🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:12:42 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "राह" के ७३ परिणाम

अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.४३ — स्वर्गवर्गः
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।वारीही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः ॥
ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी और चामुण्डा — ये सात मातृकाएँ हैं।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.५ — दिग्वर्गः
बुधो बृहस्पतिश्चेति दिशां चैव तथा ग्रहाः ।ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ॥
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति — ये क्रमशः (पूर्व आदि) दिशाओं के ग्रह हैं। ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद, अंजन —
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश १.३.२८ — दिग्वर्गः
रौहिणेयो बुधः सौम्यः समौ सौरिशनैश्चरौ ।तमस्तु राहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुन्तुदः ॥
बुध के नाम — रौहिणेय, बुध, सौम्य। शनि के — सौरि, शनैश्चर (समानार्थक)। राहु के — तम, राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद।
अमरकोश १.३.३० — दिग्वर्गः
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः ॥
सूर्य के नाम — सूर, सूर्य, अर्यमा, आदित्य, द्वादशात्मा, दिवाकर, भास्कर, अहस्कर, ब्रध्न, प्रभाकर, विभाकर।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.४.२३ — कालवर्गः
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् ।मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ॥
देवताओं के दो हज़ार युग ब्रह्मा का एक दिन-रात है; और वे (दिन तथा रात) मनुष्यों के लिये (एक-एक) कल्प हैं। इकहत्तर दिव्य युगों का एक 'मन्वन्तर' होता है।
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.६.१ — शब्दादिवर्गः
ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती ।व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः ॥
वाणी के नाम — ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, वाणी, सरस्वती। कथन/वचन के नाम — व्याहार, उक्ति, लपित, भाषित, वचन, वचस्।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.६.२५ — शब्दादिवर्गः
स्वाननिर्घोषनिर्ह्रादनादनिस्वाननिस्वनाः ।आरवारावसंरावविरावा अथ मर्मरः ॥
ध्वनि के और नाम — स्वान, निर्घोष, निर्ह्राद, नाद, निस्वान, निस्वन, आरव, आराव, संराव, विराव। सरसराहट 'मर्मर' —
अमरकोश १.७.१५ — नाट्यवर्गः
अब्रह्मण्यमवध्योक्तौ राजश्यालस्तु राष्ट्रियः ।अम्बा माताथ बाला स्याद्वासूरार्यस्तु मारिषः ॥
न मारने योग्य (ब्राह्मण आदि) पर अत्याचार की घोषणा 'अब्रह्मण्यम्' (हाय! अन्याय!) से; राजा का साला 'राष्ट्रिय'; माता 'अम्बा'; बालिका 'वासू'; और आदरणीय व्यक्ति 'आर्य' या 'मारिष' कहलाता है।
अमरकोश १.८.१३ — पातालभोगिवर्गः
विषवैद्यो जाङ्गुलिको व्यालग्राह्यहितुण्डिकः ॥
विष का इलाज करने वाला वैद्य — विषवैद्य, जांगुलिक। साँप पकड़ने वाला (सपेरा) — व्यालग्राही, अहितुण्डिक।
अमरकोश १.१०.२१ — वारिवर्गः
स्यात्कुलीरः कर्कटकः कूर्मे कमठकच्छपौ ।ग्राहोऽवहारो नक्रस्तु कुम्भीरोऽथ महीलता ॥
केकड़ा — कुलीर, कर्कटक; कछुआ — कूर्म, कमठ, कच्छप; ग्राह — ग्राह, अवहार; घड़ियाल — नक्र, कुम्भीर; केंचुआ — महीलता —
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१.१८ — भूमिवर्गः
अपन्थास्त्वपथं तुल्ये शृङ्गाटकचतुष्पथे ।प्रान्तरं दूरशून्योऽध्वा कान्तारं वर्त्म दुर्गमम् ॥
मार्ग का अभाव (बिना रास्ता) — अपथ; चौराहा — शृंगाटक, चतुष्पथ; छाया-जल रहित लम्बा सुनसान मार्ग — प्रान्तर; दुर्गम (चोरों आदि से भरा) मार्ग — कान्तार।
अमरकोश २.४.२१ — वनौषधिवर्गः
अश्वत्थेऽथ कपित्थे स्युर्दधित्थग्राहिमन्मथाः ।तस्मिन्दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि ॥
(पीपल का नाम) अश्वत्थ। कैथ के नाम — कपित्थ, दधित्थ, ग्राही, मन्मथ, दधिफल, पुष्पफल, दन्तशठ।
अमरकोश २.४.८९ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्पर्णी केशपर्णी किणिही खरमञ्जरी ।हञ्जिका ब्राह्मणी पद्मा भार्गी ब्राह्मणयष्टिका ॥
चिरचिटा के और नाम — प्रत्यक्पर्णी, केशपर्णी, किणिही, खरमंजरी। भारंगी के नाम — हंजिका, ब्राह्मणी, पद्मा, भार्गी, ब्राह्मणयष्टिका —
अमरकोश २.४.१३७ — वनौषधिवर्गः
स्यादृक्षगन्धा छगलान्त्र्यावेगी वृद्धदारकः ।जुङ्गो ब्राह्मी तु मत्स्याक्षी वयस्था सोमवल्लरी ॥
विधारा के नाम — ऋक्षगन्धा, छगलान्त्री, आवेगी, वृद्धदारक, जुंग। ब्राह्मी के नाम — ब्राह्मी, मत्स्याक्षी, वयःस्था, सोमवल्लरी।
अमरकोश २.४.१५१ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेनप्रिया गृष्टिर्वाराही बदरेत्यपि ।मार्कवो भृङ्गराजः स्यात्काकमाची तु वायसी ॥
वाराहीकन्द के नाम — विष्वक्सेनप्रिया, गृष्टि, वाराही, बदरा। भृंगराज के नाम — मार्कव, भृंगराज। मकोय के नाम — काकमाची, वायसी।
अमरकोश २.५.३ — सिंहादिवर्गः
वराहः सूकरो घृष्टिः कोलः पोत्री किरिः किटिः ।दंष्ट्री घोणी स्तब्धरोमा क्रोडो भूदार इत्यपि ॥
सूअर के नाम — वराह, सूकर, घृष्टि, कोल, पोत्री, किरि, किटि, दंष्ट्री, घोणी, स्तब्धरोमा, क्रोड, भूदार।
अमरकोश २.५.२४ — सिंहादिवर्गः
आतायिचिल्लौ दाक्षाय्यगृध्रौ कीरशुकौ समौ ।क्रुङ्क्रौञ्चोऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः ॥
चील — आतायी, चिल्ल; गिद्ध — दाक्षाय्य, गृध्र; तोता — कीर, शुक; क्रौंच — क्रुंच्, क्रौंच; बगुला — बक, कह्व; सारस — पुष्कराह्व, सारस।
अमरकोश २.५.३५ — सिंहादिवर्गः
शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विजाः ।पतत्रिपत्रिपतगपतत्पत्ररथाण्डजाः ॥
पक्षी के और नाम — शकुन्ति, पक्षी, शकुनि, शकुन्त, शकुन, द्विज, पतत्री, पत्री, पतग, पतत्, पत्ररथ, अण्डज।
अमरकोश २.६.६ — मनुष्यवर्गः
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी ।पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥
पत्नी के और नाम — भार्या, जाया, और 'दाराः' (पुं॰, सदा बहुवचन)। गृहिणी (पति-पुत्र वाली) — कुटुम्बिनी, पुरन्ध्री। सच्चरित्र स्त्री — सुचरित्रा, सती, साध्वी, पतिव्रता।
अमरकोश २.६.९१ — मनुष्यवर्गः
ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी ।अधस्ताच्चिबुकं गण्डौ कपोलौ तत्परा हनुः ॥
होंठ — ओष्ठ, अधर, रदनच्छद, दशनवासस् (दाँतों का आवरण)। (होंठ के) नीचे — चिबुक (ठुड्डी)। गाल — गण्ड, कपोल। उसके आगे जबड़ा — हनु।
अमरकोश २.६.१४० — मनुष्यवर्गः
समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः ।प्रसाधनी कङ्कतिका पिष्टातः पटवासकः ॥
डिब्बा (ढक्कनदार) — समुद्गक, सम्पुटक। पीकदान/उगालदान — प्रतिग्राह, पतद्ग्रह। कंघी — प्रसाधनी, कंकतिका। कपड़ों को सुगन्धित करने का चूर्ण — पिष्टात, पटवासक।
अमरकोश २.७.१ — ब्रह्मवर्गः
सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ।वंशोऽन्ववायः सन्तानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥
वंश के नाम — सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अभिजन, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान। ब्राह्मण आदि 'वर्ण' कहलाते हैं।
अमरकोश २.७.२ — ब्रह्मवर्गः
विप्रक्षत्रियविट्शूद्राश्चातुर्वर्ण्यमिति स्मृतम् ।राजबीजी राजवंश्यो बीज्यस्तु कुलसंभवः ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — ये 'चातुर्वर्ण्य' कहलाते हैं। राजवंश में जन्मा — राजबीजी, राजवंश्य। अच्छे कुल में जन्मा — बीज्य, कुलसम्भव।
अमरकोश २.७.४ — ब्रह्मवर्गः
आश्रमोऽस्त्री द्विजात्यग्रजन्मभूदेववाडवाः ।विप्रश्च ब्राह्मणोऽसौ षट्कर्मा यागादिभिर्वृतः ॥
(इन चारों का नाम) आश्रम (पुं॰/नपुं॰)। ब्राह्मण के नाम — द्विजाति, अग्रजन्मा, भूदेव, वाडव, विप्र, ब्राह्मण। यज्ञ आदि छह कर्मों से युक्त ब्राह्मण — षट्कर्मा।
अमरकोश २.७.४२ — ब्रह्मवर्गः
औपवस्तं तूपवासो विवेकः पृथगात्मता ।स्याद्ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनर्द्धिरथाञ्जलिः ॥
उपवास — औपवस्त, उपवास। (आत्मा-अनात्मा का) भेद-ज्ञान — विवेक, पृथगात्मता। सदाचार और वेदाध्ययन से प्राप्त तेज — ब्रह्मवर्चस, वृत्ताध्ययनर्द्धि। अंजलि —
अमरकोश २.७.५५ — ब्रह्मवर्गः
अङ्गुल्यग्रे तीर्थं दैवं स्वल्पाङ्गुल्योर्मूले कायम् ।मध्येऽङ्गुष्ठाङ्गुल्योः पित्र्यं मूले त्वङ्गुष्ठस्य ब्राह्मम् ॥
उँगलियों के अग्रभाग — देवतीर्थ; छोटी उँगली की जड़ — कायतीर्थ (प्राजापत्य); अँगूठे और तर्जनी के बीच — पितृतीर्थ; अँगूठे की जड़ — ब्राह्मतीर्थ।
अमरकोश २.८.१० — क्षत्रियवर्गः
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः ।रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः ॥
उनसे भी परे (तटस्थ) राजा — उदासीन। पीछे से आक्रमण करने वाला राजा — पार्ष्णिग्राह। शत्रु के नाम — रिपु, वैरी, सपत्न, अरि, द्विषत्, द्वेषण, दुर्हृद् —
अमरकोश २.८.११ — क्षत्रियवर्गः
द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः ।अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः ॥
शत्रु के और नाम — द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, पर, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी।
अमरकोश २.८.१४ — क्षत्रियवर्गः
सांवत्सरो ज्यौतिषिको दैवज्ञगणकावपि ।स्युर्मौहूर्तिकमौहूर्तज्ञानिकार्तान्तिका अपि ॥
ज्योतिषी के नाम — सांवत्सर, ज्यौतिषिक, दैवज्ञ, गणक, मौहूर्तिक, मौहूर्त, ज्ञानी, कार्तान्तिक।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.८.२८ — क्षत्रियवर्गः
उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा ।यौतकादि तु यद्देयं सुदायो हरणं च तत् ॥
भेंट/उपहार — उपायन, उपग्राह्य, उपहार, उपदा। विवाह आदि में (कन्या को) दी जाने वाली वस्तुएँ — सुदाय, हरण।
अमरकोश २.८.९० — क्षत्रियवर्गः
त्सरुः खड्गादिमुष्टौ स्यान्मेखला तन्निबन्धनम् ।फलकोऽस्त्री फलं चर्म संग्राहो मुष्टिरस्य यः ॥
तलवार आदि की मूठ — त्सरु। उसका बन्धन — मेखला। ढाल — फलक (पुं॰/नपुं॰), फल, चर्म। ढाल की मूठ — संग्राह।
अमरकोश २.९.३ — वैश्यवर्गः
द्वे याचितायाचितयोर्यथासंख्यं मृतामृते ।सत्यानृतं वणिग्भावः स्यादृणं पर्युदञ्चनम् ॥
माँगकर पाया अन्न — मृत; बिना माँगे मिला — अमृत। व्यापार — सत्यानृत, वणिग्भाव। ऋण — ऋण, पर्युदंचन।
अमरकोश २.९.५ — वैश्यवर्गः
उत्तमर्णाधमर्णौ द्वौ प्रयोक्तृग्राहकौ क्रमात् ।कुसीदिको वार्धुषिको वृद्ध्याजीवश्च वार्धुषिः ॥
ऋण देने वाला — उत्तमर्ण; लेने वाला — अधमर्ण। सूद पर जीने वाला (साहूकार) — कुसीदिक, वार्धुषिक, वृद्ध्याजीव, वार्धुषि।
अमरकोश २.१०.२ — शूद्रवर्गः
शूद्राविशोस्तु करणोऽम्बष्ठो वैश्याद्विजन्मनोः ।शूद्राक्षत्रिययोरुग्रो मागधः क्षत्रियाविशोः ॥
वैश्य पिता और शूद्रा माता का पुत्र — करण; ब्राह्मण पिता और वैश्या माता का — अम्बष्ठ; क्षत्रिय पिता और शूद्रा माता का — उग्र; वैश्य पिता और क्षत्रिया माता का — मागध।
अमरकोश २.१०.३ — शूद्रवर्गः
माहिष्योऽर्याक्षत्रिययोः क्षत्तार्याशूद्रयोः सुतः ।ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतस्तस्यां वैदेहको विशः ॥
क्षत्रिय पिता और वैश्या माता का पुत्र — माहिष्य; शूद्र पिता और वैश्या माता का — क्षत्ता; क्षत्रिय पिता और ब्राह्मणी माता का — सूत; वैश्य पिता और ब्राह्मणी माता का — वैदेहक।
अमरकोश २.१०.४ — शूद्रवर्गः
रथकारस्तु माहिष्यात्करण्यां यस्य संभवः ।स्याच्चण्डालस्तु जनितो ब्राह्मण्यां वृषलेन यः ॥
माहिष्य पिता और करणी माता का पुत्र — रथकार; शूद्र पिता और ब्राह्मणी माता का पुत्र — चण्डाल।
अमरकोश २.१०.११ — शूद्रवर्गः
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रतिहारकः ॥
बकरी पालने वाला — जाबाल, अजाजीव। देव-पूजा से जीविका चलाने वाला — देवाजीव, देवल। जादू (इन्द्रजाल) — माया, शाम्बरी। जादूगर — मायाकार, प्रतिहारक।
अमरकोश २.१०.१४ — शूद्रवर्गः
जीवान्तकः शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिकौ ।वैतंसिकः कौटिकश्च मांसिकश्च समं त्रयम् ॥
पक्षियों का शिकारी (बहेलिया) — जीवान्तक, शाकुनिक। जाल से (पशु) पकड़ने वाला — वागुरिक, जालिक। मांस बेचने वाला — वैतंसिक, कौटिक, मांसिक।
अमरकोश २.१०.३९ — शूद्रवर्गः
भरण्यं भरणं मूल्यं निर्वेशः पण इत्यपि ।सुरा हलिप्रिया हाला परिस्रुद्वरुणात्मजा ॥
वेतन के और नाम — भरण्य, भरण, मूल्य, निर्वेश, पण। मदिरा — सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा —
अमरकोश ३.१.२४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कम्रः कामयिताभीकः कमनः कामनोऽभिकः ।विधेयो विनयग्राही वचनेस्थित आश्रवः ॥
कामी के और नाम — कम्र, कामयिता, अभीक, कमन, कामन, अभिक। आज्ञाकारी — विधेय, विनयग्राही, वचनेस्थित, आश्रव।
अमरकोश ३.१.७८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रत्यक्षं स्यादैन्द्रियकमप्रत्यक्षमतीन्द्रियम् ।एकतानोऽनन्यवृत्तिरेकाग्रैकायनावपि ॥
प्रत्यक्ष (इन्द्रियों से जाना जाने वाला) — प्रत्यक्ष, ऐन्द्रियक। अप्रत्यक्ष — अप्रत्यक्ष, अतीन्द्रिय। एकाग्र — एकतान, अनन्यवृत्ति, एकाग्र, एकायन —
अमरकोश ३.१.९६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
पुष्टे तु पुषितं सोढे क्षान्तमुद्वान्तमुद्गते ।दान्तस्तु दमिते शान्तः शमिते प्रार्थितेऽर्दितः ॥
पोषित — पुष्ट, पुषित। सहा हुआ — सोढ, क्षान्त। उगला हुआ — उद्गत, उद्वान्त। दबाया/वश में किया — दमित, दान्त। शान्त किया — शमित, शान्त। माँगा हुआ — प्रार्थित, अर्दित।
अमरकोश ३.२.८ — सङ्कीर्णवर्गः
ग्रहे ग्राहो वशः कान्तौ रक्ष्णस्त्राणे रणः क्वणे ।व्यधो वेधे पचा पाके हवो हूतौ वरो वृत्तौ ॥
पकड़ना — ग्रह, ग्राह। चाह — वश, कान्ति। रक्षा — रक्ष्ण, त्राण। ध्वनि — रण, क्वण। छेदना — व्यध, वेध। पकाना — पचा, पाक। पुकारना — हव, हूति। चुनना — वर, वृत्ति।
अमरकोश ३.२.१२ — सङ्कीर्णवर्गः
उन्नाय उन्नये श्रायः श्रयणे जयने जयः ।निगादो निगदे मादो मद उद्वेग उद्भ्रमे ॥
ऊपर ले जाना — उन्नाय, उन्नय। आश्रय लेना — श्राय, श्रयण। जीत — जय, जयन। कहना — निगाद, निगद। मद — माद, मद। घबराहट — उद्वेग, उद्भ्रम।
अमरकोश ३.२.१४ — सङ्कीर्णवर्गः
मुष्टिबन्धस्तु संग्राहो डिम्बे डमरविप्लवौ ।बन्धनं प्रसितिश्चारः स्पर्शः स्प्रष्टोपतप्तरि ॥
मुट्ठी बाँधना — मुष्टिबन्ध, संग्राह। (डाका/लूटपाट का) उपद्रव — डिम्ब, डमर, विप्लव। बन्धन — बन्धन, प्रसिति, चार। (रोग से) पीड़ा देने वाला — स्पर्श, स्प्रष्टा, उपतप्ता।
अमरकोश ३.२.२१ — सङ्कीर्णवर्गः
संक्षेपणं समसनं पर्यवस्था विरोधनम् ।परिसर्या परीसारः स्यादास्यात्वासना स्थितिः ॥
संक्षेप करना — संक्षेपण, समसन। विरोध — पर्यवस्था, विरोधन। चारों ओर घूमना — परिसर्या, परीसार। बैठना/स्थिति — आस्या, आसना, स्थिति।
अमरकोश ३.२.३४ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रेषणं यत्समाहूय तत्र स्यात्प्रतिशासनम् ।स संस्तावः क्रतुषु या स्तुतिभूमिर्द्विजन्मनाम् ॥
बुलाकर (सेवक को) भेजना — प्रतिशासन। यज्ञ में स्तुति करने वाले ब्राह्मणों के बैठने का स्थान — संस्ताव।
अमरकोश ३.२.३७ — सङ्कीर्णवर्गः
निगारोद्गारविक्षावोद्ग्राहास्तु गरणादिषु ।आरत्यवरतिविरतय उपरामेऽथ स्त्रियां तु निष्ठेवः ॥
निगलना — निगार; उगलना/डकार — उद्गार; छींकना — विक्षाव; उठाना — उद्ग्राह। रुकना/विरक्ति — आरति, अवरति, विरति, उपराम। थूकना — निष्ठेव (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश ३.२.४१ — सङ्कीर्णवर्गः
हल्या हलानां ब्राह्मण्यवाडव्ये तु द्विजन्मनाम् ।द्वे पर्शुकानां पृष्ठानां पार्श्वं पृष्ठ्यमनुक्रमात् ॥
हलों का समूह — हल्या। ब्राह्मणों का समूह — ब्राह्मण्य, वाडव्य। पसलियों का समूह — पार्श्व; पीठों का समूह — पृष्ठ्य।
अमरकोश ३.३.१० — नानार्थवर्गः
महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः ।रुक्तापशङ्कास्वातङ्कः स्वल्पेऽपि क्षुल्लकस्त्रिषु ॥
कौशिक — इन्द्र, गुग्गुल, उल्लू, सँपेरा। आतंक — रोग, सन्ताप, शंका। क्षुल्लक — छोटा/थोड़ा (तीनों लिङ्ग; नीच भी)।
अमरकोश ३.३.३६ — नानार्थवर्गः
परिधानाञ्चले कच्छो जलप्रान्ते त्रिलिङ्गकः ।केकि तार्क्ष्यावहिभुजौ दन्तविप्राण्डजा द्विजाः ॥
कच्छ — धोती का पिछला छोर (काछ); जल के किनारे की भूमि (तीनों लिङ्ग)। अहिभुज (साँप खाने वाला) — मोर, गरुड़। द्विज — दाँत, ब्राह्मण, पक्षी।
अमरकोश ३.३.५४ — नानार्थवर्गः
निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः ।वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णं तु वाक्षरे ॥
क्षण — कामकाज से ख़ाली समय (फ़ुर्सत), समय का एक अंश, उत्सव। वर्ण — ब्राह्मण आदि वर्ण, सफ़ेद आदि रंग, स्तुति; अक्षर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.६३ — नानार्थवर्गः
प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे ।सङ्कीर्णौ निचिताशुद्धाविरिणं शून्यमूषरम् ॥
प्रवण — ढलवाँ भूमि, विनम्र (तीनों लिङ्ग); चौराहा (पुं॰)। संकीर्ण — भरा हुआ, मिश्रित (अशुद्ध)। इरिण — सूना, ऊसर (बंजर)।
अमरकोश ३.३.१११ — नानार्थवर्गः
अतस्त्रिषु समुन्नद्धौ पण्डितम्मन्यगर्वितौ ।ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशेऽथावलम्बितः ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) समुन्नद्ध — अपने को पण्डित मानने वाला, घमण्डी। ब्रह्मबन्धु — (नीच) ब्राह्मण के लिये निन्दा-सूचक, ब्राह्मण का नाम-निर्देश। अवलम्बित —
अमरकोश ३.३.१२२ — नानार्थवर्गः
वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः ।उत्साहने च हिंसायां सूचने चापि गन्धनम् ॥
ब्रह्म (नपुं॰) — वेद, परम तत्त्व, तप। ब्रह्मा (पुं॰) — ब्राह्मण (ऋत्विज्), प्रजापति। गन्धन — उत्साह देना, हिंसा, सूचना देना।
अमरकोश ३.३.१३१ — नानार्थवर्गः
क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः ।गृहदेहत्विट्प्रभावा धामान्यथ चतुष्पथे ॥
क्रन्दन — रोना, ललकारना। वर्ष्म — शरीर, माप (ऊँचाई)। धाम — घर, शरीर, कान्ति, प्रभाव। चौराहे के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१३२ — नानार्थवर्गः
सन्निवेशे च संस्थानं लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः ।आच्छादने संपिधानमपवारणमित्युभे ॥
संस्थान — चौराहा, बनावट (आकृति)। लक्ष्म — चिह्न, प्रधान। ढकना — आच्छादन, सम्पिधान, अपवारण।
अमरकोश ३.३.२१६ — नानार्थवर्गः
तूलिश्चित्रोपकरणशलाकातूलशय्ययोः ।तुमुलं व्याकुले शब्दे शष्कुली कर्णपाल्यपि ॥
तूलि — चित्रकार की कूँची, रुई, गद्दा। तुमुल — घबराहट भरा शोर। शष्कुली — कान का बाहरी भाग भी (पूड़ी भी)।
अमरकोश ३.३.२१८ — नानार्थवर्गः
अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः ।भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु ॥
अवि — पर्वत, भेड़, सूर्य। हव — आज्ञा, बुलावा, यज्ञ। भाव — सत्ता (होना), स्वभाव, अभिप्राय, चेष्टा, आत्मा, जन्म।
अमरकोश ३.३.२२१ — नानार्थवर्गः
स्याज्जन्महेतुः प्रभवः स्थानं चाद्योपलब्धये ।शूद्रायां विप्रतनये शस्त्रे पारशवो मतः ॥
प्रभव — जन्म का कारण (मूल), पहली बार प्रकट होने का स्थान (उद्गम)। पारशव — ब्राह्मण पिता और शूद्रा माता का पुत्र, (लोहे का) शस्त्र।
अमरकोश ३.३.२४६ — नानार्थवर्गः
तेजः पुरीषयोर्वर्चो महस्तूत्सवतेजसोः ।रजो गुणे च स्त्रीपुष्पे राहौ ध्वान्ते गुणे तमः ॥
वर्चस् — तेज, मल। महस् — उत्सव, तेज। रजस् — रजोगुण, स्त्री का मासिक धर्म (और धूल)। तमस् — राहु, अन्धकार, तमोगुण।
अमरकोश ३.३.२५२ — नानार्थवर्गः
तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मौ प्रग्राहः प्रग्रहोऽपि च ।पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः ॥
प्रग्राह/प्रग्रह — तराज़ू की डोरी, घोड़े आदि की लगाम (और बन्दी)। परिग्रह — पत्नी, परिवार, ग्रहण करना, मूल (जड़), शाप।
अमरकोश ३.४.२० — अव्ययवर्गः
परुत्परार्यैषमोऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति ।अद्यात्राह्न्यथ पूर्वेऽह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरापरात् ॥
पिछले वर्ष — परुत्। उससे पहले के वर्ष — परारि। इस वर्ष — ऐषमः। आज — अद्य। पिछले दिन आदि के अर्थ में 'पूर्व', 'उत्तर', 'अपर' से —
अमरकोश ३.५.३७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ता द्विचतुष्षट्पदोरगाः ।जातिभेदाः पुमाख्याश्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः ॥
स्त्रीलिङ्ग और पुल्लिंग दोनों में — अपत्य (सन्तान) अर्थ वाले (औपगवः/औपगवी), दो पैर (मनुष्य/पक्षी), चार पैर (पशु), छह पैर (भ्रमर) वाले और साँप, जाति-भेद, और पुरुष-नाम स्त्री-प्रत्यय के साथ (ब्राह्मणः/ब्राह्मणी); मल्लक —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें