📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "रोद" के २७ परिणाम
अमरकोश १.१.३२ — स्वर्गवर्गः
इन्दिरा लोकमाता मा क्षीरोदतनया रमा ।भार्गवी लोकजननी क्षीरसागरकन्यका ॥
लक्ष्मी के और नाम — इन्दिरा, लोकमाता, मा, क्षीरोदतनया, रमा, भार्गवी, लोकजननी, क्षीरसागरकन्यका।
अमरकोश १.१.८१ — स्वर्गवर्गः
नित्यानवरताजस्रमप्यथातिशयो भरः ।अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम् ॥
निरन्तर के और नाम — नित्य, अनवरत, अजस्र। अब 'अतिशय' (बहुत अधिक) के नाम — अतिशय, भर (पुं॰), अतिवेल, भृश, अत्यर्थ, अतिमात्र, उद्गाढ, निर्भर —
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.२७ — दिग्वर्गः
शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः ।अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः ॥
शुक्र के नाम — शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशना, भार्गव, कवि। मंगल के नाम — अंगारक, कुज, भौम, लोहितांग, महीसुत।
अमरकोश १.४.२ — कालवर्गः
घस्रो दिनाहनी वा तु क्लीबे दिवसवासरौ ।प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्युषसी अपि ॥
दिन के नाम — घस्र, दिन, अहन् (नपुं॰), दिवस, वासर। प्रातःकाल के नाम — प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस् —
अमरकोश १.८.८ — पातालभोगिवर्गः
दर्वीकरो दीर्घपृष्ठो दन्दशूको बिलेशयः ।उरगः पन्नगो भोगी जिह्मगः पवनाशनः ॥
साँप के और नाम — दर्वीकर, दीर्घपृष्ठ, दन्दशूक, बिलेशय, उरग, पन्नग, भोगी, जिह्मग, पवनाशन।
अमरकोश १.१०.२ — वारिवर्गः
रत्नाकरो जलनिधिर्यादःपतिरपाम्पतिः ।तस्य प्रभेदाः क्षीरोदो लवणोदस्तथापरे ॥
समुद्र के और नाम — रत्नाकर, जलनिधि, यादःपति, अपांपति। उसके भेद — क्षीरोद (दूध का सागर), लवणोद (खारा सागर) तथा अन्य।
अमरकोश १.१०.२० — वारिवर्गः
तिमिङ्गलादयश्चाथ यादांसि जलजन्तवः ।तद्भेदाः शिशुमारोद्रशङ्कवो मकरादयः ॥
तिमिंगिल आदि (भी मछलियाँ हैं)। जलचर जीवों के नाम — यादस्, जलजन्तु; उनके भेद — शिशुमार, उद्र, शंकु, मकर आदि।
अमरकोश २.१.६ — भूमिवर्गः
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ।समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥
खारी भूमि वाला — ऊषवान्, ऊषर (विशेषण); प्राकृतिक भू-भाग — स्थल, स्थली; मरुस्थल — मरु, धन्वन्; बिना जोती भूमि — खिल, अप्रहत (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.१.२० — भूमिवर्गः
द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च रोदसी ।दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल्लवणाकरः ॥
आकाश और पृथ्वी (एक साथ) — द्यावापृथिवी, रोदसी, द्यावाभूमी, दिवस्पृथिवी (द्विवचन); नमक की खान — गञ्जा, रुमा, लवणाकर।
अमरकोश २.४.२५ — वनौषधिवर्गः
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः ।पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥
बरना वृक्ष के नाम — वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक। पुन्नाग के नाम — पुन्नाग, पुरुष, तुंग, केसर, देववल्लभ।
अमरकोश २.४.४९ — वनौषधिवर्गः
रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः ।गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः ॥
रोहेड़ा के नाम — रोही, रोहितक, प्लीहशत्रु, दाडिमपुष्पक। खैर के नाम — गायत्री, बालतनय, खदिर, दन्तधावन।
अमरकोश २.४.९२ — वनौषधिवर्गः
रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा ।पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी चित्रपर्ण्यङ्घ्रिवल्लिका ॥
जवासा के और नाम — रोदनी, कच्छुरा, अनन्ता, समुद्रान्ता, दुरालभा। पिठवन (पृश्निपर्णी) के नाम — पृश्निपर्णी, पृथक्पर्णी, चित्रपर्णी, अंघ्रिवल्लिका —
अमरकोश २.६.७८ — मनुष्यवर्गः
पिचण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं स्तनौ कुचौ ।चूचुकं तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम् ॥
पेट — पिचण्ड, कुक्षि, जठर, उदर, तुन्द। स्तन — स्तन, कुच। स्तनाग्र — चूचुक, कुचाग्र। गोद/छाती का मध्य — क्रोड (पुं॰ नहीं), भुजान्तर।
अमरकोश २.६.९४ — मनुष्यवर्गः
लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी ।दृग्दृष्टी चास्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्रमश्रु च ॥
आँख — लोचन, नयन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि। आँसू — अस्रु, नेत्राम्बु, रोदन, अस्र, अश्रु।
अमरकोश २.७.५४ — ब्रह्मवर्गः
उपवीतं ब्रह्मसूत्रं प्रोद्धृते दक्षिणे करे ।प्राचीनावीतमन्यस्मिन्निवीतं कण्ठलम्बितम् ॥
दाहिना हाथ बाहर निकालकर (बाएँ कन्धे पर) धारण किया जनेऊ — उपवीत, ब्रह्मसूत्र। बायाँ हाथ बाहर निकालकर (दाएँ कन्धे पर) — प्राचीनावीत। गले में माला की तरह लटकाया — निवीत।
अमरकोश २.८.६ — क्षत्रियवर्गः
प्रतीहारो द्वारपालद्वास्थद्वास्थितदर्शकाः ।रक्षिवर्गस्त्वनीकस्थोऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ ॥
द्वारपाल — प्रतीहार, द्वारपाल, द्वाःस्थ, द्वाःस्थित, दर्शक। रक्षकों का दल — रक्षिवर्ग, अनीकस्थ। अधिकारी — अध्यक्ष, अधिकृत।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.९.७५ — वैश्यवर्गः
वैशाखमन्थमन्थानमन्थानो मन्थदण्डके ।कुठरो दण्डविष्कम्भो मन्थनी गर्गरी समे ॥
मथानी (रई) — वैशाख, मन्थ, मन्थान, मन्था, मन्थदण्डक। मथानी को थामने का खूँटा — कुठर, दण्डविष्कम्भ। मथने का घड़ा (मटकी) — मन्थनी, गर्गरी।
अमरकोश ३.१.१७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खलपूः स्याद्बहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः ।जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात्कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः ॥
(खलिहान आदि) बुहारने वाला/बहुत काम करने वाला — खलपू, बहुकर। काम टालने वाला — दीर्घसूत्र, चिरक्रिय। बिना सोचे काम करने वाला — जाल्म, असमीक्ष्यकारी। काम में सुस्त — कुण्ठ।
अमरकोश ३.१.४९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः ।वनीयको याचनको मार्गणो याचकार्थिनौ ॥
निर्धन — निःस्व, दुर्विध, दीन, दरिद्र, दुर्गत। माँगने वाला — वनीयक, याचनक, मार्गण, याचक, अर्थी।
अमरकोश ३.२.३७ — सङ्कीर्णवर्गः
निगारोद्गारविक्षावोद्ग्राहास्तु गरणादिषु ।आरत्यवरतिविरतय उपरामेऽथ स्त्रियां तु निष्ठेवः ॥
निगलना — निगार; उगलना/डकार — उद्गार; छींकना — विक्षाव; उठाना — उद्ग्राह। रुकना/विरक्ति — आरति, अवरति, विरति, उपराम। थूकना — निष्ठेव (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश ३.३.९२ — नानार्थवर्गः
जातोन्नद्धप्रवृद्धाः स्युरुच्छ्रिता उत्थितास्त्वमी ।वृद्धिमत्प्रोद्यतोत्पन्ना आदृतौ सादरार्चितौ ॥
उच्छ्रित — उत्पन्न, ऊँचा उठा, बढ़ा। उत्थित — बढ़ता हुआ, उद्यत, उत्पन्न। आदृत — आदर सहित, पूजित।
अमरकोश ३.३.१३१ — नानार्थवर्गः
क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः ।गृहदेहत्विट्प्रभावा धामान्यथ चतुष्पथे ॥
क्रन्दन — रोना, ललकारना। वर्ष्म — शरीर, माप (ऊँचाई)। धाम — घर, शरीर, कान्ति, प्रभाव। चौराहे के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१८० — नानार्थवर्गः
दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम् ।महारण्ये दुर्गपथे कान्तारं पुन्नपुंसकम् ॥
दुरोदर — जुआरी (पुं॰); दाँव, जुआ (नपुं॰)। कान्तार (पुं॰/नपुं॰) — घना जंगल, दुर्गम मार्ग।
अमरकोश ३.३.२०० — नानार्थवर्गः
स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ ।उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः ॥
मधुर — स्वादिष्ट, प्रिय। क्रूर — कठोर, निर्दय। उदार — दानी, महान्। इतर — अन्य, नीच।
अमरकोश ३.३.२४४ — नानार्थवर्गः
लालसे प्रार्थनौत्सुक्ये हिंसा चौर्यादिकर्म च ।प्रसूरश्वापि भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते ॥
लालसा — याचना, उत्सुकता। हिंसा — चोरी आदि (दूसरों को कष्ट देने वाला) कर्म भी। प्रसू — घोड़ी भी (माता भी)। रोदसी — पृथ्वी और आकाश (द्विवचन)।