🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:35:42 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "रौस" के १२ परिणाम

अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश २.५.२१ — सिंहादिवर्गः
कर्करेटुः करेटुः स्यात्कृकणक्रकरौ समौ ।वनप्रियः परभृतः कोकिलः पिक इत्यपि ॥
करेटु (एक पक्षी) — कर्करेटु, करेटु; तीतर-भेद — कृकण, क्रकर; कोयल के नाम — वनप्रिय, परभृत, कोकिल, पिक।
अमरकोश २.५.२५ — सिंहादिवर्गः
कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गाह्वयनामकः ।कादम्बः कलहंसः स्यादुत्क्रोशकुररौ समौ ॥
चकवा के नाम — कोक, चक्र, चक्रवाक, रथांग (पहिये) के नाम वाला। कलहंस — कादम्ब, कलहंस। कुरर (टिटहरी जैसा पक्षी) — उत्क्रोश, कुरर।
अमरकोश २.६.३२ — मनुष्यवर्गः
श्यालाः स्युर्भ्रातरः पत्न्याः स्वामिनो देवृदेवरौ ।स्वस्रीयो भागिनेयः स्याज्जामाता दुहितुः पतिः ॥
पत्नी के भाई — श्याल (साला); पति के (छोटे) भाई — देवृ, देवर; बहन का पुत्र — स्वस्रीय, भागिनेय (भानजा); पुत्री का पति — जामाता (दामाद)।
अमरकोश २.८.१०८ — क्षत्रियवर्गः
विस्फारो धनुषः स्वानः पटहाडम्बरौ समौ ।प्रसभं तु बलात्कारो हठोऽथ स्खलितं छलम् ॥
धनुष की टंकार — विस्फार। युद्ध का नगाड़ा — पटह, आडम्बर। ज़बरदस्ती — प्रसभ, बलात्कार, हठ। (युद्ध-नियम से) चूकना/धोखा — स्खलित, छल।
अमरकोश २.९.६३ — वैश्यवर्गः
शकृत्करिस्तु वत्सः स्याद्दम्यवत्सतरौ समौ ।आर्षभ्यः षण्डतायोग्यः षण्डो गोपतिरिट्चरः ॥
बछड़ा — शकृत्करि, वत्स। (हल में जोतने योग्य) तरुण बछड़ा — दम्य, वत्सतर। साँड़ बनने योग्य — आर्षभ्य। (छुट्टा) साँड़ — षण्ड, गोपति, इट्चर।
अमरकोश ३.१.८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
दुर्मना विमना अन्तर्मनाः स्यादुत्क उन्मनाः ।दक्षिणे सरलोदारौ सुकलो दातृभोक्तरि ॥
उदास मन वाला — दुर्मना, विमना, अन्तर्मना। उत्कण्ठित — उत्क, उन्मना। सरल-स्वभाव — दक्षिण, सरल, उदार। दान देने और भोगने वाला — सुकल।
अमरकोश ३.१.३७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
लोहलः स्यादस्फुटवाग्गर्ह्यवादी तु कद्वदः ।समौ कुवादकुचरौ स्यादसौम्यस्वरोऽस्वरः ॥
अस्पष्ट बोलने वाला — लोहल, अस्फुटवाक्। निन्दनीय बोलने वाला — गर्ह्यवादी, कद्वद। (दूसरों की) बुराई करने वाला — कुवाद, कुचर। कर्कश स्वर वाला — असौम्यस्वर, अस्वर।
अमरकोश ३.३.१०२ — नानार्थवर्गः
त्रिष्विष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ ।मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युर्द्वौ तु शारदौ ॥
स्वादु — प्रिय, मीठा (तीनों लिङ्ग)। मृदु — जो तीखा न हो, कोमल। मन्द — मूर्ख, थोड़ा, अकुशल, अभागा (और धीमा)। शारद —
अमरकोश ३.३.१५५ — नानार्थवर्गः
पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रौ स्यादर्यः स्वामिवैश्ययोः ।तिष्यः पुष्ये कलियुगे पर्यायोऽवसरे क्रमे ॥
पर्जन्य — बरसने वाला बादल, इन्द्र। अर्य — स्वामी, वैश्य। तिष्य — पुष्य नक्षत्र, कलियुग। पर्याय — अवसर, क्रम (और समानार्थक शब्द)।
अमरकोश ३.३.१७० — नानार्थवर्गः
निवहावसरौ वारौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ ।गुरू गीर्पतिपित्राद्यौ द्वापरौ युगसंशयौ ॥
वार — समूह, अवसर (बारी; और दिन)। संस्तर — बिछौना (पत्थर/पत्तों का), यज्ञ। गुरु — बृहस्पति, पिता आदि (बड़े; और भारी)। द्वापर — एक युग, संशय।
अमरकोश ३.३.२२५ — नानार्थवर्गः
द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ द्वौ चराभिमरौ स्पशौ ।द्वौ राशी पुञ्जमेषाद्यौ द्वौ वंशौ कुलमस्करौ ॥
विश् — वैश्य, मनुष्य (प्रजा)। स्पश — गुप्तचर, युद्ध (हत्या)। राशि — ढेर, मेष आदि (बारह राशियाँ)। वंश — कुल, बाँस।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें