📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "लवण" के ७ परिणाम
अमरकोश १.५.१० — धीवर्गः
तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥
कसैला — तुवर, कषाय (पुं॰/नपुं॰); मधुर (मीठा), लवण (नमकीन), कटु (तीखा), तिक्त (कड़वा) और अम्ल (खट्टा) — ये छह रस (स्वाद) पुंलिङ्ग में; और उन रसों वाली वस्तुओं के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश १.१०.२ — वारिवर्गः
रत्नाकरो जलनिधिर्यादःपतिरपाम्पतिः ।तस्य प्रभेदाः क्षीरोदो लवणोदस्तथापरे ॥
समुद्र के और नाम — रत्नाकर, जलनिधि, यादःपति, अपांपति। उसके भेद — क्षीरोद (दूध का सागर), लवणोद (खारा सागर) तथा अन्य।
अमरकोश २.१.२० — भूमिवर्गः
द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च रोदसी ।दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल्लवणाकरः ॥
आकाश और पृथ्वी (एक साथ) — द्यावापृथिवी, रोदसी, द्यावाभूमी, दिवस्पृथिवी (द्विवचन); नमक की खान — गञ्जा, रुमा, लवणाकर।
अमरकोश २.९.४२ — वैश्यवर्गः
सामुद्रं यत्तु लवणमक्षीवं वशिरं च तत् ।सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजे ॥
समुद्री नमक — सामुद्र, लवण, अक्षीव, वशिर। सिन्ध का (सेंधा) नमक — सैन्धव (पुं॰/नपुं॰), शीतशिव, माणिमन्थ, सिन्धुज।
अमरकोश २.९.४३ — वैश्यवर्गः
रौमकं वसुकं पाक्यं विडं च कृतके द्वयम् ।सौवर्चलेऽक्षरुचके तिलकं तत्र मेचके ॥
साँभर झील का नमक — रौमक, वसुक। बनाया हुआ (पकाया) नमक — पाक्य, बिड। काला/सौंचर नमक — सौवर्चल, अक्ष, रुचक; उनमें काला वाला — तिलक।
अमरकोश ३.३.५० — नानार्थवर्गः
काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु ।स्याद्भाण्डमश्वाभरणेऽमत्रे मूलवणिग्धने ॥
काण्ड (पुं॰/नपुं॰) — डण्डा (तना), बाण, निन्दित, वर्ग (अध्याय), अवसर, जल। भाण्ड — घोड़े का आभूषण, बर्तन, व्यापारी की पूँजी।
अमरकोश ३.५.२३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
फलहेमशुल्बलोहसुखदुःखशुभाशुभम् ।जलपुष्पाणि लवणं व्यञ्जनान्यनुलेपनम् ॥
(नपुंसकलिङ्ग —) फल, सोना, ताँबा, लोहा, सुख, दुःख, शुभ, अशुभ, जल में उगने वाले फूल (कमल आदि), नमक, व्यंजन, लेप (के पर्याय)।