🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:26:17 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "राय" के ५३ परिणाम

अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.१९ — स्वर्गवर्गः
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥
विष्णु के नाम — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव, माधव, स्वभू (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.३.१२ — दिग्वर्गः
स्फूर्जथुर्वज्रनिर्घोषो मेघज्योतिरिरम्मदः ।इन्द्रायुधं शक्रधनुस्तदेव ऋजुरोहितम् ॥
बिजली की कड़क — स्फूर्जथु, वज्रनिर्घोष; बादल की आग — मेघज्योति, इरम्मद; इन्द्रधनुष — इन्द्रायुध, शक्रधनुस्; वही सीधा (बिना वक्रता के) हो तो 'रोहित' कहलाता है।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.६.१२ — शब्दादिवर्गः
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घृष्टं तु घोषणा ।काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः ॥
दो या तीन बार कहा गया शब्द 'आम्रेडित'; ऊँचे स्वर में कहना — उच्चैर्घुष्ट, घोषणा; शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.७.१२ — नाट्यवर्गः
भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः ।स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥
स्त्री का वेश धारण करने वाला पुरुष नर्तक — भ्रकुंस, भ्रुकुंस, भ्रूकुंस कहलाता है। नाटक की भाषा में गणिका को 'अज्जुका' कहते हैं।
अमरकोश १.९.४ — नरकवर्गः
स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत् ॥
दुःख के और नाम — कष्ट, कृच्छ्र, आभील। इनमें से जो शब्द किसी वस्तु के विशेषण हों, वे तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.१०.११ — वारिवर्गः
उडुपं तु प्लवः कोलः स्रोतोऽम्बुसरणं स्वतः ।आतरस्तरपण्यं स्याद्द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी ॥
बेड़ा (घास-लकड़ी का) — उडुप, प्लव, कोल; स्वाभाविक जल-प्रवाह — स्रोतस्, अम्बुसरण; नदी पार करने का किराया — आतर, तरपण्य; लकड़ी की जल-नाली/डोंगी — द्रोणी।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.१.११ — भूमिवर्गः
शाद्वलः शादहरिते सजम्बाले तु पङ्किलः ।जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः ॥
हरी घास से भरा प्रदेश — शाद्वल; कीचड़ वाला — पंकिल; जल-बहुल प्रदेश — अनूप; वैसा ही (जलप्राय तटीय प्रदेश) — कच्छ (पुं॰)।
अमरकोश २.४.१० — वनौषधिवर्गः
नगाद्यारोह उच्छ्राय उत्सेधश्चोच्छ्रयश्च सः ।अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः ॥
पर्वत/वृक्ष आदि की ऊँचाई — उच्छ्राय, उत्सेध, उच्छ्रय; वृक्ष की जड़ से शाखाओं तक का भाग (तना) — प्रकाण्ड (पुं॰/नपुं॰), स्कन्ध।
अमरकोश २.४.१८ — वनौषधिवर्गः
द्विहीनं प्रसवे सर्वं हरीतक्यादयः स्त्रियाम् ।आश्वत्थवैणवप्लाक्षनैयग्रोधैङ्गुदम्फले ॥
फल-फूल के अर्थ में शब्द (प्रायः) नपुंसकलिङ्ग होते हैं; पर हरीतकी आदि स्त्रीलिङ्ग में ही रहते हैं। पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल — आश्वत्थ, वैणव, प्लाक्ष, नैयग्रोध, ऐंगुद —
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.४६ — वनौषधिवर्गः
इङ्गुदी तापसतरुर्भूर्जे चर्मिमृदुत्वचौ ।पिच्छिला पूरणी मोचा स्थिरायुः शाल्मलिर्द्वयोः ॥
हिंगोट के नाम — इंगुदी, तापसतरु; भोजपत्र के — भूर्ज, चर्मी, मृदुत्वक्; सेमल के — पिच्छिला, पूरणी, मोचा, स्थिरायु, शाल्मलि (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.१०१ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ताभीरुपत्रीनारायण्यः शतावरी ।अहेरुरथ पीतद्रुकालीयकहरिद्रवः ॥
शतावरी के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, अभीरुपत्री, नारायणी, शतावरी, अहेरु। दारुहल्दी के नाम — पीतद्रु, कालीयक, हरिद्रु —
अमरकोश २.४.१४३ — वनौषधिवर्गः
किराततिक्तो भूनिम्बोऽनार्यतिक्तोऽथ सप्तला ।विमला सातला भूरिफेना चर्मकषेत्यपि ॥
चिरायता के नाम — किराततिक्त, भूनिम्ब, अनार्यतिक्त। सातला (थूहर-भेद) के नाम — सप्तला, विमला, सातला, भूरिफेना, चर्मकषा।
अमरकोश २.४.१५० — वनौषधिवर्गः
पारावताङ्घ्रिः कटभी पण्या ज्योतिष्मती लता ।वार्षिकं त्रायमाणा स्यात्त्रायन्ती बलभद्रिका ॥
मालकँगनी (ज्योतिष्मती) के नाम — पारावतांघ्रि, कटभी, पण्या, ज्योतिष्मती। त्रायमाणा के नाम — वार्षिक, त्रायमाणा, त्रायन्ती, बलभद्रिका।
अमरकोश २.४.१५६ — वनौषधिवर्गः
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्यात्तुम्ब्यलाबूरुभे समे ।चित्रा गवाक्षी गोडुम्बा विशाला त्विन्द्रवारुणी ॥
कड़वी तुम्बी — इक्ष्वाकु, कटुतुम्बी; लौकी — तुम्बी, अलाबू (समानार्थक); जंगली ककड़ी — चित्रा, गवाक्षी, गोडुम्बा; इन्द्रायण — विशाला, इन्द्रवारुणी।
अमरकोश २.६.३८ — मनुष्यवर्गः
दम्पती जम्पती जायापती भार्यापती च तौ ।गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्बं च कललोऽस्त्रियाम् ॥
पति-पत्नी का जोड़ा — दम्पती, जम्पती, जायापती, भार्यापती। गर्भ की झिल्ली — गर्भाशय, जरायु। भ्रूण का आरम्भिक रूप — उल्ब, कलल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.७.२३ — ब्रह्मवर्गः
यो गार्हपत्यादानीय दक्षिणाग्निः प्रणीयते ।तस्मिन्नानाय्योऽथाग्नायी स्वाहा च हुतभुक्प्रिया ॥
जो दक्षिणाग्नि गार्हपत्य अग्नि से लाकर स्थापित की जाती है — आनाय्य। अग्नि की पत्नी — आग्नायी, स्वाहा, हुतभुक्प्रिया।
अमरकोश २.७.५६ — ब्रह्मवर्गः
स्याद्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि ।देवभूयादिकं तद्वत्कृच्छ्रं सान्तपनादिकम् ॥
ब्रह्म-भाव की प्राप्ति — ब्रह्मभूय, ब्रह्मत्व, ब्रह्मसायुज्य। इसी प्रकार देवभाव की प्राप्ति — देवभूय आदि। सान्तपन आदि (कठोर प्रायश्चित्त-व्रत) — कृच्छ्र।
अमरकोश २.७.५७ — ब्रह्मवर्गः
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा ।नष्टाग्निः कुहना लोभान्मिथ्येर्यापथकल्पना ॥
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन — प्राय (प्रायोपवेश)। (उपासना की) अग्नि नष्ट कर देने वाला — वीरहा, नष्टाग्नि। लोभवश झूठा तपस्वी-वेश बनाना — कुहना।
अमरकोश २.८.५१ — क्षत्रियवर्गः
याने चक्रिणि युद्धार्थे शताङ्गः स्यन्दनो रथः ।असौ पुष्परथश्चक्रयानं न समराय यत् ॥
पहियों वाला युद्ध-वाहन — शतांग, स्यन्दन, रथ। जो पहियों वाला वाहन युद्ध के लिये न हो (उत्सव/क्रीड़ा का) — पुष्परथ।
अमरकोश २.८.१०४ — क्षत्रियवर्गः
मृधमास्कन्दनं संख्यं समीकं सांपरायिकम् ।अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रहौ ॥
युद्ध के और नाम — मृध, आस्कन्दन, संख्य, समीक, साम्परायिक; समर, अनीक, रण (पुं॰/नपुं॰), कलह, विग्रह —
अमरकोश २.९.८० — वैश्यवर्गः
विक्रेता स्याद्विक्रयिकः क्रायकक्रयिकौ समौ ।वाणिज्यं तु वणिज्या स्यान्मूल्यं वस्नोऽप्यवक्रयः ॥
बेचने वाला — विक्रेता, विक्रयिक। ख़रीदने वाला — क्रायक, क्रयिक। व्यापार — वाणिज्य, वणिज्या। दाम — मूल्य, वस्न, अवक्रय।
अमरकोश २.१०.४ — शूद्रवर्गः
रथकारस्तु माहिष्यात्करण्यां यस्य संभवः ।स्याच्चण्डालस्तु जनितो ब्राह्मण्यां वृषलेन यः ॥
माहिष्य पिता और करणी माता का पुत्र — रथकार; शूद्र पिता और ब्राह्मणी माता का पुत्र — चण्डाल।
अमरकोश ३.१.४० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आत्तगर्वोऽभिभूतः स्याद्दापितः साधितः समौ ।प्रत्यादिष्टो निरस्तः स्यात्प्रत्याख्यातो निराकृतः ॥
जिसका घमण्ड छीन लिया गया (पराभूत) — आत्तगर्व, अभिभूत। (ऋण आदि) दिलवाया हुआ — दापित, साधित। ठुकराया हुआ — प्रत्यादिष्ट, निरस्त, प्रत्याख्यात, निराकृत।
अमरकोश ३.१.४३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आक्षारितः क्षारितोऽभिशस्ते सङ्कसुकोऽस्थिरे ।व्यसनार्तोपरक्तौ द्वौ विहस्तव्याकुलौ समौ ॥
झूठे कलंक से दूषित — आक्षारित, क्षारित, अभिशस्त। अस्थिर (चंचल) — संकसुक, अस्थिर। विपत्ति से पीड़ित — व्यसनार्त, उपरक्त। (शोक से) किंकर्तव्यविमूढ़ — विहस्त, व्याकुल।
अमरकोश ३.१.४४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विक्लवो विह्वलः स्यात्तु विवशोऽरिष्टदुष्टधीः ।कश्यः कश्यार्हे सन्नद्धे त्वाततायी वधोद्यते ॥
घबराया/शिथिल — विक्लव, विह्वल। (मृत्यु के लक्षणों से) भ्रष्ट-बुद्धि — विवश, अरिष्टदुष्टधी। कोड़े खाने योग्य — कश्य, कश्यार्ह। मारने को तैयार (हमलावर) — आततायी।
अमरकोश ३.१.४९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः ।वनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ ॥
निर्धन — निःस्व, दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत। माँगने वाला — वनीयक, याचनक, मार्गण, याचक, अर्थी।
अमरकोश ३.१.५० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अहङ्कारवानहंयुः शुभंयुस्तु शुभान्वितः ।दिव्योपपादुका देवा नृगवाद्या जरायुजाः ॥
अहंकारी — अहंकारवान्, अहंयु। शुभ से युक्त — शुभंयु, शुभान्वित। देवता — दिव्योपपादुक (बिना गर्भ के प्रकट होने वाले)। मनुष्य, गाय आदि — जरायुज (झिल्ली/गर्भ से जन्मे)।
अमरकोश ३.१.५१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्वेदजाः कृमिदंशाद्याः पक्षिसर्पादयोऽण्डजाः ।उद्भिदस्तरुगुल्माद्या उद्भिदुद्भिज्जमुद्भिदम् ॥
कीड़े, मच्छर आदि — स्वेदज (पसीने/नमी से जन्मे)। पक्षी, साँप आदि — अण्डज (अण्डे से)। वृक्ष, झाड़ी आदि — उद्भिद्, उद्भिज्ज, उद्भिद (धरती फोड़कर उगने वाले)।
अमरकोश ३.१.८७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परिक्षिप्तं तु निवृत्तं मूषितं मुषितार्थकम् ।प्रवृद्धप्रसृते न्यस्तनिसृष्टे गुणिताहते ॥
घेरा हुआ — परिक्षिप्त, निवृत। चुराया हुआ — मूषित, मुषित। फैला/बढ़ा — प्रवृद्ध, प्रसृत। रखा/सौंपा हुआ — न्यस्त, निसृष्ट। गुणा किया हुआ — गुणित, आहत।
अमरकोश ३.१.१०५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
त्रातं त्राणं रक्षितमवितं गोपायितं च गुप्तं च ।अवगणितमवमतावज्ञातेऽवमानितं च परिभूते ॥
रक्षा किया हुआ — त्रात, त्राण, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त। अपमानित — अवगणित, अवमत, अवज्ञात, अवमानित, परिभूत।
अमरकोश ३.२.२ — सङ्कीर्णवर्गः
साकल्यासङ्गवचने पारायणतुरायणे ।यदृच्छा स्वैरिता हेतुशून्या त्वास्था विलक्षणम् ॥
पूर्णता से (आदि से अन्त तक) करना — पारायण; आसक्तिपूर्वक लगातार करना — तुरायण। अपनी इच्छा — यदृच्छा, स्वैरिता। बिना कारण की स्थिति — विलक्षण।
अमरकोश ३.२.१२ — सङ्कीर्णवर्गः
उन्नाय उन्नये श्रायः श्रयणे जयने जयः ।निगादो निगदे मादो मद उद्वेग उद्भ्रमे ॥
ऊपर ले जाना — उन्नाय, उन्नय। आश्रय लेना — श्राय, श्रयण। जीत — जय, जयन। कहना — निगाद, निगद। मद — माद, मद। घबराहट — उद्वेग, उद्भ्रम।
अमरकोश ३.२.१९ — सङ्कीर्णवर्गः
हिंसाकर्माभिचारः स्याज्जागर्या जागरा द्वयोः ।विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादुपघ्नोऽन्तिकाश्रये ॥
(तन्त्र से) मारण आदि — अभिचार। जागना — जागर्या, जागरा (पुं॰/स्त्री॰)। बाधा — विघ्न, अन्तराय, प्रत्यूह। निकट का सहारा — उपघ्न, अन्तिकाश्रय।
अमरकोश ३.२.२० — सङ्कीर्णवर्गः
निर्वेश उपभोगः स्यात्परिसर्पः परिक्रिया ।विधुरं तु प्रविश्लेषेऽभिप्रायश्छन्द आशयः ॥
उपभोग — निर्वेश, उपभोग। (सेवकों आदि से) घेरना — परिसर्प, परिक्रिया। वियोग — विधुर, प्रविश्लेष। आशय — अभिप्राय, छन्द, आशय।
अमरकोश ३.३.८ — नानार्थवर्गः
स्याद्भूतिकं तु भूनिम्बे कत्तृणे भूस्तृणेऽपि च ।ज्योत्स्निकायां च घोषे च कोशातक्यथ कट्फले ॥
भूतिक — चिरायता, कत्तृण (एक घास), भूस्तृण। कोशातकी — तोरई (ज्योत्स्निका), घोषा (एक बेल)। और कायफल के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.९६ — नानार्थवर्गः
अभिप्रायवशौ छन्दावब्दौ जीमूतवत्सरौ ।अपवादौ तु निन्दाज्ञे दायादौ सुतबान्धवौ ॥
छन्द — अभिप्राय (इच्छा), वश (अधीनता)। अब्द — बादल, वर्ष। अपवाद — निन्दा, आज्ञा (विशेष नियम)। दायाद — पुत्र, सगोत्र सम्बन्धी (उत्तराधिकारी)।
अमरकोश ३.३.१५९ — नानार्थवर्गः
युद्धायत्योः संपरायः पूज्यस्तु श्वशुरेऽपि च ।पश्चादवस्थायि बलं समवायश्च सन्नयौ ॥
सम्पराय — विपत्ति, युद्ध, भविष्य (परलोक)। पूज्य — ससुर भी (पूजनीय भी)। सन्नय — सेना का पिछला भाग, समूह।
अमरकोश ३.३.१६२ — नानार्थवर्गः
प्रायो भूम्न्यन्तगमने मन्युर्दैन्ये क्रतौ युधि ।रहस्योपस्थयोर्गुह्यं सत्यं शपथतथ्ययोः ॥
प्राय — अधिकता (प्रायः), मृत्यु तक अनशन। मन्यु — दीनता, यज्ञ, युद्ध (और क्रोध)। गुह्य — रहस्य, गुप्तांग। सत्य — शपथ, यथार्थ।
अमरकोश ३.३.१६५ — नानार्थवर्गः
आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं संप्रधारणम् ।उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नवक्रियाः ॥
क्रिया के नौ अर्थ — आरम्भ, प्रायश्चित्त (निष्कृति), शिक्षा, पूजा, विचार करके निश्चय, उपाय, कर्म, चेष्टा, चिकित्सा।
अमरकोश ३.३.१७५ — नानार्थवर्गः
कर्बुरेऽथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु सङ्गरः ।वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रो मित्रो रवावपि ॥
(शार — चितकबरा)। संगर — प्रतिज्ञा, युद्ध, समझौता, विपत्ति। मन्त्र — वेद का भाग, गुप्त मन्त्रणा। मित्र — सूर्य भी (पुं॰; सखा — नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२१८ — नानार्थवर्गः
अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः ।भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु ॥
अवि — पर्वत, भेड़, सूर्य। हव — आज्ञा, बुलावा, यज्ञ। भाव — सत्ता (होना), स्वभाव, अभिप्राय, चेष्टा, आत्मा, जन्म।
अमरकोश ३.३.२२१ — नानार्थवर्गः
स्याज्जन्महेतुः प्रभवः स्थानं चाद्योपलब्धये ।शूद्रायां विप्रतनये शस्त्रे पारशवो मतः ॥
प्रभव — जन्म का कारण (मूल), पहली बार प्रकट होने का स्थान (उद्गम)। पारशव — ब्राह्मण पिता और शूद्रा माता का पुत्र, (लोहे का) शस्त्र।
अमरकोश ३.४.१ — अव्ययवर्गः
चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः ।मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः ॥
बहुत समय तक — चिराय, चिररात्राय, चिरस्य आदि (चिरम्, चिरेण, चिरात्)। बार-बार — मुहुः, पुनः पुनः, शश्वत्, अभीक्ष्णम्, असकृत्।
अमरकोश ३.४.१७ — अव्ययवर्गः
अल्पे नीचैर्महत्युच्चैः प्रायो भूम्न्यद्रुते शनैः ।सना नित्ये बहिर्बाह्ये स्मातीतेऽस्तमदर्शने ॥
धीमे/नीचे — नीचैः। ऊँचे (ज़ोर से) — उच्चैः। प्रायः (अधिकतर) — प्रायः। धीरे — शनैः। सदा — सना। बाहर — बहिः। बीते काल में — स्म। अदृश्य — अस्तम्।
अमरकोश ३.५.५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उणादिषु निरूरीश्च ङ्याषूडन्तं चलं स्थिरम् ।तत्क्रीडायां प्रहरणं चेन्मौष्टा पाल्लवा ण दिक् ॥
उणादि प्रत्ययों में नि, ऊ, ई वाले शब्द; और ङीप्/आप्/ऊङ् (ई, आ, ऊ) से अन्त होने वाले शब्द — चाहे चल हों या स्थिर — स्त्रीलिङ्ग। यदि खेल में शस्त्र (साधन) हो तो — 'मौष्टा' (मुक्केबाज़ी), 'पाल्लवा' (पत्तों का खेल) — यह दिश…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें