🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:49:18 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "लंक" के ३० परिणाम

अमरकोश १.१.८५ — स्वर्गवर्गः
अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूबरः ।कैलासः स्थानमलका पूर्विमानं तु पुष्पकम् ॥
कुबेर का उद्यान 'चैत्ररथ', पुत्र 'नलकूबर', निवास-स्थान 'कैलास', नगरी 'अलका' और विमान 'पुष्पक' है।
अमरकोश १.३.१९ — दिग्वर्गः
कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ।सुषमा परमा शोभा शोभा कान्तिर्द्युतिश्छविः ॥
चिह्न के नाम — कलंक, अंक, लांछन, चिह्न, लक्ष्म, लक्षण। परम शोभा 'सुषमा' कहलाती है। शोभा के नाम — शोभा, कान्ति, द्युति, छवि।
अमरकोश १.४.२७ — कालवर्गः
श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम् ।भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् ॥
शुभ/कल्याण के नाम — श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मंगल, शुभ, भावुक, भविक, भव्य, कुशल, क्षेम (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश १.७.३२ — नाट्यवर्गः
कुसृतिर्निकृतिः शाठ्यं प्रमादोऽनवधानता ।कौतूहलं कौतुकं च कुतुकं च कुतूहलम् ॥
छल के और नाम — कुसृति, निकृति, शाठ्य। लापरवाही — प्रमाद, अनवधानता। जिज्ञासा/उत्सुकता — कौतूहल, कौतुक, कुतुक, कुतूहल।
अमरकोश १.१०.३ — वारिवर्गः
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ।पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥
जल के नाम — अप् (स्त्री॰ बहुवचन), वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत, जीवन, भुवन, वन।
अमरकोश १.१०.७ — वारिवर्गः
चक्राणि पुटभेदाः स्युर्भ्रमाश्च जलनिर्गमाः ।कूलं रोधश्च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिषु ॥
जल में बनने वाले चक्र — चक्र, पुटभेद; जल निकलने के मार्ग — भ्रम, जलनिर्गम; किनारे के नाम — कूल, रोधस्, तीर, प्रतीर, तट (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.१०.३१ — वारिवर्गः
कूलङ्कषा निर्झरिणी रोधोवक्रा सरस्वती ।गङ्गा विष्णुपदी जह्नुतनया सुरनिम्नगा ॥
नदी के और नाम — कूलंकषा, निर्झरिणी, रोधोवक्रा, सरस्वती। गंगा के नाम — गंगा, विष्णुपदी, जह्नुतनया, सुरनिम्नगा।
अमरकोश १.१०.३७ — वारिवर्गः
सौगन्धिकं तु कल्हारं हल्लकं रक्तसंध्यकम् ।स्यादुत्पलं कुवलयमथ नीलाम्बुजन्म च ॥
सफ़ेद सुगन्धित कमल — सौगन्धिक, कल्हार; लाल कुमुद — हल्लक, रक्तसन्ध्यक; कुवलय — उत्पल, कुवलय; नीलकमल — नीलाम्बुजन्म —
अमरकोश १.१०.४२ — वारिवर्गः
पुण्डरीकं सिताम्भोजमथ रक्तसरोरुहे ।रक्तोत्पलं कोकनदं नाला नालमथास्त्रियाम् ॥
सफ़ेद कमल — पुण्डरीक, सिताम्भोज; लाल कमल — रक्तसरोरुह, रक्तोत्पल, कोकनद; कमल की डण्डी — नाला, नाल। आगे (पुं॰/नपुं॰ में) —
अमरकोश २.३.२ — शैलवर्गः
लोकालोकश्चक्रवालस्त्रिकूटस्त्रिककुत्समौ ।अस्तस्तु चरमक्ष्माभृदुदयः पूर्वपर्वतः ॥
पृथ्वी को घेरने वाला पौराणिक पर्वत — लोकालोक, चक्रवाल; लंका का पर्वत — त्रिकूट, त्रिककुद्; पश्चिमी पर्वत (जहाँ सूर्य डूबता है) — अस्त, चरमक्ष्माभृत्; पूर्वी पर्वत (जहाँ से सूर्य उदय होता है) — उदय, पूर्वपर्वत।
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.९८ — वनौषधिवर्गः
चव्यं तु चविका काकचिञ्चीगुञ्जे तु कृष्णला ।पलङ्कषा त्विक्षुगन्धा श्वदंष्ट्रा स्वादुकण्टकः ॥
चव्य — चव्य, चविका; घुँघची (गुंजा) — काकचिंची, गुंजा, कृष्णला; गोखरू के नाम — पलंकषा, इक्षुगन्धा, श्वदंष्ट्रा, स्वादुकण्टक —
अमरकोश २.४.१२१ — वनौषधिवर्गः
एलावालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् ।वालुकं चाथ पालङ्क्यां मुकुन्दः कुन्दकुन्दुरू ॥
एलवालुक (सुगन्धित द्रव्य) के नाम — एलावालुक, ऐलेय, सुगन्धि, हरिवालुक, वालुक। कुन्दरु (गोंद) के नाम — पालंकी, मुकुन्द, कुन्द, कुन्दुरु।
अमरकोश २.४.१३३ — वनौषधिवर्गः
मरुन्माला तु पिशुना स्पृक्का देवी लता लघुः ।समुद्रान्ता वधूः कोटिवर्षा लङ्कोपिकेत्यपि ॥
असबरग (स्पृक्का) के नाम — मरुन्माला, पिशुना, स्पृक्का, देवी, लता, लघु, समुद्रान्ता, वधू, कोटिवर्षा, लंकोपिका।
अमरकोश २.६.६३ — मनुष्यवर्गः
मायुः पित्तं कफः श्लेष्मा स्त्रियां तु त्वगसृग्धरा ।पिशितं तरसं मांसं पललं क्रव्यमामिषम् ॥
पित्त — मायु, पित्त। कफ — कफ, श्लेष्मा। त्वचा — त्वच्, असृग्धरा (स्त्री॰)। मांस — पिशित, तरस, मांस, पलल, क्रव्य, आमिष।
अमरकोश २.६.१०१ — मनुष्यवर्गः
दशैते त्रिष्वलङ्कर्तालङ्करिष्णुश्च मण्डितः ।प्रसाधितोऽलङ्कृतश्च भूषितश्च परिष्कृतः ॥
(यहाँ से आगे के) ये दस शब्द तीनों लिङ्गों में — सजने-सजाने के स्वभाव वाला — अलंकर्ता, अलंकरिष्णु। सजा हुआ — मण्डित, प्रसाधित, अलंकृत, भूषित, परिष्कृत।
अमरकोश २.६.१०२ — मनुष्यवर्गः
विभ्राड्भ्राजिष्णुरोचिष्णू भूषणं स्यादलङ्क्रिया ।अलङ्कारस्त्वाभरणं परिष्कारो विभूषणम् ॥
चमकने वाला (शोभायमान) — विभ्राज्, भ्राजिष्णु, रोचिष्णु। सजाना — भूषा, अलंक्रिया। गहना — अलंकार, आभरण, परिष्कार, विभूषण —
अमरकोश २.६.१०४ — मनुष्यवर्गः
वालपाश्या पारितथ्या पत्रपाश्या ललाटिका ।कर्णिका तालपत्रं स्यात्कुण्डलं कर्णवेष्टनम् ॥
माँग की सोने की पट्टी (माँगटीका) — बालपाश्या, पारितथ्या। माथे का गहना (बिन्दी/टीका) — पत्रपाश्या, ललाटिका। कान के गहने — कर्णिका, तालपत्र, कुण्डल, कर्णवेष्टन।
अमरकोश २.८.५० — क्षत्रियवर्गः
पुच्छोऽस्त्री लूमलाङ्गूले वालहस्तश्च वालधिः ।त्रिषूपावृत्तलुठितौ परावृत्ते मुहुर्भुवि ॥
पूँछ — पुच्छ (पुं॰/नपुं॰), लूम, लांगूल। बालों वाली पूँछ — वालहस्त, वालधि। (थककर) बार-बार ज़मीन पर लोटने वाला घोड़ा — उपावृत्त, लुठित (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.९.५१ — वैश्यवर्गः
म्रक्षणाभ्यञ्जने तैलं कृसरस्तु तिलौदनः ।गव्यं त्रिषु गवां सर्वं गोविड्गोमयस्त्रियाम् ॥
तेल — म्रक्षण, अभ्यंजन, तैल। तिल-चावल की खिचड़ी — कृसर, तिलौदन। गाय से प्राप्त सब कुछ — गव्य (तीनों लिङ्ग)। गोबर — गोविष्, गोमय (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.८६ — वैश्यवर्गः
ते षोडशाक्षः कर्षोऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् ।सुवर्णबिस्तौ हेम्नोऽक्षे कुरुबिस्तस्तु तत्पले ॥
सोलह माषक — अक्ष, कर्ष (पुं॰/नपुं॰)। चार कर्ष — पल। सोने का एक कर्ष — सुवर्ण, बिस्त। सोने का एक पल — कुरुबिस्त।
अमरकोश ३.१.१४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सत्कृत्यालङ्कृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः ।लक्ष्मीवान्लक्ष्मणः श्रीलः श्रीमान्स्निग्धस्तु वत्सलः ॥
जो सत्कारपूर्वक अलंकृत कन्या का दान करे — कूकुद। लक्ष्मीवान् — लक्ष्मीवान्, लक्ष्मण, श्रील, श्रीमान्। स्नेहशील — स्निग्ध, वत्सल।
अमरकोश ३.१.१८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्मक्षमोऽलङ्कर्माणः क्रियावान्कर्मसूद्यतः ।स कार्मः कर्मशीलो यः कर्मशूरस्तु कर्मठः ॥
काम करने में समर्थ — कर्मक्षम, अलंकर्मीण। काम में लगा हुआ — क्रियावान्। कर्म-स्वभाव वाला — कार्म, कर्मशील। काम पूरा करके छोड़ने वाला वीर — कर्मशूर, कर्मठ।
अमरकोश ३.१.२९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
उत्पतिष्णुस्तूत्पतितालङ्करिष्णुस्तु मण्डनः ।भूष्णुर्भविष्णुर्भविता वर्तिष्णुर्वर्तनः समौ ॥
ऊपर उड़ने वाला — उत्पतिष्णु, उत्पतिता। सजने वाला — अलंकरिष्णु, मण्डन। होने वाला — भूष्णु, भविष्णु, भविता। रहने/बरतने वाला — वर्तिष्णु, वर्तन।
अमरकोश ३.१.४३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
आक्षारितः क्षारितोऽभिशस्ते सङ्कसुकोऽस्थिरे ।व्यसनार्तोपरक्तौ द्वौ विहस्तव्याकुलौ समौ ॥
झूठे कलंक से दूषित — आक्षारित, क्षारित, अभिशस्त। अस्थिर (चंचल) — संकसुक, अस्थिर। विपत्ति से पीड़ित — व्यसनार्त, उपरक्त। (शोक से) किंकर्तव्यविमूढ़ — विहस्त, व्याकुल।
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.३.४ — नानार्थवर्गः
उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः कलङ्कोऽङ्कापवादयोः ।तक्षको नागवर्द्धक्योरर्कः स्फटिकसूर्ययोः ॥
अंक — गोद, चिह्न। कलंक — धब्बा, निन्दा। तक्षक — एक नाग, बढ़ई। अर्क — स्फटिक, सूर्य।
अमरकोश ३.३.२१९ — नानार्थवर्गः
स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने ।अविश्वासेऽपह्नवेऽपि निकृतावपि निह्नवः ॥
प्रसव — उत्पत्ति, फल, फूल, (सन्तान का) जन्म। निह्नव — अविश्वास, (बात को) छिपाना/मुकरना, छल।
अमरकोश ३.३.२६७ — नानार्थवर्गः
अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।हुं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः ॥
'अलम्' — भूषण (अलंकार), पर्याप्त, समर्थ, निषेध (बस!)। 'हुम्' — तर्क, प्रश्न (और क्रोध)। 'समया' — निकट, मध्य।
अमरकोश ३.५.७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्री स्यात्काचिन्मृणाल्यादिर्विवक्षापचये यदि ।लङ्का शेफालिका टीका धातकीपञ्चिकाढकी ॥
यदि छोटेपन का भाव कहना हो, तो 'मृणाली' (छोटी कमल-नाल) आदि कुछ शब्द स्त्रीलिङ्ग होते हैं। (और ये भी स्त्रीलिङ्ग —) लंका, शेफालिका (हरसिंगार), टीका, धातकी, पंजिका (पंचिका), आढकी (अरहर) —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें