🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:11:09 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "रोगी" के ९ परिणाम

अमरकोश १.६.१५ — शब्दादिवर्गः
तत्र त्वाक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ॥
व्यभिचार का आरोप लगाकर डाँटना 'आक्षारणा' कहलाता है; बातचीत — आभाषण, आलाप; निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है।
अमरकोश २.६.५७ — मनुष्यवर्गः
अश्मरी मूत्रकृच्छ्रं स्यात्पूर्वे शुक्रावधेस्त्रिषु ।रोगहार्यगदङ्कारो भिषग्वैद्यौ चिकित्सके ॥
पथरी — अश्मरी; पेशाब में कष्ट — मूत्रकृच्छ्र। (आगे 'शुक्र' शब्द से पहले तक के रोगी-विशेषण तीनों लिङ्गों में हैं।) चिकित्सक — रोगहारी, अगदंकार, भिषक्, वैद्य, चिकित्सक।
अमरकोश २.६.५८ — मनुष्यवर्गः
वार्तो निरामयः कल्य उल्लाघो निर्गतो गदात् ।ग्लानग्लास्नू आमयावी विकृतो व्याधितोऽपटुः ॥
रोग से मुक्त — वार्त, निरामय, कल्य, उल्लाघ। रोग से दुर्बल — ग्लान, ग्लास्नु। रोगी — आमयावी, विकृत, व्याधित, अपटु।
अमरकोश २.६.५९ — मनुष्यवर्गः
आतुरोऽभ्यमितोऽभ्यान्तः समौ पामनकच्छुरौ ।दद्रुणो दद्रुरोगी स्यादर्शोरोगयुतोऽर्शसः ॥
रोगी के और नाम — आतुर, अभ्यमित, अभ्यान्त। खाज के रोगी — पामन, कच्छुर। दाद के रोगी — दद्रुण, दद्रुरोगी। बवासीर के रोगी — अर्शस।
अमरकोश २.६.६० — मनुष्यवर्गः
वातकी वातरोगी स्यात्सातिसारोऽतिसारकी ।स्युः क्लिन्नाक्षे चुल्लचिल्लपिल्लाः क्लिन्नेऽक्ष्णि चाप्यमी ॥
वात रोगी — वातकी, वातरोगी। दस्त का रोगी — सातिसार, अतिसारकी। कीचड़ भरी (चिपचिपी) आँखों वाला — चुल्ल, चिल्ल, पिल्ल; ये शब्द ऐसी आँख के लिये भी प्रयुक्त होते हैं।
अमरकोश २.९.५० — वैश्यवर्गः
मासराचामनिस्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे ।यवागूरुष्णिका श्राणा विलेपी तरला च सा ॥
भात का माँड — मासर, आचाम, निस्राव। (पतली) लपसी/दलिया — यवागू, उष्णिका, श्राणा, विलेपी, तरला।
अमरकोश ३.३.४१ — नानार्थवर्गः
शिपिविष्टस्तु खलतौ दुश्चर्मणि महेश्वरे ।देवशिल्पिन्यपि त्वष्टा दिष्टं दैवेऽपि न द्वयोः ॥
शिपिविष्ट — गंजा, चर्मरोगी, शिव (और विष्णु)। त्वष्टा — देवताओं का शिल्पी भी (बढ़ई भी)। दिष्ट — भाग्य भी (उपदिष्ट भी; पुं॰-नपुं॰ दोनों नहीं, केवल नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२०४ — नानार्थवर्गः
स्थौल्यसामर्थ्यसैन्येषु बलं ना काकसीरिणोः ।वातूलः पुंसि वात्यायामपि वातासहे त्रिषु ॥
बल — मोटापा, शक्ति, सेना (नपुं॰); कौआ, बलराम (पुं॰)। वातूल — आँधी (पुं॰); वायु न सह सकने वाला (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.५.३५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कवियं कन्दकार्पासं पारावारं युगन्धरम् ।यूपं प्रग्रीवपात्रीवे यूषं चमसचिक्कसौ ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कविय (लगाम), कन्द, कार्पास (कपास), पारावार (समुद्र), युगन्धर, यूप, प्रग्रीव (बरामदा), पात्रीव, यूष (दाल का रस), चमस (यज्ञ-पात्र), चिक्कस (जौ का आटा)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें