📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रू" के ८०+ परिणाम
अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.१४ — स्वर्गवर्गः
षडभिज्ञो दशबलोऽद्वयवादी विनायकः ।मुनीन्द्रः श्रीघनः शास्ता मुनिः शाक्यमुनिस्तु यः ॥
बुद्ध के और नाम — षडभिज्ञ, दशबल, अद्वयवादी, विनायक, मुनीन्द्र, श्रीघन, शास्ता, मुनि। और जो शाक्यमुनि (ऐतिहासिक बुद्ध) हैं —
अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१८ — स्वर्गवर्गः
नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः ।सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः ॥
ब्रह्मा के और नाम — नाभिजन्मा, अण्डज, पूर्व, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन।
अमरकोश १.१.२० — स्वर्गवर्गः
दैत्यारिः पुण्डरीकाक्षो गोविन्दो गरुडध्वजः ।पीताम्बरोऽच्युतः शार्ङ्गी विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥
विष्णु के और नाम — दैत्यारि, पुण्डरीकाक्ष, गोविन्द, गरुडध्वज, पीताम्बर, अच्युत, शार्ङ्गी, विष्वक्सेन, जनार्दन।
अमरकोश १.१.२४ — स्वर्गवर्गः
जलशायी विश्वरूपो मुकुन्दो मुरमर्दनः ।वसुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिः ॥
विष्णु के और नाम — जलशायी, विश्वरूप, मुकुन्द, मुरमर्दन। इन (श्रीकृष्ण) के पिता वसुदेव हैं, उन्हीं को 'आनकदुन्दुभि' भी कहते हैं।
अमरकोश १.१.२८ — स्वर्गवर्गः
शम्बरारिर्मनसिजः कुसुमेषुरनन्यजः ।पुष्पधन्वा रतिपतिर्मकरध्वज आत्मभूः ॥
कामदेव के और नाम — शम्बरारि, मनसिज, कुसुमेषु, अनन्यज, पुष्पधन्वा, रतिपति, मकरध्वज, आत्मभू।
अमरकोश १.१.३२ — स्वर्गवर्गः
इन्दिरा लोकमाता मा क्षीरोदतनया रमा ।भार्गवी लोकजननी क्षीरसागरकन्यका ॥
लक्ष्मी के और नाम — इन्दिरा, लोकमाता, मा, क्षीरोदतनया, रमा, भार्गवी, लोकजननी, क्षीरसागरकन्यका।
अमरकोश १.१.३९ — स्वर्गवर्गः
वामदेवो महादेवो विरूपाक्षस्त्रिलोचनः ।कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिर्नीललोहितः ॥
शिव के और नाम — वामदेव, महादेव, विरूपाक्ष, त्रिलोचन, कृशानुरेता, सर्वज्ञ, धूर्जटि, नीललोहित।
अमरकोश १.१.४१ — स्वर्गवर्गः
व्योमकेशो भवो भीमः स्थाणू रुद्र उमापतिः ।अहिर्बुध्न्योऽष्टमूर्तिश्च गजारिश्च महानटः ॥
शिव के और नाम — व्योमकेश, भव, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि, महानट।
अमरकोश १.१.५१ — स्वर्गवर्गः
कर्ममोटी तु चामुण्डा चर्ममुण्डा तु चर्चिका ।इन्द्रो मरुत्वान्मघवा बिडौजाः पाकशासनः ॥
चामुण्डा को 'कर्ममोटी' और 'चर्ममुण्डा' को 'चर्चिका' भी कहते हैं। इन्द्र के नाम — इन्द्र, मरुत्वान्, मघवा, बिडौजा, पाकशासन।
अमरकोश १.१.६७ — स्वर्गवर्गः
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ।सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥
अग्नि के और नाम — हिरण्यरेता, हुतभुज्, दहन, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु।
अमरकोश १.१.८५ — स्वर्गवर्गः
अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूबरः ।कैलासः स्थानमलका पूर्विमानं तु पुष्पकम् ॥
कुबेर का उद्यान 'चैत्ररथ', पुत्र 'नलकूबर', निवास-स्थान 'कैलास', नगरी 'अलका' और विमान 'पुष्पक' है।
अमरकोश १.१.८६ — स्वर्गवर्गः
स्यात्किन्नरः किम्पुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः ॥
किन्नर के नाम — किन्नर, किम्पुरुष, तुरंगवदन, मयु। निधि (ख़ज़ाने) के नाम — निधि, शेवधि (पुंलिङ्ग); पद्म, शंख आदि निधि के भेद हैं।
अमरकोश १.३.२१ — दिग्वर्गः
शीतं गुणे तद्वदर्थाः सुषीमः शिशिरो जडः ।तुषारः शीतलः शीतो हिमः सप्तान्यलिङ्गकाः ॥
ठण्डक (गुण) — शीत (नपुं॰)। ठण्डी वस्तु के अर्थ में — सुषीम, शिशिर, जड, तुषार, शीतल, शीत, हिम — ये सात विशेष्य के अनुसार लिङ्ग बदलते हैं।
अमरकोश १.३.३० — दिग्वर्गः
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः ॥
सूर्य के नाम — सूर, सूर्य, अर्यमा, आदित्य, द्वादशात्मा, दिवाकर, भास्कर, अहस्कर, ब्रध्न, प्रभाकर, विभाकर।
अमरकोश १.३.३६ — दिग्वर्गः
सूरसूतो अरुणोऽनूरुः काश्यपिर्गरुडाग्रजः ।परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥
सूर्य के सारथी के नाम — सूरसूत, अरुण, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज। (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा — परिवेष, परिधि, उपसूर्यक, मण्डल।
अमरकोश १.३.३७ — दिग्वर्गः
किरणोऽस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥
किरण के नाम — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर, मरीचि (स्त्री॰/पुं॰), दीधिति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.४.६ — कालवर्गः
आगामिवर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।गणरात्रं निशा बह्व्यः प्रदोषो रजनीमुखम् ॥
बीते और आने वाले दो दिनों के बीच की रात 'पक्षिणी' कहलाती है; अनेक रातों का समूह 'गणरात्र'; रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है।
अमरकोश १.४.२५ — कालवर्गः
कलुषं वृजिनैनोऽघमंहो दुरितदुष्कृतम् ।स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः ॥
पाप के और नाम — कलुष, वृजिन, एनस्, अघ, अंहस्, दुरित, दुष्कृत। धर्म/पुण्य के नाम — धर्म (पुं॰/नपुं॰), पुण्य, श्रेयस्, सुकृत, वृष।
अमरकोश १.४.३३ — कालवर्गः
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥
मन के नाम — चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, हृद्, मानस, मनस् (सब नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.५.८ — धीवर्गः
मोक्षोऽपवर्गोऽथाज्ञानमविद्याहंमतिः स्त्रियाम् ।रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी ॥
मोक्ष के और नाम — मोक्ष, अपवर्ग। अज्ञान के नाम — अज्ञान, अविद्या, अहंमति (स्त्री॰)। रूप, शब्द, गन्ध, रस और स्पर्श — ये (इन्द्रियों के) विषय हैं।
अमरकोश १.५.१० — धीवर्गः
तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥
कसैला — तुवर, कषाय (पुं॰/नपुं॰); मधुर (मीठा), लवण (नमकीन), कटु (तीखा), तिक्त (कड़वा) और अम्ल (खट्टा) — ये छह रस (स्वाद) पुंलिङ्ग में; और उन रसों वाली वस्तुओं के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश १.६.२ — शब्दादिवर्गः
अपभ्रंशोऽपशब्दः स्याच्छास्त्रे शब्दस्तु वाचकः ।तिङ्सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता ॥
अशुद्ध शब्द — अपभ्रंश, अपशब्द। शास्त्र (व्याकरण) में अर्थ बताने वाला 'शब्द' कहलाता है। तिङन्त (क्रियापद) और सुबन्त (नामपद) का समूह, अथवा कारकों से युक्त क्रिया — 'वाक्य' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२३ — शब्दादिवर्गः
श्राव्यं हृद्यं मनोहारि विस्पष्टं प्रकटोदितम् ।अथ म्लिष्टमविस्पष्टं वितथं त्वनृतं वचः ॥
सुनने योग्य, हृदय को प्रिय, मनोहर वचन; स्पष्ट रूप से कहा गया — विस्पष्ट, प्रकटोदित; अस्पष्ट — म्लिष्ट, अविस्पष्ट; झूठा वचन — वितथ, अनृत।
अमरकोश १.६.२४ — शब्दादिवर्गः
सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ।शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः ॥
सत्य के नाम — सत्य, तथ्य, ऋत, सम्यक् (सत्य वस्तु के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में)। ध्वनि के नाम — शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान, रव, स्वन।
अमरकोश १.७.९ — नाट्यवर्गः
वाद्यप्रभेदा डमरुमड्डुडिण्डिमझर्झराः ।मर्दलः पणवोऽन्ये च नर्तकीलासिके समे ॥
डमरू, मड्डु, डिण्डिम, झर्झर, मर्दल, पणव आदि वाद्यों के भेद हैं। नर्तकी और लासिका समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.१० — नाट्यवर्गः
विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ।तालः कालक्रियामानं लयः साम्यमथास्त्रियाम् ॥
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमशः 'तत्त्व', 'ओघ' और 'घन' कहलाता है। समय और क्रिया का माप 'ताल', और उनकी समानता 'लय' कहलाती है।
अमरकोश १.७.१२ — नाट्यवर्गः
भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः ।स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥
स्त्री का वेश धारण करने वाला पुरुष नर्तक — भ्रकुंस, भ्रुकुंस, भ्रूकुंस कहलाता है। नाटक की भाषा में गणिका को 'अज्जुका' कहते हैं।
अमरकोश १.७.२० — नाट्यवर्गः
हासो हास्यं च बीभत्सं विकृतं त्रिष्विदं द्वयम् ।विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्यं चित्रमप्यथ भैरवम् ॥
हास्य के और नाम — हास, हास्य। बीभत्स — बीभत्स, विकृत (दोनों तीनों लिङ्गों में)। अद्भुत — विस्मय, अद्भुत, आश्चर्य, चित्र। भयानक — भैरव —
अमरकोश १.७.३८ — नाट्यवर्गः
स्यान्निद्रा शयनं स्वापः स्वप्नः संवेश इत्यपि ।तन्द्री प्रमीला भ्रकुटिर्भ्रुकुटिर्भ्रूकुटिः स्त्रियाम् ॥
नींद के नाम — निद्रा, शयन, स्वाप, स्वप्न, संवेश; थकान से आई ऊँघ — तन्द्री, प्रमीला; भौंह चढ़ाना — भ्रकुटि, भ्रुकुटि, भ्रूकुटि (स्त्री॰)।
अमरकोश १.७.३९ — नाट्यवर्गः
अदृष्टिः स्यादसौम्येऽक्ष्णि संसिद्धिप्रकृती त्विमे ।स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्चाथ वेपथुः ॥
क्रूर दृष्टि 'अदृष्टि' कहलाती है। स्वभाव के नाम — संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग। काँपना — वेपथु —
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश २.१.२० — भूमिवर्गः
द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च रोदसी ।दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल्लवणाकरः ॥
आकाश और पृथ्वी (एक साथ) — द्यावापृथिवी, रोदसी, द्यावाभूमी, दिवस्पृथिवी (द्विवचन); नमक की खान — गञ्जा, रुमा, लवणाकर।
अमरकोश २.२.१४ — पुरवर्गः
अधस्ताद्दारुणिशिला नासा दारूपरि स्थितम् ।प्रच्छन्नमन्तर्द्वारं स्यात्पक्षद्वारं तु पक्षकम् ॥
द्वार के नीचे की लकड़ी — शिला; ऊपर की लकड़ी — नासा; गुप्त द्वार — प्रच्छन्न, अन्तर्द्वार; बगल का द्वार — पक्षद्वार, पक्षक।
अमरकोश २.३.८ — शैलवर्गः
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥
पर्वत के नीचे की समीप भूमि (घाटी) — उपत्यका; पर्वत के ऊपर की भूमि (पठार) — अधित्यका; पर्वत के मनःशिला आदि खनिज — धातु; विशेष रूप से (लाल) गेरू — गैरिक।
अमरकोश २.४.८० — वनौषधिवर्गः
सितेऽर्जकोऽत्र पाठी तु चित्रको वह्निसंज्ञकः ।अर्काह्ववसुकास्फोटगणरूपविकीरणाः ॥
उसमें (तुलसी में) सफ़ेद वाली 'अर्जक'। चित्रक के नाम — पाठी, चित्रक, वह्निसंज्ञक (अग्नि के नामों वाला)। आक (मदार) के नाम — अर्काह्व, वसुक, आस्फोट, गणरूप, विकीरण —
अमरकोश २.४.९८ — वनौषधिवर्गः
चव्यं तु चविका काकचिञ्चीगुञ्जे तु कृष्णला ।पलङ्कषा त्विक्षुगन्धा श्वदंष्ट्रा स्वादुकण्टकः ॥
चव्य — चव्य, चविका; घुँघची (गुंजा) — काकचिंची, गुंजा, कृष्णला; गोखरू के नाम — पलंकषा, इक्षुगन्धा, श्वदंष्ट्रा, स्वादुकण्टक —
अमरकोश २.४.९९ — वनौषधिवर्गः
गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि ।विश्वा विषा प्रतिविषातिविषोपविषारुणा ॥
गोखरू के और नाम — गोकण्टक, गोक्षुरक, वनशृंगाट। अतीस के नाम — विश्वा, विषा, प्रतिविषा, अतिविषा, उपविषा, अरुणा —
अमरकोश २.४.१०० — वनौषधिवर्गः
शृङ्गी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ।शतमूली बहुसुताभीरूरिन्दीवरी वरी ॥
अतीस के और नाम — शृंगी, महौषध। दुधी — क्षीरावी, दुग्धिका (समानार्थक)। शतावरी के नाम — शतमूली, बहुसुता, अभीरु, इन्दीवरी, वरी —
अमरकोश २.४.१०३ — वनौषधिवर्गः
शुक्ला हैमवती वैद्यमातृसिंह्यौ तु वाशिका ।वृषोऽटरूषः सिंहास्यो वासको वाजिदन्तकः ॥
सफ़ेद वच — हैमवती। अडूसा के नाम — वैद्यमाता, सिंही, वाशिका, वृष, अटरूष, सिंहास्य, वासक, वाजिदन्तक।
अमरकोश २.४.१२१ — वनौषधिवर्गः
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् ।वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू ॥
एलवालुक (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — एलावालुक, ऐलेय, सुगन्धि, हरिवालुक, वालुक। कुन्दरु (गोंद) के नाम — पालंकी, मुकुन्द, कुन्द, कुन्दुरु।
अमरकोश २.४.१३९ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी रक्तफला बिम्बिका पीलुपर्ण्यपि ।बर्बरा कबरी तुङ्गी खरपुष्पाजगन्धिका ॥
कुन्दरू (बिम्बी) के नाम — तुण्डिकेरी, रक्तफला, बिम्बिका, पीलुपर्णी। बबई (वन-तुलसी) के नाम — बर्बरा, कबरी, तुंगी, खरपुष्पा, अजगन्धिका।
अमरकोश २.५.२० — सिंहादिवर्गः
चटकः कलविङ्कः स्यात्तस्य स्त्री चटका तयोः ।पुमपत्ये चाटकैरः स्त्र्यपत्ये चटकैव सा ॥
गौरैया (नर) — चटक, कलविंक; उसकी मादा — चटका; उनका नर-शिशु — चाटकैर; और मादा-शिशु भी 'चटका' ही कहलाता है।
अमरकोश २.५.३५ — सिंहादिवर्गः
शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विजाः ।पतत्रिपत्रिपतगपतत्पत्ररथाण्डजाः ॥
पक्षी के और नाम — शकुन्ति, पक्षी, शकुनि, शकुन्त, शकुन, द्विज, पतत्री, पत्री, पतग, पतत्, पत्ररथ, अण्डज।
अमरकोश २.६.२ — मनुष्यवर्गः
स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः ।प्रतीपदर्शिनी वामा वनिता महिला तथा ॥
स्त्री के नाम — स्त्री, योषित्, अबला, योषा, नारी, सीमन्तिनी, वधू, प्रतीपदर्शिनी, वामा, वनिता, महिला।
अमरकोश २.६.५ — मनुष्यवर्गः
कृताभिषेका महिषी भोगिन्योऽन्या नृपस्त्रियः ।पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी ॥
राज्याभिषेक वाली रानी — महिषी (पटरानी); राजा की अन्य स्त्रियाँ — भोगिनी। पत्नी के नाम — पत्नी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी —
अमरकोश २.६.६ — मनुष्यवर्गः
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी ।पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥
पत्नी के और नाम — भार्या, जाया, और 'दाराः' (पुं॰, सदा बहुवचन)। गृहिणी (पति-पुत्र वाली) — कुटुम्बिनी, पुरन्ध्री। सच्चरित्र स्त्री — सुचरित्रा, सती, साध्वी, पतिव्रता।
अमरकोश २.६.८ — मनुष्यवर्गः
कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा ।स्यान्मध्यमा दृष्टरजास्तरुणी युवतिः समे ॥
अविवाहित कन्या — कन्या, कुमारी। बहुत छोटी बालिका — गौरी, नग्निका, अनागतार्तवा। किशोरी — मध्यमा, दृष्टरजा। युवती — तरुणी, युवति।
अमरकोश २.६.११ — मनुष्यवर्गः
स्वैरिणी पांसुला च स्यादशिश्वी शिशुना विना ।अवीरा निष्पतिसुता विश्वस्ताविधवे समे ॥
स्वेच्छाचारिणी के और नाम — स्वैरिणी, पांसुला। निःसन्तान स्त्री — अशिश्वी। पति-पुत्र दोनों से रहित — अवीरा। विधवा — विश्वस्ता, विधवा।
अमरकोश २.६.१७ — मनुष्यवर्गः
स्त्री नग्निका कोटवी स्याद्दूतीसंचारिके समे ।कात्यायन्यर्धवृद्धा या काषायवसनाधवा ॥
नग्न स्त्री — नग्निका, कोटवी; दूती — दूती, संचारिका। अधेड़, गेरुआ वस्त्र पहनने वाली विधवा — कात्यायनी।
अमरकोश २.६.१९ — मनुष्यवर्गः
वारस्त्री गणिका वेश्या रूपाजीवाथ सा जनैः ।सत्कृता वारमुख्या स्यात्कुट्टनी शम्भली समे ॥
वेश्या — वारस्त्री, गणिका, वेश्या, रूपाजीवा; लोगों में सम्मानित (कलाविद्) गणिका — वारमुख्या। दलाल स्त्री — कुट्टनी, शम्भली।
अमरकोश २.६.२३ — मनुष्यवर्गः
पुनर्भूर्दिधिषूरूढा द्विस्तस्या दिधिषुः पतिः ।स तु द्विजोऽग्रे दिधिषूः सैव यस्य कुटुम्बिनी ॥
दो बार विवाहित स्त्री — पुनर्भू, दिधिषू; उसका पति — दिधिषु। जिस द्विज की प्रधान पत्नी वही हो — अग्रेदिधिषू।
अमरकोश २.६.३१ — मनुष्यवर्गः
पतिपत्न्योः प्रसूः श्वश्रूः श्वशुरस्तु पिता तयोः ।पितुर्भ्राता पितृव्यः स्यान्मातुर्भ्राता तु मातुलः ॥
पति या पत्नी की माता — श्वश्रू (सास); उनके पिता — श्वशुर (ससुर); पिता के भाई — पितृव्य (चाचा); माता के भाई — मातुल (मामा)।
अमरकोश २.६.३७ — मनुष्यवर्गः
मातापितरौ पितरौ मातरपितरौ प्रसूजनयितारौ ।श्वश्रूश्वशुरौ श्वशुरौ पुत्रौ पुत्रश्च दुहिता च ॥
माता-पिता — मातापितरौ, पितरौ, मातरपितरौ, प्रसूजनयितारौ। सास-ससुर — श्वश्रूश्वशुरौ, श्वशुरौ। पुत्र और पुत्री — पुत्रौ।
अमरकोश २.६.३८ — मनुष्यवर्गः
दम्पती जम्पती जायापती भार्यापती च तौ ।गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्बं च कललोऽस्त्रियाम् ॥
पति-पत्नी का जोड़ा — दम्पती, जम्पती, जायापती, भार्यापती। गर्भ की झिल्ली — गर्भाशय, जरायु। भ्रूण का आरम्भिक रूप — उल्ब, कलल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.३९ — मनुष्यवर्गः
सूतिमासो वैजननो गर्भो भ्रूण इमौ समौ ।तृतीया प्रकृतिः शण्ढः क्लीबः पण्डो नपुंसके ॥
प्रसव का महीना — सूतिमास, वैजनन। गर्भस्थ शिशु — गर्भ, भ्रूण। तृतीय प्रकृति (नपुंसक) — तृतीया प्रकृति, शण्ढ, क्लीब, पण्ड, नपुंसक।
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.६.९३ — मनुष्यवर्गः
ललाटमलिकं गोधिरूर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ ।कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्यं तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥
माथा — ललाट, अलिक, गोधि। आँखों के ऊपर भौंहें — भ्रू (स्त्री॰)। भौंहों के बीच का भाग — कूर्च (पुं॰/नपुं॰)। आँख की पुतली — तारका, कनीनिका।
अमरकोश २.६.९४ — मनुष्यवर्गः
लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी ।दृग्दृष्टी चास्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्रमश्रु च ॥
आँख — लोचन, नयन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि। आँसू — अस्रु, नेत्राम्बु, रोदन, अस्र, अश्रु।
अमरकोश २.६.१०३ — मनुष्यवर्गः
मण्डनं चाथ मुकुटं किरीटं पुन्नपुंसकम् ।चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः ॥
गहने का और नाम — मण्डन। मुकुट — मुकुट, किरीट (पुं॰/नपुं॰)। सिर पर पहनी मणि — चूडामणि, शिरोरत्न। हार के बीच की मणि — तरल।
अमरकोश २.६.१११ — मनुष्यवर्गः
हंसकः पादकटकः किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका ।त्वक्फलकृमिरोमाणि वस्त्रयोनिर्दश त्रिषु ॥
पैरों का कड़ा — हंसक, पादकटक। घुँघरू — किंकिणी, क्षुद्रघण्टिका। वस्त्र के स्रोत — छाल, फल (कपास), कीड़े (रेशम), रोएँ (ऊन)। (आगे के) दस शब्द तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश २.६.१२९ — मनुष्यवर्गः
बहुरूपोऽप्यथ वृकधूपकृत्रिमधूपकौ ।तुरुष्कः पिण्डकः सिह्लो यावनोऽप्यथ पायसः ॥
राल का और नाम — बहुरूप। (अनेक द्रव्यों से बनी) कृत्रिम धूप — वृकधूप, कृत्रिमधूपक। लोबान (शिलारस) — तुरुष्क, पिण्डक, सिह्ल, यावन। चीड़ का गोंद — पायस —
अमरकोश २.६.१३६ — मनुष्यवर्गः
माल्यं मालास्रजौ मूर्ध्नि केशमध्ये तु गर्भकः ।प्रभ्रष्टकं शिखालम्बि पुरोन्यस्तं ललामकम् ॥
सिर पर पहनी माला — माल्य, माला, स्रज्। बालों के बीच गुँथी माला — गर्भक। चोटी से लटकती माला — प्रभ्रष्टक। माथे के आगे लटकती माला — ललामक।
अमरकोश २.६.१४१ — मनुष्यवर्गः
दर्पणे मुकुरादर्शौ व्यजनं तालवृन्तकम् ॥
दर्पण (शीशा) — दर्पण, मुकुर, आदर्श। पंखा — व्यजन, तालवृन्तक।
अमरकोश २.७.३७ — ब्रह्मवर्गः
पूजा नमस्यापचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः ।वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासना ॥
पूजा — पूजा, नमस्या, अपचिति, सपर्या, अर्चा, अर्हणा। सेवा/उपासना — वरिवस्या, शुश्रूषा, परिचर्या, उपासना।
अमरकोश २.७.४५ — ब्रह्मवर्गः
समे तु पादग्रहणमभिवादनमित्युभे ।भिक्षुः परिव्राट्कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी ॥
चरण छूकर प्रणाम — पादग्रहण, अभिवादन। संन्यासी — भिक्षु, परिव्राज्, कर्मन्दी, पाराशरी, मस्करी।
अमरकोश २.८.७ — क्षत्रियवर्गः
स्थायुकोऽधिकृतो ग्रामे गोपो ग्रामेषु भूरिषु ।भौरिकः कनकाध्यक्षो रूप्याध्यक्षस्तु नैष्किकः ॥
एक गाँव का अधिकारी — स्थायुक; अनेक गाँवों का — गोप। सोने (के कोष) का अधिकारी — भौरिक, कनकाध्यक्ष। चाँदी (टकसाल) का अधिकारी — रूप्याध्यक्ष, नैष्किक।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.८.२४ — क्षत्रियवर्गः
अभ्रेषन्यायकल्पास्तु देशरूपं समञ्जसम् ।युक्तमौपयिकं लभ्यं भजमानाभिनीतवत् ॥
न्याय/उचित व्यवस्था — अभ्रेष, न्याय, कल्प, देशरूप, समंजस। न्यायोचित — युक्त, औपयिक, लभ्य, भजमान, अभिनीत —
अमरकोश २.८.५७ — क्षत्रियवर्गः
रथगुप्तिर्वरूथो ना कूबरस्तु युगन्धरः ।अनुकर्षो दार्वधःस्थं प्रासङ्गो ना युगाद्युगः ॥
रथ का (लोहे आदि का) रक्षा-कवच — रथगुप्ति, वरूथ (पुं॰)। जुआ बाँधने का स्थान — कूबर, युगन्धर। रथ के नीचे की लकड़ी — अनुकर्ष। (बछड़ों को सिखाने हेतु) जुए से जुड़ा दूसरा जुआ — प्रासंग (पुं॰)।
अमरकोश २.८.७५ — क्षत्रियवर्गः
सोऽभ्यमित्रोऽभ्यमित्रीयोऽप्यभ्यमित्रीण इत्यपि ।ऊर्जस्वलः स्यादूर्जस्वी य ऊर्जातिशयान्वितः ॥
शत्रु के सामने डटकर जाने वाला — अभ्यमित्र्य, अभ्यमित्रीय, अभ्यमित्रीण। अत्यधिक बल वाला — ऊर्जस्वल, ऊर्जस्वी।
अमरकोश २.८.७८ — क्षत्रियवर्गः
ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनानीकिनी चमूः ।वरूथिनी बलं सैन्यं चक्रं चानीकमस्त्रियाम् ॥
सेना के नाम — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, चमू, वरूथिनी, बल, सैन्य, चक्र, अनीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.७ — वैश्यवर्गः
यव्यं यवक्यं षष्टिक्यं यवादिभवनं हि यत् ।तिल्यं तैलीनवन्माषोमाणुभङ्गा द्विरूपता ॥
जौ आदि उगने वाले खेत — यव्य (जौ), यवक्य (यवक), षष्टिक्य (साठी धान)। तिल का खेत — तिल्य, तैलीन। उड़द, अलसी, अणु (धान-भेद) और भाँग के खेतों के भी दो-दो रूप होते हैं (माष्य-माषीण आदि)।
अमरकोश २.९.१७ — वैश्यवर्गः
हरेणुरेणुकौ चास्मिन्कोरदूषस्तु कोद्रवः ।मङ्गल्यको मसूरोऽथ मकुष्टकमयुष्टकौ ॥
मटर के और नाम — हरेणु, रेणुक। कोदों — कोरदूष, कोद्रव। मसूर — मंगल्यक, मसूर। मोठ (वन-मूँग) — मकुष्टक, मयुष्टक —
अमरकोश २.९.६१ — वैश्यवर्गः
अनड्वान्सौरभेयो गौरुक्ष्णां संहतिरौक्षकम् ।गव्या गोत्रा गवां वत्सधेन्वोर्वात्सकधैनुके ॥
बैल के और नाम — अनड्वान्, सौरभेय, गो। बैलों का समूह — औक्षक। गायों का समूह — गव्या, गोत्रा। बछड़ों का — वात्सक; दुधारू गायों का — धैनुक।
अमरकोश २.९.७२ — वैश्यवर्गः
चिरप्रसूता बष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका ।सुव्रता सुखसंदोह्या पीनोध्नी पीवरस्तनी ॥
बहुत पहले ब्याई गाय — चिरप्रसूता, बष्कयणी। हाल में ब्याई — धेनु, नवसूतिका। आसानी से दुहने वाली — सुव्रता, सुखसन्दोह्या। भरे थनों वाली — पीनोध्नी, पीवरस्तनी।
अमरकोश २.९.९१ — वैश्यवर्गः
स्यात्कोशश्च हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते ।ताभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यं रूप्यं तद्द्वयमाहतम् ॥
गढ़ा या बिना गढ़ा सोना-चाँदी — कोश, हिरण्य। उन दोनों से भिन्न (ताँबा आदि) धातु — कुप्य। उन दोनों के ठप्पा लगे (सिक्के) — रूप्य।
अमरकोश २.९.९५ — वैश्यवर्गः
चामीकरं जातरूपं महारजतकाञ्चने ।रुक्मं कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टापदोऽस्त्रियाम् ॥
सोने के और नाम — चामीकर, जातरूप, महारजत, कांचन, रुक्म, कार्तस्वर, जाम्बूनद, अष्टापद (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.९६ — वैश्यवर्गः
अलङ्कारसुवर्णं यच्छृङ्गीकनकमित्यदः ।दुर्वर्णं रजतं रूप्यं खर्जूरं श्वेतमित्यपि ॥
गहनों का सोना — शृंगीकनक। चाँदी — दुर्वर्ण, रजत, रूप्य, खर्जूर, श्वेत।