🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:26:09 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "रूर" के ११ परिणाम

अमरकोश १.७.३९ — नाट्यवर्गः
अदृष्टिः स्यादसौम्येऽक्ष्णि संसिद्धिप्रकृती त्विमे ।स्वरूपं च स्वभावश्च निसर्गश्चाथ वेपथुः ॥
क्रूर दृष्टि 'अदृष्टि' कहलाती है। स्वभाव के नाम — संसिद्धि, प्रकृति, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग। काँपना — वेपथु —
अमरकोश २.३.८ — शैलवर्गः
उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।धातुर्मनःशिलाद्यद्रेर्गैरिकं तु विशेषतः ॥
पर्वत के नीचे की समीप भूमि (घाटी) — उपत्यका; पर्वत के ऊपर की भूमि (पठार) — अधित्यका; पर्वत के मनःशिला आदि खनिज — धातु; विशेष रूप से (लाल) गेरू — गैरिक।
अमरकोश २.४.१०० — वनौषधिवर्गः
शृङ्गी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ।शतमूली बहुसुताभीरूरिन्दीवरी वरी ॥
अतीस के और नाम — शृंगी, महौषध। दुधी — क्षीरावी, दुग्धिका (समानार्थक)। शतावरी के नाम — शतमूली, बहुसुता, अभीरु, इन्दीवरी, वरी —
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.६.९३ — मनुष्यवर्गः
ललाटमलिकं गोधिरूर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ ।कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्यं तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥
माथा — ललाट, अलिक, गोधि। आँखों के ऊपर भौंहें — भ्रू (स्त्री॰)। भौंहों के बीच का भाग — कूर्च (पुं॰/नपुं॰)। आँख की पुतली — तारका, कनीनिका।
अमरकोश ३.१.४७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्णेजपः सूचकः स्यात्पिशुनो दुर्जनः खलः ।नृशंसो घातुकः क्रूरः पापो धूर्तस्तु वञ्चकः ॥
कान भरने वाला (चुगलख़ोर) — कर्णेजप, सूचक। दुष्ट — पिशुन, दुर्जन, खल। क्रूर — नृशंस, घातुक, क्रूर, पाप। धूर्त — धूर्त, वंचक।
अमरकोश ३.१.७५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥
कठोर — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, जरठ, मूर्तिमत्, मूर्त। बढ़ा हुआ/परिपक्व — प्रवृद्ध, प्रौढ, एधित।
अमरकोश ३.३.१८६ — नानार्थवर्गः
त्रिषु क्रूरेऽधमेऽल्पेऽपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदे ।अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे ॥
क्षुद्र — क्रूर, नीच, थोड़ा (तीनों लिङ्ग)। मात्रा — परिवार/सामग्री, थोड़ा, परिमाण (और स्वर-मात्रा)। मात्र — सम्पूर्ण, केवल (निश्चय)।
अमरकोश ३.३.२०० — नानार्थवर्गः
स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ ।उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः ॥
मधुर — स्वादिष्ट, प्रिय। क्रूर — कठोर, निर्दय। उदार — दानी, महान्। इतर — अन्य, नीच।
अमरकोश ३.३.२३० — नानार्थवर्गः
नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे ।नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः ॥
नाश — क्षय, अदृश्य होना। जीवितेश — प्रियतम, यमराज। निस्त्रिंश — क्रूर, तलवार। अंशु — सूर्य; किरणें (बहुवचन)।
अमरकोश ३.५.५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उणादिषु निरूरीश्च ङ्याषूडन्तं चलं स्थिरम् ।तत्क्रीडायां प्रहरणं चेन्मौष्टा पाल्लवा ण दिक् ॥
उणादि प्रत्ययों में नि, ऊ, ई वाले शब्द; और ङीप्/आप्/ऊङ् (ई, आ, ऊ) से अन्त होने वाले शब्द — चाहे चल हों या स्थिर — स्त्रीलिङ्ग। यदि खेल में शस्त्र (साधन) हो तो — 'मौष्टा' (मुक्केबाज़ी), 'पाल्लवा' (पत्तों का खेल) — यह दिश…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें