाम — वीरवृक्ष, अरुष्कर, अग्निमुखी, भल्लातकी (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.६२ — वनौषधिवर्गः
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ।पिचुमन्दश्च निम्बेऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा ॥
नीम के नाम — अरिष्ट, सर्वतोभद्र, हिंगुनिर्यास, मालक, पिचुमन्द, निम्ब। शीशम के नाम — पिच्छिला, अगुरु, शिंशपा —
अमरकोश २.४.९४ — वनौषधिवर्गः
प्रचोदनी कुली क्षुद्रा दुःस्पर्शा राष्ट्रिकेत्यपि ।नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपर्णिका ॥
कटेरी के और नाम — प्रचोदनी, कुली, क्षुद्रा, दुःस्पर्शा, राष्ट्रिका। नील के पौधे के नाम — नीली, काला, क्लीतकिका, ग्रामीणा, मधुपर्णिका —
अमरकोश २.४.१०५ — वनौषधिवर्गः
शालेयः स्याच्छीतशिवश्छत्रा मधुरिका मिसिः ।मिश्रेयाप्यथ सीहुण्डो वज्रः स्नुक्स्त्री स्नुही गुडा ॥
सौंफ के नाम — शालेय, शीतशिव, छत्रा, मधुरिका, मिसि, मिश्रेया। थूहर के नाम — सीहुण्ड, वज्र, स्नुक् (स्त्री॰), स्नुही, गुडा —
अमरकोश २.४.१५२ — वनौषधिवर्गः
शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः ।अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारिणी ॥
सोआ (शतपुष्पा) के नाम — शतपुष्पा, सितच्छत्रा, अतिच्छत्रा, मधुरा, मिसि, अवाक्पुष्पी, कारवी। गन्धप्रसारिणी के नाम — सरणा, प्रसारिणी —
अमरकोश २.५.४ — सिंहादिवर्गः
कपिप्लवङ्गप्लवगशाखामृगवलीमुखाः ।मर्कटो वानरः कीशो वनौका अथ भल्लुके ॥
बन्दर के नाम — कपि, प्लवंग, प्लवग, शाखामृग, वलीमुख, मर्कट, वानर, कीश, वनौका। भालू के अर्थ में —
अमरकोश २.५.५ — सिंहादिवर्गः
ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ ।लुलायो महिषो वाहद्विषत्कासरसैरिभाः ॥
भालू — भल्लुक, ऋक्ष, अच्छभल्ल, भल्लूक; गैंडा — गण्डक, खड्ग, खड्गी; भैंसा — लुलाय, महिष, वाहद्विषत्, कासर, सैरिभ।
अमरकोश २.५.१२ — सिंहादिवर्गः
गन्धर्वः शरभो रामः सृमरो गवयः शशः ।इत्यादयो मृगेन्द्राद्या गवाद्याः पशुजातयः ॥
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि — तथा सिंह आदि और गाय आदि — ये पशुओं की जातियाँ हैं।
अमरकोश २.५.२३ — सिंहादिवर्गः
स एव च चिरञ्जीवी चैकदृष्टिश्च मौकुलिः ।द्रोणकाकस्तु काकोलो दात्यूहः कालकण्ठकः ॥
कौवे के और नाम — चिरंजीवी, एकदृष्टि, मौकुलि। पहाड़ी (बड़ा) कौवा — द्रोणकाक, काकोल। जलकाक/काले कण्ठ का पक्षी — दात्यूह, कालकण्ठक।
अमरकोश २.५.२४ — सिंहादिवर्गः
आतायिचिल्लौ दाक्षाय्यगृध्रौ कीरशुकौ समौ ।क्रुङ्क्रौञ्चोऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः ॥
चील — आतायी, चिल्ल; गिद्ध — दाक्षाय्य, गृध्र; तोता — कीर, शुक; क्रौंच — क्रुंच्, क्रौंच; बगुला — बक, कह्व; सारस — पुष्कराह्व, सारस।
अमरकोश २.६.४ — मनुष्यवर्गः
सुन्दरी रमणी रामा कोपना सैव भामिनी ।वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवर्णिनी ॥
सुन्दरी, रमणी, रामा (भी स्त्री-विशेष)। क्रोधशील स्त्री — कोपना, भामिनी। श्रेष्ठ स्त्री — वरारोहा, मत्तकाशिनी, उत्तमा, वरवर्णिनी।
अमरकोश २.६.२५ — मनुष्यवर्गः
पैतृष्वसेयः स्यात्पैतृष्वस्रीयश्च पितृष्वसुः ।सुता मातृष्वसुश्चैवं वैमात्रेयो विमातृजः ॥
बुआ का पुत्र — पैतृष्वसेय, पैतृष्वस्रीय; इसी प्रकार मौसी के पुत्र (मातृष्वसेय, मातृष्वस्रीय)। सौतेली माँ का पुत्र — वैमात्रेय, विमातृज।
अमरकोश २.६.४३ — मनुष्यवर्गः
वर्षीयान्दशमी ज्यायान्पूर्वजस्त्वग्रियोऽग्रजः ।जघन्यजे स्युः कनिष्ठयवीयोऽवरजानुजाः ॥
अत्यन्त वृद्ध — वर्षीयान्, दशमी (नब्बे वर्ष पार), ज्यायान्। बड़ा भाई — पूर्वज, अग्रिय, अग्रज। छोटा भाई — जघन्यज, कनिष्ठ, यवीयान्, अवरज, अनुज।
अमरकोश २.६.५० — मनुष्यवर्गः
अनामयं स्यादारोग्यं चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया ।भेषजौषधभैषज्यान्यगदो जायुरित्यपि ॥
स्वास्थ्य — अनामय, आरोग्य; इलाज — चिकित्सा, रुक्प्रतिक्रिया; दवा — भेषज, औषध, भैषज्य, अगद, जायु।
अमरकोश २.६.५८ — मनुष्यवर्गः
वार्तो निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् ।ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितोऽपटुः ॥
रोग से मुक्त — वार्त, निरामय, कल्य, उल्लाघ। रोग से दुर्बल — ग्लान, ग्लास्नु। रोगी — आमयावी, विकृत, व्याधित, अपटु।
अमरकोश २.६.६३ — मनुष्यवर्गः
मायुः पित्तं कफः श्लेष्मा स्त्रियां तु त्वगसृग्धरा ।पिशितं तरसं मांसं पललं क्रव्यमामिषम् ॥
पित्त — मायु, पित्त। कफ — कफ, श्लेष्मा। त्वचा — त्वच्, असृग्धरा (स्त्री॰)। मांस — पिशित, तरस, मांस, पलल, क्रव्य, आमिष।
अमरकोश २.६.६५ — मनुष्यवर्गः
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा ।पश्चाद्ग्रीवाशिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा ॥
हृदय के भीतर का मांस — बुक्का, अग्रमांस। हृदय — हृदय, हृद्। चर्बी — मेदस्, वपा, वसा। गर्दन के पीछे की नस — मन्या। नाड़ी — नाडी, धमनी, शिरा।
अमरकोश २.६.८९ — मनुष्यवर्गः
कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि ।कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका ॥
गला — कण्ठ, गल। गर्दन — ग्रीवा, शिरोधि, कन्धरा। तीन रेखाओं वाली (सुन्दर) गर्दन — कम्बुग्रीवा। गर्दन का पिछला उभरा भाग — अवटु, घाटा, कृकाटिका।
अमरकोश २.६.९१ — मनुष्यवर्गः
ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी ।अधस्ताच्चिबुकं गण्डौ कपोलौ तत्परा हनुः ॥
होंठ — ओष्ठ, अधर, रदनच्छद, दशनवासस् (दाँतों का आवरण)। (होंठ के) नीचे — चिबुक (ठुड्डी)। गाल — गण्ड, कपोल। उसके आगे जबड़ा — हनु।
अमरकोश २.६.९४ — मनुष्यवर्गः
लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी ।दृग्दृष्टी चास्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्रमश्रु च ॥
आँख — लोचन, नयन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि। आँसू — अस्रु, नेत्राम्बु, रोदन, अस्र, अश्रु।
अमरकोश २.६.९७ — मनुष्यवर्गः
तद्वृन्दे कैशिकं कैश्यमलकाश्चूर्णकुन्तलाः ।ते ललाटे भ्रमरकाः काकपक्षः शिखण्डकः ॥
बालों का समूह — कैशिक, कैश्य। घुँघराले बाल — अलक, चूर्णकुन्तल; माथे पर लटकते घुँघराले बाल — भ्रमरक। बालकों की कनपटी की लटें (चोटी) — काकपक्ष, शिखण्डक।
अमरकोश २.६.१०९ — मनुष्यवर्गः
साक्षराङ्गुलिमुद्रा स्यात्कङ्कणं करभूषणम् ।स्त्रीकट्यां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा ॥
अक्षर (नाम) खुदी अँगूठी — अंगुलिमुद्रा। कलाई का गहना — कंकण, करभूषण। स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) — मेखला, कांची, सप्तकी, रशना।
अमरकोश २.७.१३ — ब्रह्मवर्गः
छात्रान्तेवासिनौ शिष्ये शैक्षाः प्राथमकल्पिकाः ।एकब्रह्मव्रताचारा मिथः सब्रह्मचारिणः ॥
शिष्य — छात्र, अन्तेवासी, शिष्य। नया-नया पढ़ने वाला — शैक्ष, प्राथमकल्पिक। एक ही वेद-व्रत का साथ पालन करने वाले — सब्रह्मचारी (सहपाठी)।
अमरकोश २.७.२४ — ब्रह्मवर्गः
ऋक्सामिधेनी धाय्या च या स्यादग्निसमिन्धने ।गायत्रीप्रमुखं छन्दो हव्यपाके चरुः पुमान् ॥
अग्नि प्रज्वलित करने के समय पढ़ी जाने वाली ऋचा — सामिधेनी, धाय्या। गायत्री आदि — छन्द। हवन के लिये पकाया अन्न — चरु (पुं॰)।
अमरकोश २.७.३९ — ब्रह्मवर्गः
प्राचेतसश्चादिकविः स्यान्मैत्रावरुणिश्च सः ।वाल्मीकिश्चाथ गाधेयो विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥
वाल्मीकि के नाम — प्राचेतस, आदिकवि, मैत्रावरुणि, वाल्मीकि। विश्वामित्र के नाम — गाधेय, विश्वामित्र, कौशिक।
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.७.४९ — ब्रह्मवर्गः
पवित्रः प्रयतः पूतः पाषण्डाः सर्वलिङ्गिनः ।पालाशो दण्ड आषाढो व्रते राम्भस्तु वैणवः ॥
पवित्र — पवित्र, प्रयत, पूत। (वेद-विरुद्ध) सब प्रकार के वेश धारण करने वाले — पाषण्ड। ब्रह्मचर्य-व्रत में पलाश का दण्ड — आषाढ; बाँस का दण्ड — राम्भ, वैणव।
अमरकोश २.७.६१ — ब्रह्मवर्गः
तथा परिणयोद्वाहोपयामाः पाणिपीडनम् ।व्यवायो ग्राम्यधर्मो मैथुनं निधुवनं रतम् ॥
विवाह के और नाम — परिणय, उद्वाह, उपयाम, पाणिपीडन। दाम्पत्य-सम्बन्ध — व्यवाय, ग्राम्यधर्म, मैथुन, निधुवन, रत।
अमरकोश २.८.७ — क्षत्रियवर्गः
स्थायुकोऽधिकृतो ग्रामे गोपो ग्रामेषु भूरिषु ।भौरिकः कनकाध्यक्षो रूप्याध्यक्षस्तु नैष्किकः ॥
एक गाँव का अधिकारी — स्थायुक; अनेक गाँवों का — गोप। सोने (के कोष) का अधिकारी — भौरिक, कनकाध्यक्ष। चाँदी (टकसाल) का अधिकारी — रूप्याध्यक्ष, नैष्किक।
अमरकोश २.८.१३ — क्षत्रियवर्गः
यथार्हवर्णः प्रणिधिरपसर्पश्चरः स्पशः ।चारश्च गूढपुरुषश्चाप्तप्रत्ययितौ समौ ॥
गुप्तचर — यथार्हवर्ण, प्रणिधि, अपसर्प, चर, स्पश, चार, गूढपुरुष। विश्वसनीय — आप्त, प्रत्ययित।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.८.१७ — क्षत्रियवर्गः
अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि ।स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ॥
यात्री — अध्वनीन, अध्वग, अध्वन्य, पान्थ, पथिक। स्वामी (राजा), अमात्य, मित्र, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और सेना —
अमरकोश २.८.२० — क्षत्रियवर्गः
स प्रतापः प्रभावश्च यत्तेजः कोशदण्डजम् ।भेदो दण्डः साम दानमित्युपायचतुष्टयम् ॥
कोष और सेना से उत्पन्न तेज — प्रताप, प्रभाव। भेद, दण्ड, साम और दान — ये चार उपाय हैं।
अमरकोश २.८.२६ — क्षत्रियवर्गः
शिष्टिश्चाज्ञा च संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः ।आगोऽपराधो मन्तुश्च समे तूद्दानबन्धने ॥
आज्ञा — शिष्टि, आज्ञा। मर्यादा — संस्था, मर्यादा, धारणा, स्थिति। अपराध — आगस्, अपराध, मन्तु। बाँधना — उद्दान, बन्धन।
अमरकोश २.८.४५ — क्षत्रियवर्गः
वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजा बाह्लिका हयाः ।ययुरश्वोऽश्वमेधीयो जवनस्तु जवाधिकः ॥
वनायु (अरब), पारसीक (फ़ारस), काम्बोज और बाह्लीक (बल्ख) देशों के घोड़े (प्रसिद्ध हैं)। अश्वमेध का घोड़ा — ययु। बहुत तेज़ घोड़ा — जवन।
अमरकोश २.८.७० — क्षत्रियवर्गः
याष्टीकपारश्वधिकौ यष्टिपर्श्वधहेतिकौ ।नैस्त्रिंशिकोऽसिहेतिः स्यात्समौ प्रासिककौन्तिकौ ॥
लाठी चलाने वाला — याष्टीक; फरसा चलाने वाला — पारश्वधिक; तलवार चलाने वाला — नैस्त्रिंशिक, असिहेति; प्रास (भाला) और कुन्त चलाने वाले — प्रासिक, कौन्तिक।
अमरकोश २.८.८३ — क्षत्रियवर्गः
धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम् ।इष्वासोऽप्यथ कर्णस्य कालपृष्ठं शरासनम् ॥
धनुष — धनुस्, चाप, धन्वन्, शरासन, कोदण्ड, कार्मुक, इष्वास। कर्ण का धनुष — कालपृष्ठ।
अमरकोश २.८.९२ — क्षत्रियवर्गः
द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः ।स्याच्छस्त्री चासिपुत्री च छुरिका चासिधेनुका ॥
कुल्हाड़ी/फरसा — कुठार, स्वधिति, परशु (पुं॰/स्त्री॰), परश्वध। छुरी — शस्त्री, असिपुत्री, छुरिका, असिधेनुका।
अमरकोश २.८.९८ — क्षत्रियवर्गः
संशप्तकास्तु समयात्संग्रामादनिवर्तिनः ।रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः ॥
शपथ लेकर युद्ध से न लौटने वाले योद्धा — संशप्तक। धूल — रेणु (पुं॰/स्त्री॰), धूलि (स्त्री॰), पांसु (पुं॰), रजस् (नपुं॰)।
अमरकोश २.८.१०५ — क्षत्रियवर्गः
सम्प्रहाराभिसम्पातकलिसंस्फोटसंयुगाः ।अभ्यामर्दसमाघातसंग्रामाभ्यागमाहवाः ॥
युद्ध के और नाम — सम्प्रहार, अभिसम्पात, कलि, संस्फोट, संयुग, अभ्यामर्द, समाघात, संग्राम, अभ्यागम, आहव।
अमरकोश २.८.११० — क्षत्रियवर्गः
अभ्यवस्कन्दनं त्वभ्यासादनं विजयो जयः ।वैरशुद्धिः प्रतीकारो वैरनिर्यातनं च सा ॥
छापा मारना (अचानक आक्रमण) — अभ्यवस्कन्दन, अभ्यासादन। जीत — विजय, जय। बदला लेना — वैरशुद्धि, प्रतीकार, वैरनिर्यातन।
अमरकोश २.८.११८ — क्षत्रियवर्गः
कबन्धोऽस्त्री क्रियायुक्तमपमूर्धकलेवरम् ।श्मशानं स्यात्पितृवनं कुणपः शवमस्त्रियाम् ॥
सिर कटा (पर हिलता-डुलता) धड़ — कबन्ध (पुं॰/नपुं॰)। श्मशान — श्मशान, पितृवन। शव — कुणप, शव (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.१४ — वैश्यवर्गः
निरीशं कुटकं फालः कृषको लाङ्गलं हलम् ।गोदारणं च शीरोऽथ शम्या स्त्री युगकीलकः ॥
हल का (लोहे का) फाल — फल, निरीश, कुटक, फाल, कृषक। हल — लांगल, हल, गोदारण, सीर। जुए की कील — शम्या (स्त्री॰), युगकीलक।
अमरकोश २.९.३० — वैश्यवर्गः
अङ्गारधानिकाङ्गारशकट्यपि हसन्त्यपि ।हसन्यप्यथ न स्त्री स्यादङ्गारोऽलातमुल्मुकम् ॥
अँगीठी — अंगारधानिका, अंगारशकटी, हसन्ती, हसनी। अंगारा — अंगार (पुं॰/नपुं॰)। जलती लकड़ी (लुकाठी) — अलात, उल्मुक।
अमरकोश २.९.३४ — वैश्यवर्गः
सर्वमावपनं भाण्डं पात्रामत्रं च भाजनम् ।दर्विः कम्बिः खजाका च स्यात्तर्दूर्दारुहस्तकः ॥
हर प्रकार का बर्तन — आवपन, भाण्ड, पात्र, अमत्र, भाजन। करछी — दर्वि, कम्बि, खजाका। लकड़ी की करछी — तर्दू, दारुहस्तक।
अमरकोश २.९.४० — वैश्यवर्गः
अवन्तिसोमधान्याम्लकुञ्जलानि च काञ्जिके ।सहस्रवेधि जतुकं बाल्हीकं हिङ्गु रामठम् ॥
काँजी के और नाम — अवन्तिसोम, धान्याम्ल, कुंजल, कांजिक। हींग — सहस्रवेधि, जतुक, बाह्लीक, हिंगु, रामठ।
अमरकोश २.९.६७ — वैश्यवर्गः
स तु सर्वधुरीणः स्याद्यो वै सर्वधुरावहः ।माहेयी सौरभेयी गौरुस्रा माता च शृङ्गिणी ॥
जो सब ओर के भार ढो सके — सर्वधुरीण, सर्वधुरावह। गाय के नाम — माहेयी, सौरभेयी, गो, उस्रा, माता, शृंगिणी —
अमरकोश २.९.७८ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रोरभ्राजवृन्दे स्यादौष्ट्रकौरभ्रकाजकम् ।चक्रीवन्तस्तु वालेया रासभा गर्दभाः खराः ॥
ऊँटों का झुण्ड — औष्ट्रक; भेड़ों का — औरभ्रक; बकरियों का — आजक। गधा — चक्रीवान्, वालेय, रासभ, गर्दभ, खर।
अमरकोश २.९.८६ — वैश्यवर्गः
ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् ।सुवर्णबिस्तौ हेम्नोऽक्षे कुरुबिस्तस्तु तत्पले ॥
सोलह माषक — अक्ष, कर्ष (पुं॰/नपुं॰)। चार कर्ष — पल। सोने का एक कर्ष — सुवर्ण, बिस्त। सोने का एक पल — कुरुबिस्त।
अमरकोश २.९.११० — वैश्यवर्गः
शिग्रुजं श्वेतमरिचं मोरटं मूलमैक्षवम् ।ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलं चटकाशिर इत्यपि ॥
सहजन के बीज — शिग्रुज, श्वेतमरिच। ईख की जड़ — मोरट। पिपरामूल — ग्रन्थिक, पिप्पलीमूल, चटकाशिरस्।
अमरकोश २.१०.९ — शूद्रवर्गः
तक्षा तु वर्धकिस्त्वष्टा रथकारस्तु काष्ठतट् ।ग्रामाधीनो ग्रामतक्षः कौटतक्षोऽनधीनकः ॥
बढ़ई — तक्षा, वर्धकि, त्वष्टा, रथकार, काष्ठतक्ष। गाँव के अधीन (गाँव का) बढ़ई — ग्रामतक्ष। स्वतन्त्र (अपनी दुकान वाला) बढ़ई — कौटतक्ष।
अमरकोश २.१०.१२ — शूद्रवर्गः
शैलालिनस्तु शैलूषा जायाजीवाः कृशाश्विनः ।भरता इत्यपि नटाश्चारणास्तु कुशीलवाः ॥
अभिनेता — शैलाली, शैलूष, जायाजीव, कृशाश्वी, भरत, नट। गायक/कथावाचक — चारण, कुशीलव।
अमरकोश २.१०.२० — शूद्रवर्गः
निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुक्कसाः ।भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥
चाण्डाल के और नाम — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस। किरात, शबर, पुलिन्द — ये वनवासी (म्लेच्छ) जातियों के भेद हैं।
अमरकोश २.१०.२३ — शूद्रवर्गः
विट्चरः सूकरो ग्राम्यो वर्करस्तरुणः पशुः ।आच्छोदनं मृगव्यं स्यादाखेटो मृगया स्त्रियाम् ॥
गाँव का सूअर — विट्चर। जवान पशु (बकरा आदि) — वर्कर। शिकार — आच्छोदन, मृगव्य, आखेट, मृगया (स्त्री॰)।
अमरकोश २.१०.२६ — शूद्रवर्गः
वीतंसस्तूपकरणं बन्धने मृगपक्षिणाम् ।उन्माथः कूटयन्त्रं स्याद्वागुरा मृगबन्धनी ॥
पशु-पक्षियों को फँसाने का साधन — वीतंस। फन्दा (पकड़ने का यन्त्र) — उन्माथ, कूटयन्त्र। हिरण पकड़ने का जाल — वागुरा, मृगबन्धनी।
अमरकोश २.१०.३१ — शूद्रवर्गः
पादूरुपानत्स्त्री सैवानुपदीना पदायता ।नध्री वध्री वरत्रा स्यादश्वादेस्ताडनी कशा ॥
जूता/खड़ाऊँ — पादुका, पादू, उपानह् (स्त्री॰)। पैर जितना लम्बा (पूरा) जूता — अनुपदीना। चमड़े का पट्टा — नध्री, वध्री, वरत्रा। घोड़े आदि का कोड़ा — कशा।