📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रायण" के ९ परिणाम
अमरकोश १.१.१९ — स्वर्गवर्गः
विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।दामोदरो हृषीकेशः केशवो माधवः स्वभूः ॥
विष्णु के नाम — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव, माधव, स्वभू (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.४.१४ — कालवर्गः
अयने द्वे गतिरुदग्दक्षिणार्कस्य वत्सरः ।समरात्रिन्दिवे काले विषुवद्विषुवं च तत् ॥
सूर्य की उत्तर और दक्षिण की ओर गति — ये दो अयन (उत्तरायण, दक्षिणायन) हैं; दोनों मिलकर एक 'वत्सर' (वर्ष)। जिस समय दिन और रात बराबर हों, वह 'विषुवत्' या 'विषुव' कहलाता है।
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.१०१ — वनौषधिवर्गः
ऋष्यप्रोक्ताभीरुपत्रीनारायण्यः शतावरी ।अहेरुरथ पीतद्रुकालीयकहरिद्रवः ॥
शतावरी के और नाम — ऋष्यप्रोक्ता, अभीरुपत्री, नारायणी, शतावरी, अहेरु। दारुहल्दी के नाम — पीतद्रु, कालीयक, हरिद्रु —
अमरकोश २.४.१५६ — वनौषधिवर्गः
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्यात्तुम्ब्यलाबूरुभे समे ।चित्रा गवाक्षी गोडुम्बा विशाला त्विन्द्रवारुणी ॥
कड़वी तुम्बी — इक्ष्वाकु, कटुतुम्बी; लौकी — तुम्बी, अलाबू (समानार्थक); जंगली ककड़ी — चित्रा, गवाक्षी, गोडुम्बा; इन्द्रायण — विशाला, इन्द्रवारुणी।
अमरकोश २.७.७ — ब्रह्मवर्गः
मीमांसको जैमिनीये वेदान्ती ब्रह्मवादिनि ।वैशेषिके स्यादौलूक्यः सौगतः शून्यवादिनि ॥
जैमिनि के मत का अनुयायी — मीमांसक; ब्रह्मवादी — वेदान्ती; वैशेषिक मत वाला — औलूक्य; शून्यवादी (बौद्ध) — सौगत।
अमरकोश २.७.५६ — ब्रह्मवर्गः
स्याद्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि ।देवभूयादिकं तद्वत्कृच्छ्रं सान्तपनादिकम् ॥
ब्रह्म-भाव की प्राप्ति — ब्रह्मभूय, ब्रह्मत्व, ब्रह्मसायुज्य। इसी प्रकार देवभाव की प्राप्ति — देवभूय आदि। सान्तपन आदि (कठोर प्रायश्चित्त-व्रत) — कृच्छ्र।
अमरकोश ३.१.४९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः ।वनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ ॥
निर्धन — निःस्व, दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत। माँगने वाला — वनीयक, याचनक, मार्गण, याचक, अर्थी।
अमरकोश ३.२.२ — सङ्कीर्णवर्गः
साकल्यासङ्गवचने पारायणतुरायणे ।यदृच्छा स्वैरिता हेतुशून्या त्वास्था विलक्षणम् ॥
पूर्णता से (आदि से अन्त तक) करना — पारायण; आसक्तिपूर्वक लगातार करना — तुरायण। अपनी इच्छा — यदृच्छा, स्वैरिता। बिना कारण की स्थिति — विलक्षण।