📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "लज" के १२ परिणाम
अमरकोश १.१.७३ — स्वर्गवर्गः
यातुधानः पुण्यजनो नैरृतो यातुरक्षसी ।प्रचेता वरुणः पाशी यादसांपतिरप्पतिः ॥
राक्षस के और नाम — यातुधान, पुण्यजन, नैरृत, यातु, रक्षस्। वरुण के नाम — प्रचेता, वरुण, पाशी, यादसांपति, अप्पति।
अमरकोश १.४.२८ — कालवर्गः
शस्तं चाथ त्रिषु द्रव्ये पापं पुण्यं सुखादि च ।मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ ॥
'शस्त' भी शुभ का नाम है। पाप, पुण्य, सुख आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं। श्रेष्ठता-वाचक — मतल्लिका, मचर्चिका, प्रकाण्ड, उद्ध, तल्लज —
अमरकोश १.७.२५ — नाट्यवर्गः
मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सापत्रपान्यतः ।क्षान्तिस्तितिक्षाभिध्या तु परस्य विषये स्पृहा ॥
लज्जा के नाम — मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, व्रीडा, लज्जा; दूसरों (बड़ों) के कारण आई लज्जा 'अपत्रपा'। क्षमा — क्षान्ति, तितिक्षा। दूसरे के धन की इच्छा 'अभिध्या' कहलाती है।
अमरकोश १.१०.२० — वारिवर्गः
तिमिङ्गलादयश्चाथ यादांसि जलजन्तवः ।तद्भेदाः शिशुमारोद्रशङ्कवो मकरादयः ॥
तिमिंगिल आदि (भी मछलियाँ हैं)। जलचर जीवों के नाम — यादस्, जलजन्तु; उनके भेद — शिशुमार, उद्र, शंकु, मकर आदि।
अमरकोश २.४.२८ — वनौषधिवर्गः
वानप्रस्थमधुष्ठीलौ जलजेऽत्र मधूलकः ।पीलौ गुडफलः स्रंसी तस्मिंस्तु गिरिसम्भवे ॥
महुआ के और नाम — वानप्रस्थ, मधुष्ठील; जल के पास उगने वाला महुआ — मधूलक। पीलू के नाम — पीलु, गुडफल, स्रंसी। पर्वत पर उगने वाले (पीलू) के —
अमरकोश २.९.३६ — वैश्यवर्गः
तिन्तिडीकं च चुक्रं च वृक्षाम्लमथ वेल्लजम् ।मरीचं कोलकं कृष्णमूषणं धर्मपत्तनम् ॥
इमली (की खटाई) — तिन्तिडीक, चुक्र, वृक्षाम्ल। काली मिर्च — वेल्लज, मरीच, कोलक, कृष्ण, ऊषण, धर्मपत्तन।
अमरकोश ३.१.२६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्यादधृष्टे तु शालीनो विलक्षो विस्मयान्विते ।अधीरे कातरस्त्रस्ते भीरुभीरुकभीलुकाः ॥
संकोची — अधृष्ट, शालीन। चकित — विलक्ष, विस्मयान्वित। अधीर — अधीर, कातर। डरपोक — त्रस्त, भीरु, भीरुक, भीलुक।
अमरकोश ३.१.२८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
लज्जाशीलेऽपत्रपिष्णुर्वन्दारुरभिवादके ।शरारुर्घातुको हिंस्रः स्याद्वर्धिष्णुस्तु वर्द्धनः ॥
लज्जाशील — अपत्रपिष्णु। प्रणाम करने वाला — वन्दारु, अभिवादक। हिंसक — शरारु, घातुक, हिंस्र। बढ़ने वाला — वर्धिष्णु, वर्धन।
अमरकोश ३.१.९० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
रुग्णं भुग्नेऽथ निशितक्ष्णुतशातानि तेजिते ।स्याद्विनाशोन्मुखं पक्वं ह्रीणह्रीतौ तु लज्जिते ॥
टूटा/टेढ़ा — रुग्ण, भुग्न। धार लगाया हुआ — निशित, क्ष्णुत, शात, तेजित। नाश के निकट (पका) — पक्व, विनाशोन्मुख। लजाया हुआ — ह्रीण, ह्रीत, लज्जित।
अमरकोश ३.३.३८ — नानार्थवर्गः
वलजे क्षेत्रपूर्द्वारे वलजा वल्गुदर्शना ।समे क्ष्मांशे रणेऽप्याजिः प्रजा स्यात्सन्ततौ जने ॥
वलज — खेत, नगर-द्वार। वलजा — सुन्दर दिखने वाली स्त्री। आजि — समतल भूमि, युद्ध। प्रजा — सन्तान, जनता।
अमरकोश ३.३.८९ — नानार्थवर्गः
ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे ।विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूढसोच्छ्रयौ ॥
प्रतीत — प्रसिद्ध, प्रसन्न। अभिजात — कुलीन, विद्वान्। विविक्त — पवित्र, एकान्त। मूर्च्छित — मूढ़ (बेहोश), बढ़ा हुआ।
अमरकोश ३.५.३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम विद्युन्निशावल्लीवीणादिग्भूनदीह्रियाम् ।अदन्तैर्द्विगुरेकार्थो न स पात्रयुगादिभिः ॥
बिजली, रात, लता, वीणा, दिशा, भूमि, नदी और लज्जा के नाम (पर्याय) स्त्रीलिङ्ग होते हैं। अकारान्त शब्दों से बना समाहार-द्विगु स्त्रीलिङ्ग (त्रिलोकी), पर 'पात्र', 'युग' आदि से बना नहीं (पंचपात्रम्)।