🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:27:20 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "राशि" के १९ परिणाम

अमरकोश १.३.२९ — दिग्वर्गः
सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः ।राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेषवृषादयः ॥
मरीचि, अत्रि आदि सप्तर्षि 'चित्रशिखण्डी' कहलाते हैं। राशियों का उदय 'लग्न' कहलाता है, और वे (राशियाँ) मेष, वृष आदि हैं।
अमरकोश १.३.३३ — दिग्वर्गः
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥
सूर्य के और नाम — भानु, हंस, सहस्रांशु, तपन, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा।
अमरकोश १.१०.१७ — वारिवर्गः
पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः ।विसारः शकुली चाथ गडकः शकुलार्भकः ॥
मछली के नाम — पृथुरोमा, झष, मत्स्य, मीन, वैसारिण, अण्डज, विसार, शकुली। (मछली-विशेष) गडक, शकुलार्भक।
अमरकोश १.१०.२१ — वारिवर्गः
स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ ।ग्राहोऽवहारो नक्रस्तु कुम्भीरोऽथ महीलता ॥
केकड़ा — कुलीर, कर्कटक; कछुआ — कूर्म, कमठ, कच्छप; ग्राह — ग्राह, अवहार; घड़ियाल — नक्र, कुम्भीर; केंचुआ — महीलता —
अमरकोश २.५.१५ — सिंहादिवर्गः
नीलङ्गुस्तु कृमिः कर्णजलौकाः शतपद्युभे ।वृश्चिकः शूककीटः स्यादलिद्रुणौ तु वृश्चिके ॥
कीड़ा — नीलंगु, कृमि; कनखजूरा — कर्णजलौका, शतपदी; रोयेंदार कीड़ा (इल्ली) — वृश्चिक, शूककीट; बिच्छू — अलि, द्रुण, वृश्चिक।
अमरकोश २.५.४१ — सिंहादिवर्गः
स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वं युग्मं तु युगुलं युगम् ।समूहे निवहव्यूहसंदोहविसरव्रजाः ॥
स्त्री-पुरुष का जोड़ा — मिथुन, द्वन्द्व; (कोई भी) जोड़ा — युग्म, युगल, युग। समूह के नाम — समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज —
अमरकोश २.५.४५ — सिंहादिवर्गः
स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम् ।कापोतशौकमायूरतैत्तिरादीनि तद्गणे ॥
(समान धर्म वालों का समूह) निकाय। ढेर — पुंज, राशि, उत्कर, कूट (पुं॰/नपुं॰)। कबूतरों, तोतों, मोरों, तीतरों के समूह — कापोत, शौक, मायूर, तैत्तिर आदि।
अमरकोश २.६.११७ — मनुष्यवर्गः
सुचेलकः पटोऽस्त्री स्याद्वराशिः स्थूलशाटकः ।निचोलः प्रच्छदपटः समौ रल्लककम्बलौ ॥
सुन्दर वस्त्र — सुचेलक, पट (पुं॰/नपुं॰)। मोटा कपड़ा — वराशि, स्थूलशाटक। ओढ़ने/ढकने का कपड़ा — निचोल, प्रच्छदपट। कम्बल — रल्लक, कम्बल।
अमरकोश २.९.६० — वैश्यवर्गः
त्रिष्वाशितङ्गवीनं तद्गावो यत्राशिताः पुरा ।उक्षा भद्रो बलीवर्द ऋषभो वृषभो वृषः ॥
जहाँ पहले गायें चरी हों, वह स्थान — आशितंगवीन (तीनों लिङ्ग)। बैल/साँड़ — उक्षा, भद्र, बलीवर्द, ऋषभ, वृषभ, वृष —
अमरकोश २.९.७७ — वैश्यवर्गः
अजा छागी स्तभच्छागबस्तच्छगलका अजे ।मेढ्रोरभ्रोरणोर्णायुमेषवृष्णय एडके ॥
बकरी — अजा, छागी। बकरा — स्तभ, छाग, बस्त, छगलक, अज। भेड़ा — मेढ्र, उरभ्र, उरण, ऊर्णायु, मेष, वृष्णि, एडक।
अमरकोश २.९.८३ — वैश्यवर्गः
विक्रेयं पणितव्यं च पण्यं क्रय्यादयस्त्रिषु ।क्लीबे सत्यापनं सत्यङ्कारः सत्याकृतिः स्त्रियाम् ॥
बेचने योग्य वस्तु — विक्रेय, पणितव्य, पण्य (क्रय्य आदि तीनों लिङ्गों में)। बयाना (सौदा पक्का करने की अग्रिम राशि) — सत्यापन (नपुं॰), सत्यंकार, सत्याकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.८७ — वैश्यवर्गः
तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः ।आचितो दश भाराः स्युः शाकटो भार आचितः ॥
सौ पल — तुला (स्त्री॰)। बीस तुला — भार। दस भार — आचित; एक गाड़ी भर बोझ — आचित (शाकट भार)।
अमरकोश ३.२.२५ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रजनः स्यादुपसरः प्रश्रयप्रणयौ समौ ।धीशक्तिर्निष्क्रमोऽस्त्री तु संक्रमो दुर्गसञ्चरः ॥
(पशु का) पहला गर्भ-धारण — प्रजन, उपसर। प्रेमपूर्ण विनती — प्रश्रय, प्रणय। बुद्धि-सामर्थ्य — धीशक्ति, निष्क्रम (पुं॰/नपुं॰)। दुर्गम स्थान पर जाने का मार्ग (पुल) — संक्रम, दुर्गसंचर।
अमरकोश ३.३.७ — नानार्थवर्गः
किष्कुर्हस्ते वितस्तौ च शूककीटे च वृश्चिकः ।प्रतिकूले प्रतीकस्त्रिष्वेकदेशे तु पुंस्ययम् ॥
किष्कु — हाथ (माप), बित्ता। वृश्चिक — बिच्छू, रोयेंदार कीड़ा (और वृश्चिक राशि)। प्रतीक — विपरीत (तीनों लिङ्ग); अंग/भाग (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.४३ — नानार्थवर्गः
मायानिश्चलयन्त्रेषु कैतवानृतराशिषु ।अयोघने शैलशृङ्गे सीराङ्गे कूटमस्त्रियाम् ॥
कूट (पुं॰/नपुं॰) — माया, अचल, यन्त्र (फन्दा), छल, झूठ, ढेर, लोहे का घन, पर्वत-शिखर, हल का फाल।
अमरकोश ३.३.१४२ — नानार्थवर्गः
पूर्वोऽन्यलिङ्गः प्रागाह पुम्बहुत्वेऽपि पूर्वजान् ।कुम्भौ घटेभमूर्धांशौ डिम्भौ तु शिशुबालिशौ ॥
पूर्व — विशेष्य के अनुसार लिङ्ग (पहला/पूर्व दिशा); पुं॰ बहुवचन ('पूर्वे') में पूर्वजों को कहता है। कुम्भ — घड़ा, हाथी के मस्तक का भाग (और कुम्भ राशि)। डिम्भ — शिशु, मूर्ख।
अमरकोश ३.३.२२५ — नानार्थवर्गः
द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ द्वौ चराभिमरौ स्पशौ ।द्वौ राशी पुञ्जमेषाद्यौ द्वौ वंशौ कुलमस्करौ ॥
विश् — वैश्य, मनुष्य (प्रजा)। स्पश — गुप्तचर, युद्ध (हत्या)। राशि — ढेर, मेष आदि (बारह राशियाँ)। वंश — कुल, बाँस।
अमरकोश ३.३.२२९ — नानार्थवर्गः
प्रकाशोऽतिप्रसिद्धेऽपि शिशावज्ञे च बालिशः ।कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः ॥
प्रकाश — अति प्रसिद्ध भी (उजाला भी)। बालिश — शिशु, मूर्ख। कोश (पुं॰/नपुं॰) — कली, म्यान, ख़ज़ाना (धन-राशि), दिव्य (शपथ-परीक्षा)।
अमरकोश ३.३.२३३ — नानार्थवर्गः
पक्षः सहायेऽप्युष्णीषः शिरोवेष्टकिरीटयोः ।शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः ॥
पक्ष — सहायक भी (पंख, पखवाड़ा, दल भी)। उष्णीष — पगड़ी, मुकुट। वृष — वीर्यवान्, चूहा, श्रेष्ठ, धर्म (पुण्य), बैल (और वृष राशि)।
💬