📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रिप" के ३२ परिणाम
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.४० — स्वर्गवर्गः
हरः स्मरहरो भर्गस्त्र्यम्बकस्त्रिपुरान्तकः ।गङ्गाधरोऽन्धकरिपुः क्रतुध्वंसी वृषध्वजः ॥
शिव के और नाम — हर, स्मरहर, भर्ग, त्र्यम्बक, त्रिपुरान्तक, गंगाधर, अन्धकरिपु, क्रतुध्वंसी, वृषध्वज।
अमरकोश १.३.३५ — दिग्वर्गः
इनो भगो धामनिधिश्चांशुमाल्यब्जिनीपतिः ।माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्वकाः ॥
सूर्य के और नाम — इन, भग, धामनिधि, अंशुमाली, अब्जिनीपति। माठर, पिंगल और दण्ड — ये प्रचण्ड किरणों वाले सूर्य के पार्श्वचर (सेवक) हैं।
अमरकोश १.१०.३२ — वारिवर्गः
भागीरथी त्रिपथगा त्रिस्रोता भीष्मसूरपि ।कालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा ॥
गंगा के और नाम — भागीरथी, त्रिपथगा, त्रिस्रोता, भीष्मसू। यमुना के नाम — कालिन्दी, सूर्यतनया, यमुना, शमनस्वसा।
अमरकोश १.१०.३८ — वारिवर्गः
इन्दीवरं च नीलेऽस्मिन्सिते कुमुदकैरवे ।शालूकमेषां कन्दः स्याद्वारिपर्णी तु कुम्भिका ॥
नीलकमल 'इन्दीवर' भी कहलाता है; सफ़ेद (कुमुद) — कुमुद, कैरव; इनकी जड़ (कन्द) — शालूक; जलकुम्भी — वारिपर्णी, कुम्भिका।
अमरकोश २.३.५ — शैलवर्गः
कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् ।उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः ॥
पर्वत का मध्य भाग (ढलान) — कटक (पुं॰/नपुं॰), नितम्ब; पर्वत का समतल भाग (पठार) — स्नु, प्रस्थ, सानु; जल का स्रोत — उत्स, प्रस्रवण; झरना — वारिप्रवाह, निर्झर, झर।
अमरकोश २.४.९७ — वनौषधिवर्गः
उषणा पिप्पली शौण्डी कोलाथ करिपिप्पली ।कपिवल्ली कोलवल्ली श्रेयसी वशिरः पुमान् ॥
पीपल के और नाम — उषणा, पिप्पली, शौण्डी, कोला। गजपीपल के नाम — करिपिप्पली, कपिवल्ली, कोलवल्ली, श्रेयसी, वशिर (पुं॰)।
अमरकोश २.४.१०८ — वनौषधिवर्गः
सर्वानुभूतिः सरला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् ।त्रिभण्डी रोचनी श्यामापालिन्द्यौ तु सुषेणिका ॥
सफ़ेद निसोथ (त्रिवृत्) के नाम — सर्वानुभूति, सरला, त्रिपुटा, त्रिवृता, त्रिवृत्, त्रिभण्डी, रोचनी। काली निसोथ के नाम — श्यामा, पालिन्दी, सुषेणिका —
अमरकोश २.४.१२५ — वनौषधिवर्गः
पृथ्वीका चन्द्रवालैला निष्कुटिर्बहिलाथ सा ।सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः ॥
बड़ी इलायची के नाम — पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटि, बहुला। छोटी इलायची के नाम — उपकुंचिका, तुत्था, कोरंगी, त्रिपुटा, त्रुटि।
अमरकोश २.४.१३१ — वनौषधिवर्गः
काक्षी मृत्स्ना तुवरिका मृत्तालकसुराष्ट्रजे ।कुटन्नटं दाशपुरं वानेयं परिपेलवम् ॥
फिटकरी/गोपीचन्दन (तुवरिका) के नाम — काक्षी, मृत्स्ना, तुवरिका, मृत्तालक, सुराष्ट्रज। केवटी-मोथा के नाम — कुटन्नट, दाशपुर, वानेय, परिपेलव —
अमरकोश २.५.१ — सिंहादिवर्गः
सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः ।कण्ठीरवो मृगरिपुर्मृगदृष्टिर्मृगाशनः ॥
सिंह के नाम — सिंह, मृगेन्द्र, पंचास्य, हर्यक्ष, केसरी, हरि, कण्ठीरव, मृगरिपु, मृगदृष्टि, मृगाशन।
अमरकोश २.५.३५ — सिंहादिवर्गः
शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विजाः ।पतत्रिपत्रिपतगपतत्पत्ररथाण्डजाः ॥
पक्षी के और नाम — शकुन्ति, पक्षी, शकुनि, शकुन्त, शकुन, द्विज, पतत्री, पत्री, पतग, पतत्, पत्ररथ, अण्डज।
अमरकोश २.६.५३ — मनुष्यवर्गः
किलाससिध्मे कच्छ्वां तु पाम पामा विचर्चिका ।कण्डूः खर्जूश्च कण्डूया विस्फोटः पिटकः स्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दाग़/चर्म रोग — किलास, सिध्म। खुजली वाला चर्मरोग (खाज) — कच्छू, पामन्, पामा, विचर्चिका। खुजली — कण्डू, खर्जू, कण्डूया। फोड़ा-फुंसी — विस्फोट, पिटक (स्त्री॰ में पिटका भी)।
अमरकोश २.६.८१ — मनुष्यवर्गः
भुजबाहू प्रवेष्टो दोः स्यात्कफोणिस्तु कूर्परः ।अस्योपरि प्रगण्डः स्यात्प्रकोष्ठस्तस्य चाप्यधः ॥
बाँह — भुज, बाहु, प्रवेष्ट, दोस्। कोहनी — कफोणि, कूर्पर। कोहनी के ऊपर का भाग — प्रगण्ड; नीचे (कलाई तक) का भाग — प्रकोष्ठ।
अमरकोश २.६.१३८ — मनुष्यवर्गः
रचना स्यात्परिस्यन्द आभोगः परिपूर्णता ।उपधानं तूपबर्हः शय्यायां शयनीयवत् ॥
(माला आदि की) रचना — रचना, परिस्पन्द। परिपूर्णता — आभोग, परिपूर्णता। तकिया — उपधान, उपबर्ह। शय्या — शय्या, शयनीय —
अमरकोश २.७.४० — ब्रह्मवर्गः
व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ।आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥
व्यास के नाम — व्यास, द्वैपायन, पाराशर्य, सत्यवतीसुत। क्रम — आनुपूर्वी (स्त्री॰), आवृत्, परिपाटी, अनुक्रम —
अमरकोश २.८.१० — क्षत्रियवर्गः
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः ।रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः ॥
उनसे भी परे (तटस्थ) राजा — उदासीन। पीछे से आक्रमण करने वाला राजा — पार्ष्णिग्राह। शत्रु के नाम — रिपु, वैरी, सपत्न, अरि, द्विषत्, द्वेषण, दुर्हृद् —
अमरकोश २.८.११ — क्षत्रियवर्गः
द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः ।अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः ॥
शत्रु के और नाम — द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, पर, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी।
अमरकोश २.९.२७ — वैश्यवर्गः
स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिलिञ्जकौ ।समानौ रसवत्यां तु पाकस्थानमहानसे ॥
कपड़े का थैला — स्यूत, प्रसेव। बाँस की टोकरी — कण्डोल, पिट। चटाई — कट, किलिंजक। रसोई — रसवती, पाकस्थान, महानस।
अमरकोश २.९.८१ — वैश्यवर्गः
नीवी परिपणो मूलधनं लाभोऽधिकं फलम् ।परिदानं परीवर्तो नैमेयनियमावपि ॥
पूँजी — नीवी, परिपण, मूलधन। मुनाफ़ा — लाभ, अधिक, फल। अदला-बदली — परिदान, परीवर्त, नैमेय, नियम।
अमरकोश २.१०.४६ — शूद्रवर्गः
परिणायस्तु शारीणां समन्तान्नयने स्त्रियाम् ।अष्टापदं शारिफलं प्राणिवृत्तं समाह्वयः ॥
गोटियों को चारों ओर चलाना — परिणाय। चौसर/शतरंज की बिसात — अष्टापद, शारिफल। पशु-पक्षियों को लड़ाकर लगाई बाज़ी (मुर्गा-लड़ाई आदि) — प्राणिवृत्त, समाह्वय।
अमरकोश २.१०.४७ — शूद्रवर्गः
उक्ता भूरिप्रयोगत्वादेकस्मिन्येऽत्र यौगिकाः ।ताद्धर्म्यादन्यतो वृत्तावूह्या लिङ्गान्तरेऽपि ते ॥
जो यौगिक (व्युत्पत्ति वाले) शब्द यहाँ अधिक प्रयोग के कारण एक ही लिङ्ग में कहे गए हैं, वे उसी धर्म (गुण) के कारण दूसरे (स्त्री आदि) के लिये प्रयुक्त हों तो दूसरे लिङ्ग में भी समझ लेने चाहिये।
अमरकोश ३.१.७४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे ।अतिरिक्तः समधिको दृढसन्धिस्तु संहतः ॥
चंचल के और नाम — चंचल, तरल, पारिप्लव, परिप्लव। अधिक — अतिरिक्त, समधिक। मज़बूत जोड़ वाला — दृढसन्धि, संहत।
अमरकोश ३.१.७५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥
कठोर — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, जरठ, मूर्तिमत्, मूर्त। बढ़ा हुआ/परिपक्व — प्रवृद्ध, प्रौढ, एधित।
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.३.१ — नानार्थवर्गः
नानार्थाः केऽपि कान्तादिवर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः ।भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते ॥
कुछ अनेकार्थक शब्द यहाँ 'क'-अन्त आदि (अन्तिम वर्ण के क्रम से बने) वर्गों में कहे गए हैं; और जो शब्द जिन अर्थों में अधिक प्रयुक्त होते हैं, वे उन अर्थों के पर्यायों (पहले के वर्गों) में भी गिनाए गए हैं।
अमरकोश ३.३.६६ — नानार्थवर्गः
हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे मरुतौ पवनामरौ ।यन्ता हस्तिपके सूते भर्ता धातरि पोष्टरि ॥
हस्त — हाथ, हस्त नक्षत्र (और एक माप)। मरुत् — वायु, देवता। यन्ता — महावत, सारथि। भर्ता — धारण करने वाला (विधाता), पालक (और पति)।
अमरकोश ३.३.१८१ — नानार्थवर्गः
मत्सरोऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु ।देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक्प्रिये ॥
मत्सर — दूसरे की भलाई से द्वेष (ईर्ष्या; पुं॰); ईर्ष्यालु, कंजूस (तीनों लिङ्ग)। वर — देवता से माँगा वरदान (पुं॰); श्रेष्ठ (तीनों लिङ्ग); थोड़ा प्रिय (नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२२३ — नानार्थवर्गः
स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च ।शिवा गौरीफेरवयोर्द्वन्द्वं कलहयुग्मयोः ॥
नीवी — स्त्री की कमर का वस्त्र-बन्धन (नाड़ा), पूँजी। शिवा — पार्वती, सियारिन। द्वन्द्व — झगड़ा, जोड़ा।
अमरकोश ३.३.२६७ — नानार्थवर्गः
अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।हुं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः ॥
'अलम्' — भूषण (अलंकार), पर्याप्त, समर्थ, निषेध (बस!)। 'हुम्' — तर्क, प्रश्न (और क्रोध)। 'समया' — निकट, मध्य।
अमरकोश ३.५.२६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
द्वन्द्वैकत्वाव्ययीभावौ पथः संख्याव्ययात्परः ।षष्ठ्याश्छाया बहूनां चेद्विच्छायं संहतौ सभा ॥
(नपुंसक —) एकवचन (समाहार) द्वन्द्व (पाणिपादम्), अव्ययीभाव समास (उपकृष्णम्); संख्या या अव्यय के बाद 'पथ' (त्रिपथम्, विपथम्); बहुतों की छाया (षष्ठी-समास में — 'विच्छायम्' = पक्षियों की छाया); समूह अर्थ में 'सभा' —