📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रुष" के ५४ परिणाम
अमरकोश १.१.१ — स्वर्गवर्गः
यस्य ज्ञानदयासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः ।सेव्यतामक्षयो धीराः स श्रिये चामृताय च ॥
हे धीर पुरुषो! जो ज्ञान और दया के अथाह सागर हैं, जिनके गुण निर्दोष हैं, उन अविनाशी (परमात्मा) की सेवा लक्ष्मी (समृद्धि) और अमृत (मोक्ष) के लिये करो।
अमरकोश १.१.९ — स्वर्गवर्गः
बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः ।वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥
देवताओं के और नाम — बर्हिर्मुख, क्रतुभुज्, गीर्वाण, दानवारि, वृन्दारक (पुंलिङ्ग); 'दैवत' नपुंसक या विकल्प से पुंलिङ्ग; 'देवता' स्त्रीलिङ्ग।
अमरकोश १.१.२२ — स्वर्गवर्गः
देवकीनन्दनः शौरिः श्रीपतिः पुरुषोत्तमः ।वनमाली बलिध्वंसी कंसारातिरधोक्षजः ॥
विष्णु के और नाम — देवकीनन्दन, शौरि, श्रीपति, पुरुषोत्तम, वनमाली, बलिध्वंसी, कंसाराति, अधोक्षज।
अमरकोश १.१.२३ — स्वर्गवर्गः
विश्वम्भरः कैटभजिद्विधुः श्रीवत्सलाञ्छनः ।पुराणपुरुषो यज्ञपुरुषो नरकान्तकः ॥
विष्णु के और नाम — विश्वम्भर, कैटभजित्, विधु, श्रीवत्सलाञ्छन, पुराणपुरुष, यज्ञपुरुष, नरकान्तक।
अमरकोश १.१.८६ — स्वर्गवर्गः
स्यात्किन्नरः किम्पुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः ॥
किन्नर के नाम — किन्नर, किम्पुरुष, तुरंगवदन, मयु। निधि (ख़ज़ाने) के नाम — निधि, शेवधि (पुंलिङ्ग); पद्म, शंख आदि निधि के भेद हैं।
अमरकोश १.४.२८ — कालवर्गः
शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च ।मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ ॥
'शस्त' भी शुभ का नाम है। पाप, पुण्य, सुख आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं। श्रेष्ठता-वाचक — मतल्लिका, मचर्चिका, प्रकाण्ड, उद्ध, तल्लज —
अमरकोश १.४.३० — कालवर्गः
हेतुर्ना कारणं बीजं निदानं त्वादिकारणम् ।क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥
कारण के नाम — हेतु (पुं॰), कारण, बीज। मूल कारण — निदान, आदिकारण। आत्मा के नाम — क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष। प्रकृति के नाम — प्रधान, प्रकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.७.१२ — नाट्यवर्गः
भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः ।स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥
स्त्री का वेश धारण करने वाला पुरुष नर्तक — भ्रकुंस, भ्रुकुंस, भ्रूकुंस कहलाता है। नाटक की भाषा में गणिका को 'अज्जुका' कहते हैं।
अमरकोश १.७.२७ — नाट्यवर्गः
पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥
पछतावे के नाम — पश्चात्ताप, अनुताप, विप्रतीसार। क्रोध के नाम — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध् (अन्तिम दो स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.७.३७ — नाट्यवर्गः
क्रन्दितं रुदितं क्रुष्टं जृम्भस्तु त्रिषु जृम्भणम् ।विप्रलम्भो विसंवादो रिङ्खणं स्खलनं समे ॥
रोना — क्रन्दित, रुदित, क्रुष्ट; जम्भाई — जृम्भ (तीनों लिङ्गों में), जृम्भण; वादा करके न निभाना — विप्रलम्भ, विसंवाद; फिसलना/चूकना — रिंखण, स्खलन (समानार्थक)।
अमरकोश १.१०.६ — वारिवर्गः
महत्सूल्लोलकल्लोलौ स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः ।पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम् ॥
बड़ी लहरें — उल्लोल, कल्लोल; जल का भँवर — आवर्त; जल की बूँदें — पृषत्, बिन्दु, पृषत (पुं॰), विप्रुष् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.१०.३४ — वारिवर्गः
शतद्रुस्तु शुतुद्रिः स्याद्विपाशा तु विपाट्स्त्रियाम् ।शोणो हिरण्यवाहः स्यात्कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित् ॥
सतलुज के नाम — शतद्रु, शुतुद्रि; व्यास नदी के — विपाशा, विपाश् (स्त्री॰); सोन नद के — शोण, हिरण्यवाह; छोटी कृत्रिम नहर — कुल्या।
अमरकोश २.४.२५ — वनौषधिवर्गः
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः ।पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥
बरना वृक्ष के नाम — वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक। पुन्नाग के नाम — पुन्नाग, पुरुष, तुंग, केसर, देववल्लभ।
अमरकोश २.४.४२ — वनौषधिवर्गः
तूलं च नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रियः ।वीरवृक्षोऽरुष्करोऽग्निमुखी भल्लातकी त्रिषु ॥
शहतूत का और नाम — तूल। कदम्ब के नाम — नीप, प्रियक, कदम्ब, हलिप्रिय। भिलावा के नाम — वीरवृक्ष, अरुष्कर, अग्निमुखी, भल्लातकी (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.४.१६२ — वनौषधिवर्गः
ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी गुन्द्रस्तेजनकः शरः ।नडस्तु धमनः पोटगलोऽथो काशमस्त्रियाम् ॥
गाँठ — ग्रन्थि (पुं॰), पर्व, परुस्; सरकण्डा — गुन्द्र, तेजनक, शर; नरकट — नड, धमन, पोटगल; काँस — काश (पुं॰/नपुं॰) —
अमरकोश २.५.४१ — सिंहादिवर्गः
स्त्रीपुंसौ मिथुनं द्वन्द्वं युग्मं तु युगुलं युगम् ।समूहे निवहव्यूहसंदोहविसरव्रजाः ॥
स्त्री-पुरुष का जोड़ा — मिथुन, द्वन्द्व; (कोई भी) जोड़ा — युग्म, युगल, युग। समूह के नाम — समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर, व्रज —
अमरकोश २.६.१ — मनुष्यवर्गः
मनुष्या मानुषा मर्त्या मनुजा मानवा नराः ।स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः ॥
मनुष्य के नाम — मनुष्य, मानुष, मर्त्य, मनुज, मानव, नर। पुरुष के नाम — पुमान्, पंचजन, पुरुष, पूरुष, नर।
अमरकोश २.६.१५ — मनुष्यवर्गः
आचार्यानी तु पुंयोगे स्यादर्यी क्षत्रियी तथा ।उपाध्यायान्युपाध्यायी पोटा स्त्रीपुंसलक्षणा ॥
पति के सम्बन्ध से — आचार्य की पत्नी 'आचार्यानी', वैश्य की पत्नी 'अर्यी', क्षत्रिय की पत्नी 'क्षत्रियी', उपाध्याय की पत्नी 'उपाध्यायानी/उपाध्यायी'। स्त्री-पुरुष दोनों लक्षणों वाली — पोटा।
अमरकोश २.६.३५ — मनुष्यवर्गः
ज्ञातेयं बन्धुता तेषां क्रमाद्भावसमूहयोः ।धवः प्रियः पतिर्भर्ता जारस्तूपपतिः समौ ॥
ज्ञातियों का भाव (सम्बन्ध) — ज्ञातेय; बन्धुओं का समूह — बन्धुता। पति के नाम — धव, प्रिय, पति, भर्ता। परपुरुष (उपपति) — जार, उपपति।
अमरकोश २.६.४४ — मनुष्यवर्गः
अमांसो दुर्बलश्छातो बलवान्मांसलोंऽसलः ।तुन्दिलस्तुन्दिभस्तुन्दी बृहत्कुक्षिः पिचण्डिलः ॥
दुबला — अमांस, दुर्बल, छात; बलवान् — बलवान्, मांसल, अंसल (चौड़े कन्धों वाला); तोंद वाला — तुन्दिल, तुन्दिभ, तुन्दी, बृहत्कुक्षि, पिचण्डिल।
अमरकोश २.६.७७ — मनुष्यवर्गः
भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी ।मुष्कोऽण्डकोशो वृषणः पृष्ठवंशाधरे त्रिकम् ॥
स्त्री-जननांग — भग, योनि (पुं॰/स्त्री॰)। पुरुष-जननांग — शिश्न, मेढ्र, मेहन, शेफस्। अण्डकोश — मुष्क, अण्डकोश, वृषण। रीढ़ के नीचे का भाग — त्रिक।
अमरकोश २.६.८८ — मनुष्यवर्गः
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् ।ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी — व्याम (पुरसा)। बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप — पौरुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.१०० — मनुष्यवर्गः
तनूरुहं रोम लोम तद्वृद्धौ श्मश्रु पुम्मुखे ।आकल्पवेषौ नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥
शरीर के रोएँ — तनूरुह, रोम, लोम। पुरुष के मुख पर बढ़े बाल — श्मश्रु (दाढ़ी-मूँछ)। शृंगार/वेशभूषा — आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्म, प्रसाधन।
अमरकोश २.६.११० — मनुष्यवर्गः
क्लीबे सारसनं चाथ पुंस्कट्यां शृङ्खलं त्रिषु ।पादाङ्गदं तुलाकोटिर्मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम् ॥
करधनी का और नाम — सारसन (नपुं॰)। पुरुष की कमर की ज़ंजीर — शृंखल (तीनों लिङ्ग)। पायल — पादांगद, तुलाकोटि, मंजीर, नूपुर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.१२९ — मनुष्यवर्गः
बहुरूपोऽप्यथ वृकधूपकृत्रिमधूपकौ ।तुरुष्कः पिण्डकः सिह्लो यावनोऽप्यथ पायसः ॥
राल का और नाम — बहुरूप। (अनेक द्रव्यों से बनी) कृत्रिम धूप — वृकधूप, कृत्रिमधूपक। लोबान (शिलारस) — तुरुष्क, पिण्डक, सिह्ल, यावन। चीड़ का गोंद — पायस —
अमरकोश २.७.४३ — ब्रह्मवर्गः
पाठे ब्रह्माञ्जलिः पाठे विप्रुषो ब्रह्मबिन्दवः ।ध्यानयोगासने ब्रह्मासनं कल्पे विधिक्रमौ ॥
वेदपाठ के समय जोड़ी गई अंजलि — ब्रह्मांजलि। वेदपाठ में मुख से निकलने वाले कण — ब्रह्मबिन्दु। ध्यानयोग का आसन — ब्रह्मासन। विधि-शास्त्र — कल्प, विधि, क्रम।
अमरकोश २.७.६२ — ब्रह्मवर्गः
त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः ।सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥
धर्म, अर्थ, काम — त्रिवर्ग; मोक्ष सहित — चतुर्वर्ग (चार पुरुषार्थ); बल सहित इन चारों से — चतुर्भद्र। वर के स्नेही (बाराती) — जन्य।
अमरकोश २.८.१ — क्षत्रियवर्गः
मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।राजा राट्पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः ॥
क्षत्रिय के नाम — मूर्धाभिषिक्त, राजन्य, बाहुज, क्षत्रिय, विराट्। राजा के नाम — राजा, राट्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप, महीक्षित्।
अमरकोश २.८.१३ — क्षत्रियवर्गः
यथार्हवर्णः प्रणिधिरपसर्पश्चरः स्पशः ।चारश्च गूढपुरुषश्चाप्तप्रत्ययितौ समौ ॥
गुप्तचर — यथार्हवर्ण, प्रणिधि, अपसर्प, चर, स्पश, चार, गूढपुरुष। विश्वसनीय — आप्त, प्रत्ययित।
अमरकोश २.८.२६ — क्षत्रियवर्गः
शिष्टिश्चाज्ञा च संस्था तु मर्यादा धारणा स्थितिः ।आगोऽपराधो मन्तुश्च समे तूद्दानबन्धने ॥
आज्ञा — शिष्टि, आज्ञा। मर्यादा — संस्था, मर्यादा, धारणा, स्थिति। अपराध — आगस्, अपराध, मन्तु। बाँधना — उद्दान, बन्धन।
अमरकोश २.८.१०१ — क्षत्रियवर्गः
आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभावनात्मनि ।अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परं यो भवत्यहङ्कारः ॥
घमण्ड से अपने को बड़ा मानना — आहोपुरुषिका ('अहो, मैं पुरुष हूँ!')। आपस में 'मैं-मैं' का अहंकार (प्रतिस्पर्धा) — अहमहमिका।
अमरकोश २.९.१ — वैश्यवर्गः
ऊरव्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः ।आजीवो जीविका वार्ता वृत्तिर्वर्तनजीवने ॥
वैश्य के नाम — ऊरव्य, ऊरुज, अर्य, वैश्य, भूमिस्पृश्, विश्। जीविका — आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन।
अमरकोश २.९.५० — वैश्यवर्गः
मासराचामनिस्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे ।यवागूरुष्णिका श्राणा विलेपी तरला च सा ॥
भात का माँड — मासर, आचाम, निस्राव। (पतली) लपसी/दलिया — यवागू, उष्णिका, श्राणा, विलेपी, तरला।
अमरकोश २.९.८४ — वैश्यवर्गः
विपणो विक्रयः संख्याः संख्येये ह्यादश त्रिषु ।विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः ॥
बिक्री — विपण, विक्रय। संख्याएँ — एक से दस तक, गिनी जाने वाली वस्तु के विशेषण होकर तीनों लिङ्गों में चलती हैं; बीस आदि सब संख्याएँ (संख्येय और संख्या दोनों अर्थों में) सदा एकवचन में रहती हैं।
अमरकोश २.९.९० — वैश्यवर्गः
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु ।हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमर्थरैविभवा अपि ॥
धन के नाम — द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य, द्रविण, द्युम्न, अर्थ, रै, विभव।
अमरकोश ३.१.१८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्मक्षमोऽलङ्कर्माणः क्रियावान्कर्मसूद्यतः ।स कार्मः कर्मशीलो यः कर्मशूरस्तु कर्मठः ॥
काम करने में समर्थ — कर्मक्षम, अलंकर्मीण। काम में लगा हुआ — क्रियावान्। कर्म-स्वभाव वाला — कार्म, कर्मशील। काम पूरा करके छोड़ने वाला वीर — कर्मशूर, कर्मठ।
अमरकोश ३.१.२७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आशंसुराशंसितरि गृहयालुर्ग्रहीतरि ।श्रद्धालुः श्रद्धया युक्ते पतयालुस्तु पातुके ॥
आशा/इच्छा करने वाला — आशंसु, आशंसिता। ग्रहण करने वाला — गृहयालु, ग्रहीता। श्रद्धा वाला — श्रद्धालु। गिरने वाला — पतयालु, पातुक।
अमरकोश ३.१.७२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्थास्नुः स्थिरतरः स्थेयानेकरूपतया तु यः ।कालव्यापी स कूटस्थः स्थावरो जङ्गमेतरः ॥
अत्यन्त स्थिर — स्थास्नु, स्थिरतर, स्थेयान्। जो सदा एकरूप रहकर काल में व्याप्त रहे — कूटस्थ। अचल (चलने वाले से भिन्न) — स्थावर।
अमरकोश ३.१.९८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रुष्टप्लुष्टोषिता दग्धे तष्टत्वष्टौ तनूकृते ।वेधितच्छिद्रितौ विद्धे विन्नवित्तौ विचारिते ॥
जला हुआ — प्रुष्ट, प्लुष्ट, उषित, दग्ध। छीलकर पतला किया — तष्ट, त्वष्ट, तनूकृत। छेदा हुआ — वेधित, छिद्रित, विद्ध। विचार किया हुआ — विन्न, वित्त, विचारित।
अमरकोश ३.३.५६ — नानार्थवर्गः
ग्रामणीर्नापिते पुंसि श्रेष्ठे ग्रामाधिपे त्रिषु ।ऊर्णा मेषादिलोम्नि स्यादावर्ते चान्तरा भ्रुवोः ॥
ग्रामणी — नाई (पुं॰); श्रेष्ठ, गाँव का मुखिया (तीनों लिङ्ग)। ऊर्णा — भेड़ आदि का ऊन, भौंहों के बीच का (रोम) भँवर।
अमरकोश ३.३.९० — नानार्थवर्गः
द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ॥
शुक्त — खट्टा, कठोर। शिति — सफ़ेद, काला (दोनों!)। सत् — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य।
अमरकोश ३.३.९३ — नानार्थवर्गः
अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु ।निपानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टे जले गुरौ ॥
अर्थ — शब्द का अर्थ, धन, वस्तु, प्रयोजन, निवृत्ति (रोक)। तीर्थ — (कुएँ के पास का) जलाशय, शास्त्र, ऋषियों द्वारा सेवित पवित्र जल, गुरु (और उपाय, घाट)।
अमरकोश ३.३.११० — नानार्थवर्गः
सन्धा प्रतिज्ञा मर्यादा श्रद्धासम्प्रत्ययः स्पृहा ।मधु मद्ये पुष्परसे क्षौद्रेऽप्यन्धं तमस्यपि ॥
सन्धा — प्रतिज्ञा, मर्यादा। श्रद्धा — विश्वास, इच्छा। मधु — मदिरा, फूलों का रस, शहद (और वसन्त, चैत्र)। अन्ध — अन्धकार भी (अन्धा भी)।
अमरकोश ३.३.१२५ — नानार्थवर्गः
अवकाशे स्थितौ स्थानं क्रीडादावपि देवनम् ।उत्थानं पौरुषे तन्त्रे सन्निविष्टोद्गमेऽपि च ॥
स्थान — अवकाश (जगह), स्थिति। देवन — क्रीड़ा आदि भी (जुआ भी)। उत्थान — पुरुषार्थ, (राज्य का) तन्त्र/सेना, बैठे का उठना —
अमरकोश ३.३.१७३ — नानार्थवर्गः
प्रदरा भङ्गनारीरुक्बाणा अस्राः कचा अपि ।अजातशृङ्गो गौः कालेऽप्यश्मश्रुर्ना च तूवरौ ॥
प्रदर — टूटना, स्त्री-रोग, बाण। अस्र — बाल भी (आँसू, रक्त भी)। तूवर — बिना सींग का बैल, और समय पर भी दाढ़ी-मूँछ न आने वाला पुरुष।
अमरकोश ३.३.१९७ — नानार्थवर्गः
शार्वरं त्वन्धतमसे घातुके भेद्यलिङ्गकम् ।गौरोऽरुणे सिते पीते व्रणकार्यप्यरुष्करः ॥
शार्वर — घना अँधेरा (नपुं॰); हिंसक (तीनों लिङ्ग)। गौर — लालिमा लिये, सफ़ेद, पीला। अरुष्कर — घाव करने वाला भी (भिलावाँ भी)।
अमरकोश ३.३.२३१ — नानार्थवर्गः
आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः ।सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ ॥
आशु — (एक) धान का नाम, शीघ्र। पाश — बन्धन, (वरुण का) अस्त्र। अनिमिष — देवता, मछली (दोनों पलक नहीं झपकाते)। पुरुष — आत्मा, मनुष्य।
अमरकोश ३.३.२३३ — नानार्थवर्गः
पक्षः सहायेऽप्युष्णीषः शिरोवेष्टकिरीटयोः ।शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः ॥
पक्ष — सहायक भी (पंख, पखवाड़ा, दल भी)। उष्णीष — पगड़ी, मुकुट। वृष — वीर्यवान्, चूहा, श्रेष्ठ, धर्म (पुण्य), बैल (और वृष राशि)।
अमरकोश ३.३.२३६ — नानार्थवर्गः
पुम्भावे तत्क्रियायां च पौरुषं विषमप्सु च ।उपादानेऽप्यामिषं स्यादपराधेऽपि किल्बिषम् ॥
पौरुष — पुरुषत्व, पुरुषार्थ (पराक्रम)। विष — जल भी (ज़हर भी)। आमिष — लोभ की वस्तु भी (मांस भी)। किल्बिष — अपराध भी (पाप भी)।
अमरकोश ३.४.१८ — अव्ययवर्गः
अस्ति सत्वे रुषोक्तावु ऊं प्रश्नेऽनुनये त्वयि ।हुं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ ॥
होना — अस्ति। क्रोध के वचन — उ। प्रश्न — ऊम्। मनाना/सम्बोधन — अयि। तर्क — हुम्। रात का अन्त (भोर) — उषा। नमस्कार — नमः।
अमरकोश ३.५.३७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ता द्विचतुष्षट्पदोरगाः ।जातिभेदाः पुमाख्याश्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः ॥
स्त्रीलिङ्ग और पुल्लिंग दोनों में — अपत्य (सन्तान) अर्थ वाले (औपगवः/औपगवी), दो पैर (मनुष्य/पक्षी), चार पैर (पशु), छह पैर (भ्रमर) वाले और साँप, जाति-भेद, और पुरुष-नाम स्त्री-प्रत्यय के साथ (ब्राह्मणः/ब्राह्मणी); मल्लक —
अमरकोश ३.५.४२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
त्रिषु पात्री पुटी वाटी पेटी कुवलदाडिमौ ।परं लिङ्गं स्वप्रधाने द्वन्द्वे तत्पुरुषेऽपि तत् ॥
पात्री, पुटी, वाटी, पेटी, कुवल (बेर), दाडिम (अनार) — तीनों लिङ्गों में। द्वन्द्व और तत्पुरुष समास में अन्तिम पद का लिङ्ग ही (पूरे समास का) होता है।